១. បញ្ចសតភិក្ខុវត្ថុ

មគ្គានដ្ឋង្គិកោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បញ្ចសតេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ.

តេ កិរ សត្ថរិ ជនបទចារិកំ ចរិត្វា បុន សាវត្ថិំ អាគតេ ឧបដ្ឋានសាលាយ និសីទិត្វា ‘‘អសុកគាមតោ អសុកគាមស្ស មគ្គោ សមោ, អសុកគាមស្ស មគ្គោ វិសមោ, សសក្ខរោ, អសក្ខរោ’’តិអាទិនា នយេន អត្តនោ វិចរិតមគ្គំ អារព្ភ មគ្គកថំ កថេសុំ. សត្ថា តេសំ អរហត្តស្សូបនិស្សយំ ទិស្វា តំ ឋានំ អាគន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសិន្នោ ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, អយំ ពាហិរកមគ្គោ, ភិក្ខុនា នាម អរិយមគ្គេ កម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ, ឯវញ្ហិ ករោន្តោ ភិក្ខុ សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

២៧៣. ‘‘មគ្គានដ្ឋង្គិកោ សេដ្ឋោ, សច្ចានំ ចតុរោ បទា;

វិរាគោ សេដ្ឋោ ធម្មានំ, ទ្វិបទានញ្ច ចក្ខុមា.

២៧៤. ‘‘ឯសេវ មគ្គោ នត្ថញ្ញោ, ទស្សនស្ស វិសុទ្ធិយា;

ឯតញ្ហិ តុម្ហេ បដិបជ្ជថ, មារស្សេតំ បមោហនំ.

២៧៥. ‘‘ឯតញ្ហិ តុម្ហេ បដិបន្នា, ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សថ;

អក្ខាតោ វោ មយា មគ្គោ, អញ្ញាយ សល្លកន្តនំ.

២៧៦. ‘‘តុម្ហេហិ កិច្ចមាតប្បំ, អក្ខាតារោ តថាគតា;

បដិបន្នា បមោក្ខន្តិ, ឈាយិនោ មារពន្ធនា’’តិ.

តត្ថ មគ្គានដ្ឋង្គិកោតិ ជង្ឃមគ្គាទយោ វា ហោន្តុ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតមគ្គា វា, តេសំ សព្ពេសម្បិ មគ្គានំ សម្មាទិដ្ឋិអាទីហិ អដ្ឋហិ អង្គេហិ មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទីនំ អដ្ឋន្នំ បហានំ ករោន្តោ និរោធំ អារម្មណំ កត្វា ចតូសុបិ សច្ចេសុ ទុក្ខបរិជាននាទិកិច្ចំ សាធយមានោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ សេដ្ឋោ ឧត្តមោ. សច្ចានំ ចតុរោ បទាតិ ‘‘សច្ចំ ភណេ ន កុជ្ឈេយ្យា’’តិ (ធ. ប. ២២៤) អាគតំ វចីសច្ចំ វា ហោតុ, ‘‘សច្ចោ ព្រាហ្មណោ សច្ចោ ខត្តិយោ’’តិអាទិភេទំ សម្មុតិសច្ចំ វា ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ (ធ. ស. ១១៤៤; ម. និ. ២.១៨៧-១៨៨) ទិដ្ឋិសច្ចំ វា ‘‘ទុក្ខំ អរិយសច្ច’’ន្តិអាទិភេទំ បរមត្ថសច្ចំ វា ហោតុ, សព្ពេសម្បិ ឥមេសំ សច្ចានំ បរិជានិតព្ពដ្ឋេន សច្ឆិកាតព្ពដ្ឋេន បហាតព្ពដ្ឋេន ភាវេតព្ពដ្ឋេន ឯកបដិវេធដ្ឋេន ច តថបដិវេធដ្ឋេន ច ទុក្ខំ អរិយសច្ចន្តិអាទយោ ចតុរោ បទា សេដ្ឋា នាម. វិរាគោ សេដ្ឋោ ធម្មានន្តិ ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (ឥតិវុ. ៩០; អ. និ. ៤.៣៤) វចនតោ សព្ពធម្មានំ និព្ពានសង្ខាតោ វិរាគោ សេដ្ឋោ. ទ្វិបទានញ្ច ចក្ខុមាតិ សព្ពេសំ ទេវមនុស្សាទិភេទានំ ទ្វិបទានំ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមា តថាគតោវ សេដ្ឋោ. ច-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, អរូបធម្មេ សម្បិណ្ឌេតិ. តស្មា អរូបធម្មានម្បិ តថាគតោ សេដ្ឋោ ឧត្តមោ.

ទស្សនស្ស វិសុទ្ធិយាតិ មគ្គផលទស្សនស្ស វិសុទ្ធត្ថំ យោ មយា ‘‘សេដ្ឋោ’’តិ វុត្តោ, ឯសោវ មគ្គោ, នត្ថញ្ញោ. ឯតញ្ហិ តុម្ហេតិ តស្មា តុម្ហេ ឯតមេវ បដិបជ្ជថ. មារស្សេតំ បមោហនន្តិ ឯតំ មារមោហនំ មារមន្ថនន្តិ វុច្ចតិ. ទុក្ខស្សន្តន្តិ សកលស្សបិ វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តំ បរិច្ឆេទំ ករិស្សថាតិ អត្ថោ. អញ្ញាយ សល្លកន្តនន្តិ រាគសល្លាទីនំ កន្តនំ និម្មថនំ អព្ពូហណំ ឯតំ មគ្គំ, មយា វិនា អនុស្សវាទីហិ អត្តបច្ចក្ខតោ ញត្វាវ អយំ មគ្គោ អក្ខាតោ, ឥទានិ តុម្ហេហិ កិលេសានំ អាតាបនេន ‘‘អាតប្ប’’ន្តិ សង្ខំ គតំ តស្ស អធិគមត្ថាយ សម្មប្បធានវីរិយំ កិច្ចំ ករណីយំ. កេវលញ្ហិ អក្ខាតារោវ តថាគតា. តស្មា តេហិ អក្ខាតវសេន យេ បដិបន្នា ទ្វីហិ ឈានេហិ ឈាយិនោ, តេ តេភូមកវដ្ដសង្ខាតា មារពន្ធនា បមោក្ខន្តីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ តេ ភិក្ខូ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសុ, សម្បត្តានម្បិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

បញ្ចសតភិក្ខុវត្ថុ បឋមំ.