៦. អគ្គិទត្តព្រាហ្មណវត្ថុ

ពហុំ វេ សរណំ យន្តីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ វាលិករាសិម្ហិ និសិន្នំ អគ្គិទត្តំ នាម កោសលរញ្ញោ បុរោហិតំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ មហាកោសលស្ស បុរោហិតោ អហោសិ. អថ នំ បិតរិ កាលកតេ រាជា បសេនទិ កោសលោ ‘‘បិតុ មេ បុរោហិតោ’’តិ គារវេន តស្មិំយេវ ឋានេ ឋបេត្វា តស្ស អត្តនោ ឧបដ្ឋានំ អាគតកាលេ បច្ចុគ្គមនំ ករោតិ, ‘‘អាចរិយ, ឥធ និសីទថា’’តិ សមានាសនំ ទាបេសិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ រាជា មយិ អតិវិយ គារវំ ករោតិ, ន ខោ បន រាជូនំ និច្ចកាលមេវ សក្កា ចិត្តំ គហេតុំ. សមានវយេនេវ ហិ សទ្ធិំ រជ្ជសុខំ នាម សុខំ ហោតិ, អហញ្ចម្ហិ មហល្លកោ, បព្ពជិតុំ មេ យុត្ត’’ន្តិ. សោ រាជានំ បព្ពជ្ជំ អនុជានាបេត្វា នគរេ ភេរិំ ចរាបេត្វា សត្តាហេន សព្ពំ អត្តនោ ធនំ ទានមុខេ វិស្សជ្ជេត្វា ពាហិរកបព្ពជ្ជំ បព្ពជិ. តំ និស្សាយ ទស បុរិសសហស្សានិ អនុបព្ពជិំសុ. សោ តេហិ សទ្ធិំ អង្គមគធានញ្ច កុរុរដ្ឋស្ស ច អន្តរេ វាសំ កប្បេត្វា ឥមំ ឱវាទំ ទេតិ, ‘‘តាតា, យស្ស កាមវិតក្កាទយោ ឧប្បជ្ជន្តិ, សោ នទិតោ ឯកេកំ វាលុកបុដំ ឧទ្ធរិត្វា ឥមស្មិំ ឱកិរតូ’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា កាមវិតក្កាទីនំ ឧប្បន្នកាលេ តថា ករិំសុ. អបរេន សមយេន មហាវាលុករាសិ អហោសិ, តំ អហិឆត្តោ នាម នាគរាជា បដិគ្គហេសិ. អង្គមគធវាសិនោ ចេវ កុរុរដ្ឋវាសិនោ ច មាសេ មាសេ តេសំ មហន្តំ សក្ការំ អភិហរិត្វា ទានំ ទេន្តិ. អថ នេសំ អគ្គិទត្តោ ឥមំ ឱវាទំ អទាសិ – ‘‘បព្ពតំ សរណំ យាថ, វនំ សរណំ យាថ, អារាមំ សរណំ យាថ, រុក្ខំ សរណំ យាថ, ឯវំ សព្ពទុក្ខតោ មុច្ចិស្សថា’’តិ. អត្តនោ អន្តេវាសិកេបិ ឥមិនា ឱវាទេន ឱវទិ.

ពោធិសត្តោបិ កតាភិនិក្ខមនោ សម្មាសម្ពោធិំ បត្វា តស្មិំ សមយេ សាវត្ថិំ និស្សាយ ជេតវនេ វិហរន្តោ បច្ចូសកាលេ លោកំ វោលោកេន្តោ អគ្គិទត្តព្រាហ្មណំ សទ្ធិំ អន្តេវាសិកេហិ អត្តនោ ញាណជាលស្ស អន្តោ បវិដ្ឋំ ទិស្វា ‘‘សព្ពេបិ ឥមេ អរហត្តស្ស ឧបនិស្សយសម្បន្នា’’តិ ញត្វា សាយន្ហសមយេ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរំ អាហ – ‘‘មោគ្គល្លាន, កិំ បស្សសិ អគ្គិទត្តព្រាហ្មណំ មហាជនំ អតិត្ថេ បក្ខន្ទាបេន្តំ, គច្ឆ តេសំ ឱវាទំ ទេហី’’តិ. ភន្តេ, ពហូ ឯតេ, ឯកកស្ស មយ្ហំ អវិសយ្ហា. សចេ តុម្ហេបិ អាគមិស្សថ, វិសយ្ហា ភវិស្សន្តីតិ. មោគ្គល្លាន, អហម្បិ អាគមិស្សាមិ, ត្វំ បុរតោ យាហីតិ. ថេរោ បុរតោ គច្ឆន្តោវ ចិន្តេសិ – ‘‘ឯតេ ពលវន្តោ ចេវ ពហូ ច. សចេ សព្ពេសំ សមាគមដ្ឋានេ កិញ្ចិ កថេស្សាមិ, សព្ពេបិ វគ្គវគ្គេន ឧដ្ឋហេយ្យុ’’ន្តិ អត្តនោ អានុភាវេន ថូលផុសិតកំ ទេវំ វុដ្ឋាបេសិ. តេ ថូលផុសិតកេសុ បតន្តេសុ ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ អត្តនោ អត្តនោ បណ្ណសាលំ បវិសិំសុ. ថេរោ អគ្គិទត្តស្ស ព្រាហ្មណស្ស បណ្ណសាលទ្វារេ ឋត្វា ‘‘អគ្គិទត្តា’’តិ អាហ. សោ ថេរស្ស សទ្ទំ សុត្វា ‘‘មំ ឥមស្មិំ លោកេ នាមេន អាលបិតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ, កោ នុ ខោ មំ នាមេន អាលបតី’’តិ មានថទ្ធតាយ ‘‘កោ ឯសោ’’តិ អាហ. ‘‘អហំ, ព្រាហ្មណា’’តិ. ‘‘កិំ វទេសី’’តិ? ‘‘អជ្ជ មេ ឯករត្តិំ ឥធ វសនដ្ឋានំ ត្វំ អាចិក្ខាហី’’តិ. ‘‘ឥធ វសនដ្ឋានំ នត្ថិ, ឯកស្ស ឯកាវ បណ្ណសាលា’’តិ. ‘‘អគ្គិទត្ត, មនុស្សា នាម មនុស្សានំ, គាវោ គុន្នំ, បព្ពជិតា បព្ពជិតានំ សន្តិកំ គច្ឆន្តិ, មា ឯវំ ករិ, ទេហិ មេ វសនដ្ឋាន’’ន្តិ. ‘‘កិំ បន ត្វំ បព្ពជិតោ’’តិ? ‘‘អាម, បព្ពជិតោម្ហី’’តិ. ‘‘សចេ បព្ពជិតោ, កហំ តេ ខារិភណ្ឌំ, កោ បព្ពជិតបរិក្ខារោ’’តិ. ‘‘អត្ថិ មេ បរិក្ខារោ, វិសុំ បន នំ គហេត្វា វិចរិតុំ ទុក្ខន្តិ អព្ភន្តរេនេវ នំ គហេត្វា វិចរាមិ, ព្រាហ្មណា’’តិ. សោ ‘‘តំ គហេត្វា វិចរិស្សសី’’តិ ថេរស្ស កុជ្ឈិ. អថ នំ សោ អាហ – ‘‘អម្ហេ, អគ្គិទត្ត, មា កុជ្ឈិ, វសនដ្ឋានំ មេ អាចិក្ខាហី’’តិ. នត្ថិ ឯត្ថ វសនដ្ឋានន្តិ. ឯតស្មិំ បន វាលុករាសិម្ហិ កោ វសតីតិ. ឯកោ, នាគរាជាតិ. ឯតំ មេ ទេហីតិ. ន សក្កា ទាតុំ, ភារិយំ ឯតស្ស កម្មន្តិ. ហោតុ, ទេហិ មេតិ. តេន ហិ ត្វំ ឯវ ជានាហីតិ.

ថេរោ វាលុករាសិអភិមុខោ បាយាសិ. នាគរាជា តំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘អយំ សមណោ ឥតោ អាគច្ឆតិ, ន ជានាតិ មញ្ញេ មម អត្ថិភាវំ, ធូមាយិត្វា នំ មារេស្សាមី’’តិ ធូមាយិ. ថេរោ ‘‘អយំ នាគរាជា ‘អហមេវ ធូមាយិតុំ សក្កោមិ, អញ្ញេ ន សក្កោន្តី’តិ មញ្ញេ សល្លក្ខេតី’’តិ សយម្បិ ធូមាយិ. ទ្វិន្នម្បិ សរីរតោ ឧគ្គតា ធូមា យាវ ព្រហ្មលោកា ឧដ្ឋហិំសុ. ឧភោបិ ធូមា ថេរំ អពាធេត្វា នាគរាជានមេវ ពាធេន្តិ. នាគរាជា ធូមវេគំ សហិតុំ អសក្កោន្តោ បជ្ជលិ. ថេរោបិ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា តេន សទ្ធិំយេវ បជ្ជលិ. អគ្គិជាលា យាវ ព្រហ្មលោកា ឧដ្ឋហិំសុ. ឧភោបិ ថេរំ អពាធេត្វា នាគរាជានមេវ ពាធយិំសុ. អថស្ស សកលសរីរំ ឧក្កាហិ បទិត្តំ វិយ អហោសិ. ឥសិគណោ ឱលោកេត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘នាគរាជា, សមណំ ឈាបេតិ, ភទ្ទកោ វត សមណោ អម្ហាកំ វចនំ អសុត្វា នដ្ឋោ’’តិ. ថេរោ នាគរាជានំ ទមេត្វា និព្ពិសេវនំ កត្វា វាលុករាសិម្ហិ និសីទិ. នាគរាជា វាលុករាសិំ ភោគេហិ បរិក្ខិបិត្វា កូដាគារកុច្ឆិបមាណំ ផណំ មាបេត្វា ថេរស្ស ឧបរិ ធារេសិ.

ឥសិគណា បាតោវ ‘‘សមណស្ស មតភាវំ វា អមតភាវំ វា ជានិស្សាមា’’តិ ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា តំ វាលុករាសិមត្ថកេ និសិន្នំ ទិស្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ អភិត្ថវន្តា អាហំសុ – ‘‘សមណ, កច្ចិ នាគរាជេន ន ពាធិតោ’’តិ. ‘‘កិំ ន បស្សថ មម ឧបរិផណំ ធារេត្វា ឋិត’’ន្តិ? តេ ‘‘អច្ឆរិយំ វត ភោ, សមណស្ស ឯវរូបោ នាម នាគរាជា ទមិតោ’’តិ ថេរំ បរិវារេត្វា អដ្ឋំសុ. តស្មិំ ខណេ សត្ថា អាគតោ. ថេរោ សត្ថារំ ទិស្វា ឧដ្ឋាយ វន្ទិ. អថ នំ ឥសយោ អាហំសុ – ‘‘អយម្បិ តយា មហន្តតរោ’’តិ. ឯសោ ភគវា សត្ថា, អហំ ឥមស្ស សាវកោតិ. សត្ថា វាលុករាសិមត្ថកេ និសីទិ, ឥសិគណោ ‘‘អយំ តាវ សាវកស្ស អានុភាវោ, ឥមស្ស បន អានុភាវោ កីទិសោ ភវិស្សតី’’តិ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ សត្ថារំ អភិត្ថវិ. សត្ថា អគ្គិទត្តំ អាមន្តេត្វា អាហ – ‘‘អគ្គិទត្ត, ត្វំ តវ សាវកានញ្ច ឧបដ្ឋាកានញ្ច ឱវាទំ ទទមានោ កិន្តិ វត្វា ទេសី’’តិ. ‘‘ឯតំ បព្ពតំ សរណំ គច្ឆថ, វនំ អារាមំ រុក្ខំ សរណំ គច្ឆថ. ឯតានិ ហិ សរណំ គតោ សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ ឯវំ តេសំ ឱវាទំ ទម្មីតិ. សត្ថា ‘‘ន ខោ, អគ្គិទត្ត, ឯតានិ សរណំ គតោ សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតិ, ពុទ្ធំ ធម្មំ សង្ឃំ បន សរណំ គន្ត្វា សកលវដ្ដទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

១៨៨. ‘‘ពហុំ វេ សរណំ យន្តិ, បព្ពតានិ វនានិ ច;

អារាមរុក្ខចេត្យានិ, មនុស្សា ភយតជ្ជិតា.

១៨៩. ‘‘នេតំ ខោ សរណំ ខេមំ, នេតំ សរណមុត្តមំ;

នេតំ សរណមាគម្ម, សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតិ.

១៩០. ‘‘យោ ច ពុទ្ធញ្ច ធម្មញ្ច, សង្ឃញ្ច សរណំ គតោ;

ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ, សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ.

១៩១. ‘‘ទុក្ខំ ទុក្ខសមុប្បាទំ, ទុក្ខស្ស ច អតិក្កមំ;

អរិយំ ចដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ, ទុក្ខូបសមគាមិនំ.

១៩២. ‘‘ឯតំ ខោ សរណំ ខេមំ, ឯតំ សរណមុត្តមំ;

ឯតំ សរណមាគម្ម, សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ.

តត្ថ ពហុន្តិ ពហុ. បព្ពតានីតិ តត្ថ តត្ថ ឥសិគិលិវេបុល្លវេភារាទិកេ បព្ពតេ ច មហាវនគោសិង្គសាលវនាទីនិ វនានិ ច វេឡុវនជីវកម្ពវនាទយោ អារាមេ ច ឧទេនចេតិយគោតមចេតិយាទីនិ រុក្ខចេត្យានិ ច តេ តេ មនុស្សា តេន តេន ភយេន តជ្ជិតា ភយតោ មុច្ចិតុកាមា បុត្តលាភាទីនិ វា បត្ថយមានា សរណំ យន្តីតិ អត្ថោ. នេតំ សរណន្តិ ឯតំ សព្ពម្បិ សរណំ នេវ ខេមំ ន ឧត្តមំ, ន ច ឯតំ បដិច្ច ជាតិអាទិធម្មេសុ សត្តេសុ ឯកោបិ ជាតិអាទិតោ សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតីតិ អត្ថោ.

យោ ចាតិ ឥទំ អខេមំ អនុត្តមំ សរណំ ទស្សេត្វា ខេមំ ឧត្តមំ សរណំ ទស្សនត្ថំ អារទ្ធំ. តស្សត្ថោ – យោ ច គហដ្ឋោ វា បព្ពជិតោ វា ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិអាទិកំ ពុទ្ធធម្មសង្ឃានុស្សតិកម្មដ្ឋានំ និស្សាយ សេដ្ឋវសេន ពុទ្ធញ្ច ធម្មញ្ច សង្ឃញ្ច សរណំ គតោ, តស្សបិ តំ សរណគមនំ អញ្ញតិត្ថិយវន្ទនាទីហិ កុប្បតិ ចលតិ. តស្ស បន អចលភាវំ ទស្សេតុំ មគ្គេន អាគតសរណមេវ បកាសន្តោ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតីតិ អាហ. យោ ហិ ឯតេសំ សច្ចានំ ទស្សនវសេន ឯតានិ សរណំ គតោ, ឯតស្ស ឯតំ សរណំ ខេមញ្ច ឧត្តមញ្ច, សោ ច បុគ្គលោ ឯតំ សរណំ បដិច្ច សកលស្មាបិ វដ្ដទុក្ខា បមុច្ចតិ, តស្មា ឯតំ ខោ សរណំ ខេមន្តិអាទិ វុត្តំ.

ទេសនាវសានេ សព្ពេបិ តេ ឥសយោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិំសុ. សត្ថាបិ ចីវរគព្ភតោ ហត្ថំ បសារេត្វា ‘‘ឯថ ភិក្ខវោ, ចរថ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ អាហ. តេ តង្ខណេយេវ អដ្ឋបរិក្ខារធរា វស្សសដ្ឋិកថេរា វិយ អហេសុំ. សោ ច សព្ពេសម្បិ អង្គមគធកុរុរដ្ឋវាសីនំ សក្ការំ អាទាយ អាគមនទិវសោ អហោសិ. តេ សក្ការំ អាទាយ អាគតា សព្ពេបិ តេ ឥសយោ បព្ពជិតេ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ អម្ហាកំ អគ្គិទត្តព្រាហ្មណោ មហា, ឧទាហុ សមណោ គោតមោ’’តិ ចិន្តេត្វា សមណស្ស គោតមស្ស អាគតត្តា ‘‘អគ្គិទត្តោវ មហា’’តិ មញ្ញិំសុ. សត្ថា តេសំ អជ្ឈាសយំ ឱលោកេត្វា, ‘‘អគ្គិទត្ត, បរិសាយ កង្ខំ ឆិន្ទា’’តិ អាហ. សោ ‘‘អហម្បិ ឯត្តកមេវ បច្ចាសីសាមី’’តិ ឥទ្ធិពលេន សត្តក្ខត្តុំ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បុនប្បុនំ ឱរុយ្ហ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ‘‘សត្ថា មេ, ភន្តេ, ភគវា, សាវកោហមស្មី’’តិ វត្វា សាវកត្តំ បកាសេសីតិ.

អគ្គិទត្តព្រាហ្មណវត្ថុ ឆដ្ឋំ.