៨. ចូឡសុភទ្ទាវត្ថុ

ទូរេ សន្តោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អនាថបិណ្ឌិកស្ស ធីតរំ ចូឡសុភទ្ទំ នាម អារព្ភ កថេសិ.

អនាថបិណ្ឌិកស្ស កិរ ទហរកាលតោ បដ្ឋាយ ឧគ្គនគរវាសី ឧគ្គោ នាម សេដ្ឋិបុត្តោ សហាយកោ អហោសិ. តេ ឯកាចរិយកុលេ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហន្តា អញ្ញមញ្ញំ កតិកំ ករិំសុ ‘‘អម្ហាកំ វយប្បត្តកាលេ បុត្តធីតាសុ ជាតាសុ យោ បុត្តស្ស ធីតរំ វារេតិ, តេន តស្ស ធីតា ទាតព្ពា’’តិ. តេ ឧភោបិ វយប្បត្តា អត្តនោ អត្តនោ នគរេ សេដ្ឋិដ្ឋានេ បតិដ្ឋហិំសុ. អថេកស្មិំ សមយេ ឧគ្គសេដ្ឋិ វណិជ្ជំ បយោជេន្តោ បញ្ចហិ សកដសតេហិ សាវត្ថិំ អគមាសិ. អនាថបិណ្ឌិកោ អត្តនោ ធីតរំ ចូឡសុភទ្ទំ អាមន្តេត្វា, ‘‘អម្ម, បិតា តេ ឧគ្គសេដ្ឋិ នាម អាគតោ, តស្ស កត្តព្ពកិច្ចំ សព្ពំ តវ ភារោ’’តិ អាណាបេសិ. សា ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា តស្ស អាគតទិវសតោ បដ្ឋាយ សហត្ថេនេវ សូបព្យញ្ជនាទីនិ សម្បាទេតិ, មាលាគន្ធវិលេបនាទីនិ អភិសង្ខរោតិ, ភោជនកាលេ តស្ស ន្ហានោទកំ បដិយាទាបេត្វា ន្ហានកាលតោ បដ្ឋាយ សព្ពកិច្ចានិ សាធុកំ ករោតិ.

ឧគ្គសេដ្ឋិ តស្សា អាចារសម្បត្តិំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ ឯកទិវសំ អនាថបិណ្ឌិកេន សទ្ធិំ សុខកថាយ សន្និសិន្នោ ‘‘មយំ ទហរកាលេ ឯវំ នាម កតិកំ ករិម្ហា’’តិ សារេត្វា ចូឡសុភទ្ទំ អត្តនោ បុត្តស្សត្ថាយ វារេសិ. សោ បន បកតិយាវ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ. តស្មា ទសពលស្ស តមត្ថំ អារោចេត្វា សត្ថារា ឧគ្គសេដ្ឋិស្សូបនិស្សយំ ទិស្វា អនុញ្ញាតោ ភរិយាយ សទ្ធិំ មន្តេត្វា តស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា ទិវសំ វវត្ថបេត្វា ធីតរំ វិសាខំ ទត្វា ឧយ្យោជេន្តោ ធនញ្ចយសេដ្ឋិ វិយ មហន្តំ សក្ការំ កត្វា សុភទ្ទំ អាមន្តេត្វា, ‘‘អម្ម, សសុរកុលេ វសន្តិយា នាម អន្តោអគ្គិ ពហិ ន នីហរិតព្ពោ’’តិ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២៥៩; ធ. ប. អដ្ឋ. ១.៥២ វិសាខាវត្ថុ) ធនញ្ចយសេដ្ឋិនា វិសាខាយ ទិន្ននយេនេវ ទស ឱវាទេ ទត្វា ‘‘សចេ មេ គតដ្ឋានេ ធីតុ ទោសោ ឧប្បជ្ជតិ, តុម្ហេហិ សោធេតព្ពោ’’តិ អដ្ឋ កុដុម្ពិកេ បាដិភោគេ គហេត្វា តស្សា ឧយ្យោជនទិវសេ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា បុរិមភវេ ធីតរា កតានំ សុចរិតានំ ផលវិភូតិំ លោកស្ស បាកដំ កត្វា ទស្សេន្តោ វិយ មហន្តេន សក្ការេន ធីតរំ ឧយ្យោជេសិ. តស្សា អនុបុព្ពេន ឧគ្គនគរំ បត្តកាលេ សសុរកុលេន សទ្ធិំ មហាជនោ បច្ចុគ្គមនមកាសិ.

សាបិ អត្តនោ សិរិវិភវំ បាកដំ កាតុំ វិសាខា វិយ សកលនគរស្ស អត្តានំ ទស្សេន្តី រថេ ឋត្វា នគរំ បវិសិត្វា នាគរេហិ បេសិតេ បណ្ណាការេ គហេត្វា អនុរូបវសេន តេសំ តេសំ បេសេន្តី សកលនគរំ អត្តនោ គុណេហិ ឯកាពទ្ធមកាសិ. មង្គលទិវសាទីសុ បនស្សា សសុរោ អចេលកានំ សក្ការំ ករោន្តោ ‘‘អាគន្ត្វា អម្ហាកំ សមណេ វន្ទតូ’’តិ បេសេសិ. សា លជ្ជាយ នគ្គេ បស្សិតុំ អសក្កោន្តី គន្តុំ ន ឥច្ឆតិ. សោ បុនប្បុនំ បេសេត្វាបិ តាយ បដិក្ខិត្តោ កុជ្ឈិត្វា ‘‘នីហរថ ន’’ន្តិ អាហ. សា ‘‘ន សក្កា មម អការណេន ទោសំ អារោបេតុ’’ន្តិ កុដុម្ពិកេ បក្កោសាបេត្វា តមត្ថំ អារោចេសិ. តេ តស្សា និទ្ទោសភាវំ ញត្វា សេដ្ឋិំ សញ្ញាបេសុំ. សោ ‘‘អយំ មម សមណេ អហិរិកាតិ ន វន្ទី’’តិ ភរិយាយ អារោចេសិ. សា ‘‘កីទិសា នុ ខោ ឥមិស្សា សមណា, អតិវិយ តេសំ បសំសតី’’តិ តំ បក្កោសាបេត្វា អាហ –

‘‘កីទិសា សមណា តុយ្ហំ, ពាឡ្ហំ ខោ នេ បសំសសិ;

កិំសីលា កិំសមាចារា, តំ មេ អក្ខាហិ បុច្ឆិតា’’តិ. (អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.២៤);

អថស្សា សុភទ្ទា ពុទ្ធានញ្ចេវ ពុទ្ធសាវកានញ្ច គុណេ បកាសេន្តី –

‘‘សន្តិន្ទ្រិយា សន្តមានសា, សន្តំ តេសំ គតំ ឋិតំ;

ឱក្ខិត្តចក្ខូ មិតភាណី, តាទិសា សមណា មម. (អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.២៤);

‘‘កាយកម្មំ សុចិ នេសំ, វាចាកម្មំ អនាវិលំ;

មនោកម្មំ សុវិសុទ្ធំ, តាទិសា សមណា មម.

‘‘វិមលា សង្ខមុត្តាភា, សុទ្ធា អន្តរពាហិរា;

បុណ្ណា សុទ្ធេហិ ធម្មេហិ, តាទិសា សមណា មម.

‘‘លាភេន ឧន្នតោ លោកោ, អលាភេន ច ឱនតោ;

លាភាលាភេន ឯកដ្ឋា, តាទិសា សមណា មម.

‘‘យសេន ឧន្នតោ លោកោ, អយសេន ច ឱនតោ;

យសាយសេន ឯកដ្ឋា, តាទិសា សមណា មម.

‘‘បសំសាយុន្នតោ លោកោ, និន្ទាយាបិ ច ឱនតោ;

សមា និន្ទាបសំសាសុ, តាទិសា សមណា មម.

‘‘សុខេន ឧន្នតោ លោកោ, ទុក្ខេនាបិ ច ឱនតោ;

អកម្បា សុខទុក្ខេសុ, តាទិសា សមណា មមា’’តិ. –

ឯវមាទីហិ វចនេហិ សស្សុំ តោសេសិ.

អថ នំ ‘‘សក្កា តវ សមណេ អម្ហាកម្បិ ទស្សេតុ’’ន្តិ វត្វា ‘‘សក្កា’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ យថា មយំ តេ បស្សាម, តថា ករោហី’’តិ វុត្តេ សា ‘‘សាធូ’’តិ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ សជ្ជេត្វា ឧបរិបាសាទតលេ ឋត្វា ជេតវនាភិមុខី សក្កច្ចំ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា ពុទ្ធគុណេ អាវជ្ជេត្វា គន្ធវាសបុប្ផធុមេហិ បូជំ កត្វា, ‘‘ភន្តេ, ស្វាតនាយ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តេមិ, ឥមិនា មេ សញ្ញាណេន សត្ថា និមន្តិតភាវំ ជានាតូ’’តិ សុមនបុប្ផានំ អដ្ឋ មុដ្ឋិយោ អាកាសេ ខិបិ. បុប្ផានិ គន្ត្វា ចតុបរិសមជ្ឈេ ធម្មំ ទេសេន្តស្ស សត្ថុនោ ឧបរិ មាលាវិតានំ ហុត្វា អដ្ឋំសុ. តស្មិំ ខណេ អនាថបិណ្ឌិកោបិ ធម្មកថំ សុត្វា ស្វាតនាយ សត្ថារំ និមន្តេសិ. សត្ថា ‘‘អធិវុត្ថំ មយា, គហបតិ, ស្វាតនាយ ភត្ត’’ន្តិ វត្វា, ‘‘ភន្តេ, មយា បុរេតរំ អាគតោ នត្ថិ, កស្ស នុ ខោ វោ អធិវុត្ថ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘ចូឡសុភទ្ទាយ, គហបតិ, និមន្តិតោ’’តិ វត្វា ‘‘ននុ, ភន្តេ, ចូឡសុភទ្ទា ទូរេ វសតិ ឥតោ វីសតិយោជនសតមត្ថកេ’’តិ វុត្តេ, ‘‘អាម គហបតិ, ទូរេ វសន្តាបិ ហិ សប្បុរិសា អភិមុខេ ឋិតា វិយ បកាសេន្តី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣០៤. ‘‘ទូរេ សន្តោ បកាសេន្តិ, ហិមវន្តោវ បព្ពតោ;

អសន្តេត្ថ ន ទិស្សន្តិ, រត្តិំ ខិត្តា យថា សរា’’តិ.

តត្ថ សន្តោតិ រាគាទីនំ សន្តតាយ ពុទ្ធាទយោ សន្តា នាម. ឥធ បន បុព្ពពុទ្ធេសុ កតាធិការា ឧស្សន្នកុសលមូលា ភាវិតភាវនា សត្តា សន្តោតិ អធិប្បេតា. បកាសេន្តីតិ ទូរេ ឋិតាបិ ពុទ្ធានំ ញាណបថំ អាគច្ឆន្តា បាកដា ហោន្តិ. ហិមវន្តោ វាតិ យថា ហិ តិយោជនសហស្សវិត្ថតោ បញ្ចយោជនសតុព្ពេធោ ចតុរាសីតិយា កូដសហស្សេហិ បដិមណ្ឌិតោ ហិមវន្តបព្ពតោ ទូរេ ឋិតានម្បិ អភិមុខេ ឋិតោ វិយ បកាសេតិ, ឯវំ បកាសេន្តីតិ អត្ថោ. អសន្តេត្ថាតិ ទិដ្ឋធម្មគរុកា វិតិណ្ណបរលោកា អាមិសចក្ខុកា ជីវិកត្ថាយ បព្ពជិតា ពាលបុគ្គលា អសន្តោ នាម, តេ ឯត្ថ ពុទ្ធានំ ទក្ខិណស្ស ជាណុមណ្ឌលស្ស សន្តិកេ និសិន្នាបិ ន ទិស្សន្តិ ន បញ្ញាយន្តិ. រត្តិំ ខិត្តាតិ រត្តិំ ចតុរង្គសមន្នាគតេ អន្ធការេ ខិត្តសរា វិយ តថារូបស្ស ឧបនិស្សយភូតស្ស បុព្ពហេតុនោ អភាវេន ន បញ្ញាយន្តីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

សក្កោ ទេវរាជា ‘‘សត្ថារា សុភទ្ទាយ និមន្តនំ អធិវាសិត’’ន្តិ ញត្វា វិស្សកម្មទេវបុត្តំ អាណាបេសិ – ‘‘បញ្ច កូដាគារសតានិ និម្មិនិត្វា ស្វេ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ ឧគ្គនគរំ នេហី’’តិ. សោ បុនទិវសេ បញ្ចសតានិ កូដាគារានិ និម្មិនិត្វា ជេតវនទ្វារេ អដ្ឋាសិ. សត្ថា ឧច្ចិនិត្វា វិសុទ្ធខីណាសវានំយេវ បញ្ចសតានិ អាទាយ សបរិវារោ កូដាគារេសុ និសីទិត្វា ឧគ្គនគរំ អគមាសិ. ឧគ្គសេដ្ឋិបិ សបរិវារោ សុភទ្ទាយ ទិន្ននយេនេវ តថាគតស្ស អាគតមគ្គំ ឱលោកេន្តោ សត្ថារំ មហន្តេន សិរិវិភវេន អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ មាលាទីហិ មហន្តំ សក្ការំ ករោន្តោ សបរិវារោ សម្បដិច្ឆិត្វា វន្ទិត្វា មហាទានំ ទត្វា បុនប្បុនំ និមន្តេត្វា សត្តាហំ មហាទានំ អទាសិ. សត្ថាបិស្ស សប្បាយំ សល្លក្ខេត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. តំ អាទិំ កត្វា ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. សត្ថា ‘‘ចូឡសុភទ្ទាយ អនុគ្គហណត្ថំ ត្វំ ឥធេវ ហោហី’’តិ អនុរុទ្ធត្ថេរំ និវត្តាបេត្វា សាវត្ថិមេវ អគមាសិ. តតោ បដ្ឋាយ តំ នគរំ សទ្ធាសម្បន្នំ អហោសីតិ.

ចូឡសុភទ្ទាវត្ថុ អដ្ឋមំ.