១. រោហិនីខត្តិយកញ្ញាវត្ថុ

កោធំ ជហេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា និគ្រោធារាមេ វិហរន្តោ រោហិនិំ នាម ខត្តិយកញ្ញំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិំ កិរ សមយេ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ បញ្ចសតេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ កបិលវត្ថុំ អគមាសិ. អថស្ស ញាតកា ‘‘ថេរោ អាគតោ’’តិ សុត្វា ថេរស្ស សន្តិកំ អគមំសុ ឋបេត្វា រោហិនិំ នាម ថេរស្ស ភគិនិំ. ថេរោ ញាតកេ បុច្ឆិ ‘‘កហំ, រោហិនី’’តិ? ‘‘គេហេ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កស្មា ឥធ នាគតា’’តិ? ‘‘សរីរេ តស្សា ឆវិរោគោ ឧប្បន្នោតិ លជ្ជាយ នាគតា, ភន្តេ’’តិ. ថេរោ ‘‘បក្កោសថ ន’’ន្តិ បក្កោសាបេត្វា បដកញ្ចុកំ បដិមុញ្ចិត្វា អាគតំ ឯវមាហ – ‘‘រោហិនិ, កស្មា នាគតាសី’’តិ? ‘‘សរីរេ មេ, ភន្តេ, ឆវិរោគោ ឧប្បន្នោ, តស្មា លជ្ជាយ នាគតាម្ហី’’តិ. ‘‘កិំ បន តេ បុញ្ញំ កាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ? ‘‘កិំ ករោមិ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អាសនសាលំ ការេហី’’តិ. ‘‘កិំ គហេត្វា’’តិ? ‘‘កិំ តេ បសាធនភណ្ឌកំ នត្ថី’’តិ? ‘‘អត្ថិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ មូល’’ន្តិ? ‘‘ទសសហស្សមូលំ ភវិស្សតី’’តិ. ‘‘តេន ហិ តំ វិស្សជ្ជេត្វា អាសនសាលំ ការេហី’’តិ. ‘‘កោ មេ, ភន្តេ, ការេស្សតី’’តិ? ថេរោ សមីបេ ឋិតញាតកេ ឱលោកេត្វា ‘‘តុម្ហាកំ ភារោ ហោតូ’’តិ អាហ. ‘‘តុម្ហេ បន, ភន្តេ, កិំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘អហម្បិ ឥធេវ ភវិស្សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ ឯតិស្សា ទព្ពសម្ភារេ អាហរថា’’តិ. តេ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ អាហរិំសុ.

ថេរោ អាសនសាលំ សំវិទហន្តោ រោហិនិំ អាហ – ‘‘ទ្វិភូមិកំ អាសនសាលំ ការេត្វា ឧបរិ បទរានំ ទិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ ហេដ្ឋាសាលំ និពទ្ធំ សម្មជ្ជិត្វា អាសនានិ បញ្ញាបេហិ, និពទ្ធំ បានីយឃដេ ឧបដ្ឋាបេហី’’តិ. សា ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ បសាធនភណ្ឌកំ វិស្សជ្ជេត្វា ទ្វិភូមិកអាសនសាលំ ការេត្វា ឧបរិ បទរានំ ទិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ ហេដ្ឋាសាលំ សម្មជ្ជនាទីនិ អកាសិ. និពទ្ធំ ភិក្ខូ និសីទន្តិ. អថស្សា អាសនសាលំ សម្មជ្ជន្តិយាវ ឆវិរោគោ មិលាយិ. សា អាសនសាលាយ និដ្ឋិតាយ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តេត្វា អាសនសាលំ បូរេត្វា និសិន្នស្ស ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ អទាសិ. សត្ថា កតភត្តកិច្ចោ ‘‘កស្សេតំ ទាន’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘ភគិនិយា មេ, ភន្តេ, រោហិនិយា’’តិ. ‘‘សា បន កហ’’ន្តិ? ‘‘គេហេ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘បក្កោសថ ន’’ន្តិ? សា អាគន្តុំ ន ឥច្ឆិ. អថ នំ សត្ថា អនិច្ឆមានម្បិ បក្កោសាបេសិយេវ. អាគន្ត្វា ច បន វន្ទិត្វា និសិន្នំ អាហ – ‘‘រោហិនិ, កស្មា នាគមិត្ថា’’តិ? ‘‘សរីរេ មេ, ភន្តេ, ឆវិរោគោ អត្ថិ, តេន លជ្ជមានា នាគតាម្ហី’’តិ. ‘‘ជានាសិ បន កិំ តេ និស្សាយ ឯស ឧប្បន្នោ’’តិ? ‘‘ន ជានាមិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តវ កោធំ និស្សាយ ឧប្បន្នោ ឯសោ’’តិ. ‘‘កិំ បន មេ, ភន្តេ, កត’’ន្តិ? ‘‘តេន ហិ សុណាហី’’តិ. អថស្សា សត្ថា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិរញ្ញោ អគ្គមហេសី ឯកិស្សា រញ្ញោ នាដកិត្ថិយា អាឃាតំ ពន្ធិត្វា ‘‘ទុក្ខមស្សា ឧប្បាទេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា មហាកច្ឆុផលានិ អាហរាបេត្វា តំ នាដកិត្ថិំ អត្តនោ សន្តិកំ បក្កោសាបេត្វា យថា សា ន ជានាតិ, ឯវមស្សា សយនេ ចេវ បាវារកោជវាទីនញ្ច អន្តរេសុ កច្ឆុចុណ្ណានិ ឋបាបេសិ, កេឡិំ កុរុមានា វិយ តស្សា សរីរេបិ ឱកិរិ. តំ ខណំយេវ តស្សា សរីរំ ឧប្បក្កុប្បក្កំ គណ្ឌាគណ្ឌជាតំ អហោសិ. សា កណ្ឌុវន្តី គន្ត្វា សយនេ និបជ្ជិ, តត្រាបិស្សា កច្ឆុចុណ្ណេហិ ខាទិយមានាយ ខរតរា វេទនា ឧប្បជ្ជិ. តទា អគ្គមហេសី រោហិនី អហោសីតិ.

សត្ថា ឥមំ អតីតំ អាហរិត្វា, ‘‘រោហិនិ, តទា តយាវេតំ កម្មំ កតំ. អប្បមត្តកោបិ ហិ កោធោ វា ឥស្សា វា កាតុំ ន យុត្តរូបោ ឯវា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២២១. ‘‘កោធំ ជហេ វិប្បជហេយ្យ មានំ,

សំយោជនំ សព្ពមតិក្កមេយ្យ;

តំ នាមរូបស្មិមសជ្ជមានំ,

អកិញ្ចនំ នានុបតន្តិ ទុក្ខា’’តិ.

តត្ថ កោធន្តិ សព្ពាការម្បិ កោធំ នវវិធម្បិ មានំ ជហេយ្យ. សំយោជនន្តិ កាមរាគសំយោជនាទិកំ ទសវិធម្បិ សព្ពសំយោជនំ អតិក្កមេយ្យ. អសជ្ជមានន្តិ អលគ្គមានំ. យោ ហិ ‘‘មម រូបំ មម វេទនា’’តិអាទិនា នយេន នាមរូបំ បដិគ្គណ្ហាតិ, តស្មិញ្ច ភិជ្ជមានេ សោចតិ វិហញ្ញតិ, អយំ នាមរូបស្មិំ សជ្ជតិ នាម. ឯវំ អគ្គណ្ហន្តោ អវិហញ្ញន្តោ ន សជ្ជតិ នាម. តំ បុគ្គលំ ឯវំ អសជ្ជមានំ រាគាទីនំ អភាវេន អកិញ្ចនំ ទុក្ខា នាម នានុបតន្តីតិ អត្ថោ. ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ. រោហិនីបិ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតា, តង្ខណញ្ញេវស្សា សរីរំ សុវណ្ណវណ្ណំ អហោសិ.

សា តតោ ចុតា តាវតិំសភវនេ ចតុន្នំ ទេវបុត្តានំ សីមន្តរេ និព្ពត្តិត្វា បាសាទិកា រូបសោភគ្គប្បត្តា អហោសិ. ចត្តារោបិ ទេវបុត្តា តំ ទិស្វា ឧប្បន្នសិនេហា ហុត្វា ‘‘មម សីមាយ អន្តោ និព្ពត្តា, មម សីមាយ អន្តោ និព្ពត្តា’’តិ វិវទន្តា សក្កស្ស ទេវរញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘ទេវ, ឥមំ នោ និស្សាយ អឌ្ឌោ ឧប្បន្នោ, តំ វិនិច្ឆិនាថា’’តិ អាហំសុ. សក្កោបិ តំ ឱលោកេត្វាវ ឧប្បន្នសិនេហោ ហុត្វា ឯវមាហ – ‘‘ឥមាយ វោ ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ កថំ ចិត្តានិ ឧប្បន្នានី’’តិ. អថេកោ អាហ – ‘‘មម តាវ ឧប្បន្នចិត្តំ សង្គាមភេរិ វិយ សន្និសីទិតុំ នាសក្ខី’’តិ. ទុតិយោ ‘‘មម ចិត្តំ បព្ពតនទី វិយ សីឃំ បវត្តតិយេវា’’តិ. តតិយោ ‘‘មម ឥមិស្សា ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ កក្កដស្ស វិយ អក្ខីនិ និក្ខមិំសូ’’តិ. ចតុត្ថោ ‘‘មម ចិត្តំ ចេតិយេ ឧស្សាបិតធជោ វិយ និច្ចលំ ឋាតុំ នាសក្ខី’’តិ. អថ នេ សក្កោ អាហ – ‘‘តាតា, តុម្ហាកំ តាវ ចិត្តានិ បសយ្ហរូបានិ, អហំ បន ឥមំ លភន្តោ ជីវិស្សាមិ, អលភន្តស្ស មេ មរណំ ភវិស្សតី’’តិ. ទេវបុត្តា, ‘‘មហារាជ, តុម្ហាកំ មរណេន អត្ថោ នត្ថី’’តិ តំ សក្កស្ស វិស្សជ្ជេត្វា បក្កមិំសុ. សា សក្កស្ស បិយា អហោសិ មនាបា. ‘‘អសុកកីឡំ នាម គច្ឆាមា’’តិ វុត្តេ សក្កោ តស្សា វចនំ បដិក្ខិបិតុំ នាសក្ខីតិ.

រោហិនីខត្តិយកញ្ញាវត្ថុ បឋមំ.