៣. ឯរកបត្តនាគរាជវត្ថុ

កិច្ឆោ មនុស្សបដិលាភោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ពារាណសិយំ ឧបនិស្សាយ សត្តសិរីសករុក្ខមូលេ វិហរន្តោ ឯរកបត្តំ នាម នាគរាជំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ បុព្ពេ កស្សបពុទ្ធសាសនេ ទហរភិក្ខុ ហុត្វា គង្គាយ នាវំ អភិរុយ្ហ គច្ឆន្តោ ឯកស្មិំ ឯរកគុម្ពេ ឯរកបត្តំ គហេត្វា នាវាយ វេគសា គច្ឆមានាយបិ ន មុញ្ចិ, ឯរកបត្តំ ឆិជ្ជិត្វា គតំ. សោ ‘‘អប្បមត្តកំ ឯត’’ន្តិ អាបត្តិំ អទេសេត្វា វីសតិ វស្សសហស្សានិ អរញ្ញេ សមណធម្មំ កត្វាបិ មរណកាលេ ឯរកបត្តេន គីវាយ គហិតោ វិយ អាបត្តិំ ទេសេតុកាមោបិ អញ្ញំ ភិក្ខុំ អបស្សមានោ ‘‘អបរិសុទ្ធំ មេ សីល’’ន្តិ ឧប្បន្នវិប្បដិសារោ តតោ ចវិត្វា ឯករុក្ខទោណិកនាវប្បមាណោ នាគរាជា ហុត្វា និព្ពត្តិ, ឯរកបត្តោត្វេវស្ស នាមំ អហោសិ. សោ និព្ពត្តក្ខណេយេវ អត្តភាវំ ឱលោកេត្វា ‘‘ឯត្តកំ នាម កាលំ សមណធម្មំ កត្វា អហេតុកយោនិយំ មណ្ឌូកភក្ខដ្ឋានេ និព្ពត្តោម្ហី’’តិ វិប្បដិសារី អហោសិ. សោ អបរភាគេ ឯកំ ធីតរំ លភិត្វា មជ្ឈេ គង្គាយ ឧទកបិដ្ឋេ មហន្តំ ផលំ ឧក្ខិបិត្វា ធីតរំ តស្មិំ ឋបេត្វា នច្ចាបេត្វា គាយាបេសិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អទ្ធា អហំ ឥធ ឥមិនា ឧបាយេន ពុទ្ធេ ឧប្បន្នេ តស្ស ឧប្បន្នភាវំ សុណិស្សាមី’’តិ. យោ មេ គីតស្ស បដិគីតំ អាហរតិ, តស្ស មហន្តេន នាគភវនេន សទ្ធិំ ធីតរំ ទស្សាមីតិ អន្វឌ្ឍមាសំ ឧបោសថទិវសេ តំ ធីតរំ ផណេ ឋបេសិ. សា តត្ថ ឋិតា នច្ចន្តី –

‘‘កិំសុ អធិប្បតី រាជា, កិំសុ រាជា រជ្ជិស្សរោ;

កថំសុ វិរជោ ហោតិ, កថំ ពាលោតិ វុច្ចតី’’តិ. –

ឥមំ គីតំ គាយតិ.

សកលជម្ពុទីបវាសិនោ ‘‘នាគមាណវិកំ គណ្ហិស្សាមា’’តិ គន្ត្វា អត្តនោ អត្តនោ បញ្ញាពលេន បដិគីតំ កត្វា គាយន្តិ. សា តំ បដិក្ខិបតិ. តស្សា អន្វឌ្ឍមាសំ ផណេ ឋត្វា ឯវំ គាយន្តិយាវ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ វីតិវត្តំ. អថ អម្ហាកំ សត្ថា លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា ឯកទិវសំ បច្ចូសកាលេ លោកំ វោលោកេន្តោ ឯរកបត្តំ អាទិំ កត្វា ឧត្តរមាណវំ នាម អត្តនោ ញាណជាលស្ស អន្តោ បវិដ្ឋំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ភវិស្សតី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘អជ្ជ ឯរកបត្តស្ស ធីតរំ ផណេ ឋបេត្វា នច្ចាបនទិវសោ, អយំ ឧត្តរមាណវោ មយា ទិន្នំ បដិគីតំ គណ្ហន្តោវ សោតាបន្នោ ហុត្វា តំ អាទាយ នាគរាជស្ស សន្តិកំ គមិស្សតិ. សោ តំ សុត្វា ‘ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ’តិ ញត្វា មម សន្តិកំ អាគមិស្សតិ, អហំ តស្មិំ អាគតេ មហាសមាគមេ គាថំ កថេស្សាមិ, គាថាបរិយោសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ ភវិស្សតី’’តិ អទ្ទស. សោ តត្ថ គន្ត្វា ពារាណសិតោ អវិទូរេ សត្ត សិរីសករុក្ខា អត្ថិ, តេសុ ឯកស្ស មូលេ និសីទិ. ជម្ពុទីបវាសិនោ គីតបដិគីតំ អាទាយ សន្និបតិំសុ. សត្ថា អវិទូរេ ឋានេ គច្ឆន្តំ ឧត្តរមាណវំ ទិស្វា ‘‘ឯហិ, ឧត្តរា’’តិ អាហ. ‘‘កិំ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘ឥតោ តាវ ឯហី’’តិ. អថ នំ អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា និសិន្នំ អាហ ‘‘កហំ គច្ឆសី’’តិ? ‘‘ឯរកបត្តស្ស ធីតុ គាយនដ្ឋាន’’ន្តិ. ‘‘ជានាសិ បន គីតបដិគីត’’ន្តិ? ‘‘ជានាមិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘វទេហិ តាវ ន’’ន្តិ? អថ នំ អត្តនោ ជានននិយាមេនេវ វទន្តំ ‘‘ន ឧត្តរំ ឯតំ បដិគីតំ, អហំ តេ បដិគីតំ ទស្សាមិ, អាទាយ នំ គមិស្សសី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ. អថ នំ សត្ថា, ឧត្តរ, ត្វំ នាគមាណវិកាយ គីតកាលេ –

‘‘ឆទ្វារាធិប្បតី រាជា, រជ្ជមានោ រជ្ជិស្សរោ;

អរជ្ជំ វិរជោ ហោតិ, រជ្ជំ ពាលោតិ វុច្ចតី’’តិ. –

ឥមំ បដិគីតំ គាយេយ្យាសីតិ អាហ.

មាណវិកាយ គីតស្ស អត្ថោ – កិំសុ អធិប្បតី រាជាតិ កិំ អធិប្បតិ រាជា នាម ហោតិ? កិំសុ រាជា រជ្ជិស្សរោតិ កថំ បន រាជា រជ្ជិស្សរោ នាម ហោតិ? កថំសុ វិរជោ ហោតីតិ កថំ នុ ខោ សោ រាជា វិរជោ នាម ហោតីតិ?

បដិគីតស្ស បន អត្ថោ – ឆទ្វារាធិប្បតី រាជាតិ យោ ឆន្នំ ទ្វារានំ អធិប្បតិ, ឯកទ្វារេបិ រូបាទីហិ អនភិភូតោ, អយំ រាជា នាម. រជ្ជមានោ រជ្ជិស្សរោតិ យោ បន តេសុ អារម្មណេសុ រជ្ជតិ, សោ រជ្ជមានោ រជ្ជិស្សរោ នាម. អរជ្ជន្តិ អរជ្ជមានោ បន វិរជោ នាម ហោតិ. រជ្ជន្តិ រជ្ជមានោ ពាលោតិ វុច្ចតីតិ.

ឯវមស្ស សត្ថា បដិគីតំ ទត្វា, ឧត្តរ, តយា ឥមស្មិំ គីតេ គាយិតេ ឥមស្ស គីតស្ស ឥមំ បដិគីតំ គាយិស្សតិ –

‘‘កេនស្សុ វុយ្ហតិ ពាលោ, កថំ នុទតិ បណ្ឌិតោ;

យោគក្ខេមី កថំ ហោតិ, តំ មេ អក្ខាហិ បុច្ឆិតោ’’តិ.

អថស្ស ត្វំ ឥទំ បដិគីតំ គាយេយ្យាសិ –

‘‘ឱឃេន វុយ្ហតិ ពាលោ, យោគា នុទតិ បណ្ឌិតោ;

សព្ពយោគវិសំយុត្តោ, យោគក្ខេមីតិ វុច្ចតី’’តិ.

តស្សត្ថោ – ‘‘កាមោឃាទិនា ចតុព្ពិធេន ឱឃេន ពាលោ វុយ្ហតិ, តំ ឱឃំ បណ្ឌិតោ សម្មប្បធានសង្ខាតេន យោគេន នុទតិ. សោ សព្ពេហិ កាមយោគាទីហិ វិសំយុត្តោ យោគក្ខេមី នាម វុច្ចតី’’តិ.

ឧត្តរោ ឥមំ បដិគីតំ គណ្ហន្តោវ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. សោ សោតាបន្នោ ហុត្វា តំ គាថំ អាទាយ គន្ត្វា, ‘‘អម្ភោ, មយា គីតបដិគីតំ អាហដំ, ឱកាសំ មេ ទេថា’’តិ វត្វា និរន្តរំ ឋិតស្ស មហាជនស្ស ជណ្ណុនា អក្កមន្តោ អគមាសិ. នាគមាណវិកា បិតុ ផណេ ឋត្វា នច្ចមានា ‘‘កិំសុ អធិប្បតី រាជា’’តិ គីតំ គាយតិ? ឧត្តរោ ‘‘ឆទ្វារាធិប្បតី រាជា’’តិ បដិគីតំ គាយិ. បុន នាគមាណវិកា ‘‘កេនស្សុ វុយ្ហតី’’តិ តស្ស គីតំ គាយតិ? អថស្សា បដិគីតំ គាយន្តោ ឧត្តរោ ‘‘ឱឃេន វុយ្ហតី’’តិ ឥមំ គាថមាហ. នាគរាជា តំ សុត្វាវ ពុទ្ធស្ស ឧប្បន្នភាវំ ញត្វា ‘‘មយា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ឯវរូបំ បទំ នាម ន សុតបុព្ពំ, ឧប្បន្នោ វត, ភោ, លោកេ ពុទ្ធោ’’តិ តុដ្ឋមានសោ នង្គុដ្ឋេន ឧទកំ បហរិ, មហាវីចិយោ ឧដ្ឋហិំសុ, ឧភោ តីរានិ ភិជ្ជិំសុ. ឥតោ ចិតោ ច ឧសភមត្តេ ឋានេ មនុស្សា ឧទកេ និមុជ្ជិំសុ. សោ ឯត្តកំ មហាជនំ ផណេ ឋបេត្វា ឧក្ខិបិត្វា ថលេ បតិដ្ឋបេសិ. សោ ឧត្តរំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កហំ, សាមិ, សត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ឯកស្មិំ រុក្ខមូលេ និសិន្នោ, មហារាជា’’តិ. សោ ‘‘ឯហិ, សាមិ, គច្ឆាមា’’តិ ឧត្តរេន សទ្ធិំ អគមាសិ. មហាជនោបិ តេន សទ្ធិំយេវ គតោ. នាគរាជា គន្ត្វា ឆព្ពណ្ណរំសីនំ អន្តរំ បវិសិត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា រោទមានោ អដ្ឋាសិ. អថ នំ សត្ថា អាហ – ‘‘កិំ ឥទំ, មហារាជា’’តិ? ‘‘អហំ, ភន្តេ, តុម្ហាទិសស្ស ពុទ្ធស្ស សាវកោ ហុត្វា វីសតិ វស្សសហស្សានិ សមណធម្មំ អកាសិំ, សោបិ មំ សមណធម្មោ និទ្ធារេតុំ នាសក្ខិ. អប្បមត្តកំ ឯរកបត្តឆិន្ទនមត្តំ និស្សាយ អហេតុកបដិសន្ធិំ គហេត្វា ឧរេន បរិសក្កនដ្ឋានេ និព្ពត្តោស្មិ, ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ នេវ មនុស្សត្តំ លភាមិ, ន សទ្ធម្មស្សវនំ, ន តុម្ហាទិសស្ស ពុទ្ធស្ស ទស្សន’’ន្តិ សត្ថា តស្ស កថំ សុត្វា, ‘‘មហារាជ, មនុស្សត្តំ នាម ទុល្លភមេវ, តថា សទ្ធម្មស្សវនំ, តថា ពុទ្ធុប្បាទោ, ឥទំ កិច្ឆេន កសិរេន លព្ភតី’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១៨២. ‘‘កិច្ឆោ មនុស្សបដិលាភោ, កិច្ឆំ មច្ចាន ជីវិតំ;

កិច្ឆំ សទ្ធម្មស្សវនំ, កិច្ឆោ ពុទ្ធានមុប្បាទោ’’តិ.

តស្សត្ថោ – មហន្តេន ហិ វាយាមេន មហន្តេន កុសលេន លទ្ធត្តា មនុស្សត្តបដិលាភោ នាម កិច្ឆោ ទុល្លភោ. និរន្តរំ កសិកម្មាទីនិ កត្វា ជីវិតវុត្តិំ ឃដនតោបិ បរិត្តដ្ឋាយិតាយបិ មច្ចានំ ជីវិតំ កិច្ឆំ. អនេកេសុបិ កប្បេសុ ធម្មទេសកស្ស បុគ្គលស្ស ទុល្លភតាយ សទ្ធម្មស្សវនម្បិ កិច្ឆំ. មហន្តេន វាយាមេន អភិនីហារស្ស សមិជ្ឈនតោ សមិទ្ធាភិនីហារស្ស ច អនេកេហិបិ កប្បកោដិសហស្សេហិ ទុល្លភុប្បាទតោ ពុទ្ធានំ ឧប្បាទោបិ កិច្ឆោយេវ, អតិវិយ ទុល្លភោតិ.

ទេសនាវសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. នាគរាជាបិ តំទិវសំ សោតាបត្តិផលំ លភេយ្យ, តិរច្ឆានគតត្តា បន នាលត្ថ. សោ យេសុ បដិសន្ធិគហណតចជហនវិស្សដ្ឋនិទ្ទោក្កមនសជាតិយាមេថុនសេវនចុតិសង្ខាតេសុ បញ្ចសុ ឋានេសុ នាគសរីរមេវ គហេត្វា កិលមន្តិ, តេសុ អកិលមនភាវំ បត្វា មាណវរូបេនេវ វិចរិតុំ លភតីតិ.

ឯរកបត្តនាគរាជវត្ថុ តតិយំ.