១. គោឃាតកបុត្តវត្ថុ

បណ្ឌុបលាសោវ ទានិសីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ គោឃាតកបុត្តំ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយំ កិរេកោ គោឃាតកោ គាវោ វធិត្វា វរមំសានិ គហេត្វា បចាបេត្វា បុត្តទារេហិ សទ្ធិំ និសីទិត្វា មំសញ្ច ខាទតិ, មូលេន ច វិក្កិណិត្វា ជីវិកំ កប្បេសិ. សោ ឯវំ បញ្ចបណ្ណាស វស្សានិ គោឃាតកកម្មំ ករោន្តោ ធុរវិហារេ វិហរន្តស្ស សត្ថុ ឯកទិវសម្បិ កដច្ឆុមត្តម្បិ យាគុំ វា ភត្តំ វា ន អទាសិ. សោ ច វិនា មំសេន ភត្តំ ន ភុញ្ជតិ. សោ ឯកទិវសំ ទិវសភាគេ មំសំ វិក្កិណិត្វា អត្តនោ អត្ថាយ បចិតុំ ឯកំ មំសខណ្ឌំ ភរិយាយ ទត្វា ន្ហាយិតុំ អគមាសិ. អថស្ស សហាយកោ គេហំ គន្ត្វា ភរិយំ អាហ – ‘‘ថោកំ មេ វិក្កិណិយមំសំ ទេហិ, គេហំ មេ បាហុនកោ អាគតោ’’តិ. នត្ថិ វិក្កិណិយមំសំ, សហាយកោ តេ មំសំ វិក្កិណិត្វា ឥទានិ ន្ហាយិតុំ គតោតិ. មា ឯវំ ករិ, សចេ មំសខណ្ឌំ អត្ថិ, ទេហីតិ. សហាយកស្ស តេ និក្ខិត្តមំសំ ឋបេត្វា អញ្ញំ នត្ថីតិ. សោ ‘‘សហាយកស្ស មេ អត្ថាយ ឋបិតមំសតោ អញ្ញំ មំសំ នត្ថិ, សោ ច វិនា មំសេន ន ភុញ្ជតិ, នាយំ ទស្សតី’’តិ សាមំយេវ តំ មំសំ គហេត្វា បក្កាមិ.

គោឃាតកោបិ ន្ហត្វា អាគតោ តាយ អត្តនោ បក្កបណ្ណេន សទ្ធិំ វឌ្ឍេត្វា ភត្តេ ឧបនីតេ អាហ ‘‘កហំ មំស’’ន្តិ? ‘‘នត្ថិ, សាមី’’តិ. ននុ អហំ បច្ចនត្ថាយ មំសំ ទត្វា គតោតិ. តវ សហាយកោ អាគន្ត្វា ‘‘បាហុនកោ មេ អាគតោ, វិក្កិណិយមំសំ ទេហី’’តិ វត្វា មយា ‘‘សហាយកស្ស តេ ឋបិតមំសតោ អញ្ញំ មំសំ នត្ថិ, សោ ច វិនា មំសេន ន ភុញ្ជតី’’តិ វុត្តេបិ ពលក្ការេន តំ មំសំ សាមំយេវ គហេត្វា គតោតិ. អហំ វិនា មំសេន ភត្តំ ន ភុញ្ជាមិ, ហរាហិ នន្តិ. កិំ សក្កា កាតុំ, ភុញ្ជ, សាមីតិ. សោ ‘‘នាហំ ភុញ្ជាមី’’តិ តំ ភត្តំ ហរាបេត្វា សត្ថំ អាទាយ បច្ឆាគេហេ ឋិតោ គោណោ អត្ថិ, តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា មុខេ ហត្ថំ បក្ខិបិត្វា ជិវ្ហំ នីហរិត្វា សត្ថេន មូលេ ឆិន្ទិត្វា អាទាយ គន្ត្វា អង្គារេសុ បចាបេត្វា ភត្តមត្ថកេ ឋបេត្វា និសិន្នោ ឯកំ ភត្តបិណ្ឌំ ភុញ្ជិត្វា ឯកំ មំសខណ្ឌំ មុខេ ឋបេសិ. តង្ខណញ្ញេវស្ស ជិវ្ហា ឆិជ្ជិត្វា ភត្តបាតិយំ បតិ. តង្ខណញ្ញេវ កម្មសរិក្ខកំ វិបាកំ លភិ. សោបិ ខោ គោណោ វិយ លោហិតធារាយ មុខតោ បគ្ឃរន្តិយា អន្តោគេហំ បវិសិត្វា ជណ្ណុកេហិ វិចរន្តោ វិរវិ.

តស្មិំ សមយេ គោឃាតកស្ស បុត្តោ បិតរំ ឱលោកេន្តោ សមីបេ ឋិតោ ហោតិ. អថ នំ មាតា អាហ – ‘‘បស្ស, បុត្ត, ឥមំ គោឃាតកំ គោណំ វិយ គេហមជ្ឈេ ជណ្ណុកេហិ វិចរិត្វា វិរវន្តំ, ឥទំ ទុក្ខំ តវ មត្ថកេ បតិស្សតិ, មមម្បិ អនោលោកេត្វា អត្តនោ សោត្ថិំ ករោន្តោ បលាយស្សូ’’តិ. សោ មរណភយតជ្ជិតោ មាតរំ វន្ទិត្វា បលាយិ, បលាយិត្វា ច បន តក្កសិលំ អគមាសិ. គោឃាតកោបិ គោណោ វិយ គេហមជ្ឈេ វិរវន្តោ វិចរិត្វា កាលកតោ អវីចិម្ហិ និព្ពត្តិ. គោណោបិ កាលមកាសិ. គោឃាតកបុត្តោបិ តក្កសិលំ គន្ត្វា សុវណ្ណការកម្មំ ឧគ្គណ្ហិ. អថស្សាចរិយោ គាមំ គច្ឆន្តោ ‘‘ឯវរូបំ នាម អលង្ការំ ករេយ្យាសី’’តិ វត្វា បក្កាមិ. សោបិ តថារូបំ អលង្ការំ អកាសិ. អថស្សាចរិយោ អាគន្ត្វា អលង្ការំ ទិស្វា ‘‘អយំ យត្ថ កត្ថចិ គន្ត្វា ជីវិតុំ សមត្ថោ’’តិ វយប្បត្តំ អត្តនោ ធីតរំ អទាសិ. សោ បុត្តធីតាហិ វឌ្ឍិ.

អថស្ស បុត្តា វយប្បត្តា សិប្បំ ឧគ្គណ្ហិត្វា អបរភាគេ សាវត្ថិយំ គន្ត្វា តត្ថ ឃរាវាសំ សណ្ឋបេត្វា វសន្តា សទ្ធា បសន្នា អហេសុំ. បិតាបិ នេសំ តក្កសិលាយំ កិញ្ចិ កុសលំ អកត្វាវ ជរំ បាបុណិ. អថស្ស បុត្តា ‘‘បិតា នោ មហល្លកោ’’តិ អត្តនោ សន្តិកំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘បិតុ អត្ថាយ ទានំ ទស្សាមា’’តិ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តយិំសុ. តេ បុនទិវសេ អន្តោគេហេ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និសីទាបេត្វា សក្កច្ចំ បរិវិសិត្វា ភត្តកិច្ចាវសានេ សត្ថារំ អាហំសុ – ‘‘ភន្តេ, អម្ហេហិ ឥទំ បិតុ ជីវភត្តំ ទិន្នំ, បិតុ នោ អនុមោទនំ ករោថា’’តិ. សត្ថា តំ អាមន្តេត្វា, ‘‘ឧបាសក, ត្វំ មហល្លកោ បរិបក្កសរីរោ បណ្ឌុបលាសសទិសោ, តវ បរលោកគមនាយ កុសលបាថេយ្យំ នត្ថិ, អត្តនោ បតិដ្ឋំ ករោហិ, បណ្ឌិតោ ភវ, មា ពាលោ’’តិ អនុមោទនំ ករោន្តោ ឥមា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

២៣៥. ‘‘បណ្ឌុបលាសោវ ទានិសិ,

យមបុរិសាបិ ច តេ ឧបដ្ឋិតា;

ឧយ្យោគមុខេ ច តិដ្ឋសិ,

បាថេយ្យម្បិ ច តេ ន វិជ្ជតិ.

២៣៦. ‘‘សោ ករោហិ ទីបមត្តនោ,

ខិប្បំ វាយម បណ្ឌិតោ ភវ;

និទ្ធន្តមលោ អនង្គណោ,

ទិព្ពំ អរិយភូមិំ ឧបេហិសី’’តិ.

តត្ថ បណ្ឌុបលាសោវ ទានិសីតិ, ឧបាសក, ត្វំ ឥទានិ ឆិជ្ជិត្វា ភូមិយំ បតិតបណ្ឌុបលាសោ វិយ អហោសិ. យមបុរិសាតិ យមទូតា វុច្ចន្តិ, ឥទំ បន មរណមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, មរណំ តេ បច្ចុបដ្ឋិតន្តិ អត្ថោ. ឧយ្យោគមុខេតិ បរិហានិមុខេ, អវុឌ្ឍិមុខេ ច ឋិតោសីតិ អត្ថោ. បាថេយ្យន្តិ គមិកស្ស តណ្ឌុលាទិបាថេយ្យំ វិយ បរលោកំ គច្ឆន្តស្ស តវ កុសលបាថេយ្យម្បិ នត្ថីតិ អត្ថោ. សោ ករោហីតិ សោ ត្វំ សមុទ្ទេ នាវាយ ភិន្នាយ ទីបសង្ខាតំ បតិដ្ឋំ វិយ អត្តនោ កុសលបតិដ្ឋំ ករោហិ. ករោន្តោ ច ខិប្បំ វាយម, សីឃំ សីឃំ វីរិយំ អារភ, អត្តនោ កុសលកម្មបតិដ្ឋករណេន បណ្ឌិតោ ភវ. យោ ហិ មរណមុខំ អប្បត្វា កាតុំ សមត្ថកាលេវ កុសលំ ករោតិ, ឯស បណ្ឌិតោ នាម, តាទិសោ ភវ, មា អន្ធពាលោតិ អត្ថោ. ទិព្ពំ អរិយភូមិន្តិ ឯវំ វីរិយំ ករោន្តោ រាគាទីនំ មលានំ នីហដតាយ និទ្ធន្តមលោ អង្គណាភាវេន អនង្គណោ និក្កិលេសោ ហុត្វា បញ្ចវិធំ សុទ្ធាវាសភូមិំ បាបុណិស្សសីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ឧបាសកោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, សម្បត្តានម្បិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

តេ បុនទិវសត្ថាយបិ សត្ថារំ និមន្តេត្វា ទានំ ទត្វា កតភត្តកិច្ចំ សត្ថារំ អនុមោទនកាលេ អាហំសុ – ‘‘ភន្តេ, ឥទម្បិ អម្ហាកំ បិតុ ជីវភត្តមេវ, ឥមស្សេវ អនុមោទនំ ករោថា’’តិ. សត្ថា តស្ស អនុមោទនំ ករោន្តោ ឥមា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

២៣៧. ‘‘ឧបនីតវយោ ច ទានិសិ,

សម្បយាតោសិ យមស្ស សន្តិកំ;

វាសោ តេ នត្ថិ អន្តរា,

បាថេយ្យម្បិ ច តេ ន វិជ្ជតិ.

២៣៨. ‘‘សោ ករោហិ ទីបមត្តនោ,

ខិប្បំ វាយម បណ្ឌិតោ ភវ;

និទ្ធន្តមលោ អនង្គណោ,

ន បុន ជាតិជរំ ឧបេហិសី’’តិ.

តត្ថ ឧបនីតវយោតិ ឧបាតិ និបាតមត្តំ, នីតវយោតិ វិគតវយោ អតិក្កន្តវយោ, ត្វញ្ចសិ ទានិ តយោ វយេ អតិក្កមិត្វា មរណមុខេ ឋិតោតិ អត្ថោ. សម្បយាតោសិ យមស្ស សន្តិកន្តិ មរណមុខំ គន្តុំ សជ្ជោ ហុត្វា ឋិតោសីតិ អត្ថោ. វាសោ តេ នត្ថិ អន្តរាតិ យថា មគ្គំ គច្ឆន្តា តានិ តានិ កិច្ចានិ ករោន្តា អន្តរាមគ្គេ វសន្តិ, ន ឯវំ បរលោកំ គច្ឆន្តា. ន ហិ សក្កា បរលោកំ គច្ឆន្តេន ‘‘អធិវាសេថ កតិបាហំ, ទានំ តាវ ទេមិ, ធម្មំ តាវ សុណាមី’’តិអាទីនិ វត្តុំ. ឥតោ បន ចវិត្វា បរលោកេ និព្ពត្តោវ ហោតិ. ឥមមត្ថំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. បាថេយ្យន្តិ ឥទំ កិញ្ចាបិ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ, ឧបាសកស្ស បន បុនប្បុនំ ទឡ្ហីករណត្ថំ ឥធាបិ សត្ថារា កថិតំ. ជាតិជរន្តិ ឯត្ថ ព្យាធិមរណានិបិ គហិតានេវ ហោន្តិ. ហេដ្ឋិមគាថាហិ ច អនាគាមិមគ្គោ កថិតោ, ឥធ អរហត្តមគ្គោ កថិតោ. ឯវំ សន្តេបិ យថា នាម រញ្ញា អត្តនោ មុខបមាណេន កពឡំ វឌ្ឍេត្វា បុត្តស្ស ឧបនីតេ សោ កុមារោ អត្តនោ មុខបមាណេនេវ គណ្ហាតិ, ឯវមេវ សត្ថារា ឧបរិមគ្គវសេន ធម្មេ ទេសិតេបិ ឧបាសកោ អត្តនោ ឧបនិស្សយវសេន ហេដ្ឋា សោតាបត្តិផលំ បត្វា ឥមិស្សា អនុមោទនាយ អវសានេ អនាគាមិផលំ បត្តោ. សេសបរិសាយបិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

គោឃាតកបុត្តវត្ថុ បឋមំ.