២. ទេវោរោហណវត្ថុ

យេ ឈានបសុតា ធីរាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សង្កស្សនគរទ្វារេ ពហូ ទេវមនុស្សេ អារព្ភ កថេសិ. ទេសនា បន រាជគហេ សមុដ្ឋិតា.

ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ រាជគហសេដ្ឋិ បរិស្សយមោចនត្ថញ្ចេវ បមាទេន គលិតានំ អាភរណាទីនំ រក្ខណត្ថញ្ច ជាលករណ្ឌកំ បរិក្ខិបាបេត្វា គង្គាយ ឧទកកីឡំ កីឡិ. អថេកោ រត្តចន្ទនរុក្ខោ គង្គាយ ឧបរិតីរេ ជាតោ គង្គោទកេន ធោតមូលោ បតិត្វា តត្ថ តត្ថ បាសាណេសុ សំភជ្ជមានោ វិប្បកិរិ. តតោ ឯកា ឃដប្បមាណា ឃដិកា បាសាណេហិ ឃំសិយមានា ឧទកឩមីហិ បោថិយមានា មដ្ឋា ហុត្វា អនុបុព្ពេន វុយ្ហមានា សេវាលបរិយោនទ្ធា អាគន្ត្វា តស្ស ជាលេ លគ្គិ. សេដ្ឋិ ‘‘កិមេត’’ន្តិ វត្វា ‘‘រុក្ខឃដិកា’’តិ សុត្វា តំ អាហរាបេត្វា ‘‘កិំ នាមេត’’ន្តិ ឧបធារណត្ថំ វាសិកណ្ណេន តច្ឆាបេសិ. តាវទេវ អលត្តកវណ្ណំ រត្តចន្ទនំ បញ្ញាយិ. សេដ្ឋិ បន នេវ សម្មាទិដ្ឋិ ន មិច្ឆាទិដ្ឋិ, មជ្ឈត្តធាតុកោ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘មយ្ហំ គេហេ រត្តចន្ទនំ ពហុ, កិំ នុ ខោ ឥមិនា ករិស្សាមី’’តិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ឥមស្មិំ លោកេ ‘មយំ អរហន្តោ មយំ អរហន្តោ’តិ វត្តារោ ពហូ, អហំ ឯកំ អរហន្តម្បិ ន បស្សាមិ. គេហេ ភមំ យោជេត្វា បត្តំ លិខាបេត្វា សិក្កាយ ឋបេត្វា វេឡុបរម្បរាយ សដ្ឋិហត្ថមត្តេ អាកាសេ ឱលម្ពាបេត្វា ‘សចេ អរហា អត្ថិ, ឥមំ អាកាសេនាគន្ត្វា គណ្ហាតូ’តិ វក្ខាមិ. យោ តំ គហេស្សតិ, តំ សបុត្តទារោ សរណំ គមិស្សាមី’’តិ. សោ ចិន្តិតនិយាមេនេវ បត្តំ លិខាបេត្វា វេឡុបរម្បរាយ ឧស្សាបេត្វា ‘‘យោ ឥមស្មិំ លោកេ អរហា, សោ អាកាសេនាគន្ត្វា ឥមំ បត្តំ គណ្ហាតូ’’តិ អាហ.

ឆ សត្ថារោ ‘‘អម្ហាកំ ឯស អនុច្ឆវិកោ, អម្ហាកមេវ នំ ទេហី’’តិ វទិំសុ. សោ ‘‘អាកាសេនាគន្ត្វា គណ្ហថា’’តិ អាហ. អថ ឆដ្ឋេ ទិវសេ និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ អន្តេវាសិកេ បេសេសិ – ‘‘គច្ឆថ, សេដ្ឋិំ ឯវំ វទេថ – ‘អម្ហាកំ អាចរិយស្សេវ អនុច្ឆវិកោយំ, មា អប្បមត្តកស្ស ការណា អាកាសេនាគមនំ ករិ, ទេហិ កិរ មេ តំ បត្ត’’’ន្តិ. តេ គន្ត្វា សេដ្ឋិំ តថា វទិំសុ. សេដ្ឋិ ‘‘អាកាសេនាគន្ត្វា គណ្ហិតុំ សមត្ថោវ គណ្ហាតូ’’តិ អាហ. នាដបុត្តោ សយំ គន្តុកាមោ អន្តេវាសិកានំ សញ្ញំ អទាសិ – ‘‘អហំ ឯកំ ហត្ថញ្ច បាទញ្ច ឧក្ខិបិត្វា ឧប្បតិតុកាមោ វិយ ភវិស្សាមិ, តុម្ហេ មំ, ‘អាចរិយ, កិំ ករោថ, ទារុមយបត្តស្ស ការណា បដិច្ឆន្នំ អរហត្តគុណំ មហាជនស្ស មា ទស្សយិត្ថា’តិ វត្វា មំ ហត្ថេសុ ច បាទេសុ ច គហេត្វា អាកឌ្ឍន្តា ភូមិយំ បាតេយ្យាថា’’តិ. សោ តត្ថ គន្ត្វា សេដ្ឋិំ អាហ, ‘‘មហាសេដ្ឋិ, មយ្ហំ អយំ បត្តោ អនុច្ឆវិកោ, អញ្ញេសំ នានុច្ឆវិកោ, មា តេ អប្បមត្តកស្ស ការណា មម អាកាសេ ឧប្បតនំ រុច្ចិ, ទេហិ មេ បត្ត’’ន្តិ. ភន្តេ, អាកាសេ ឧប្បតិត្វាវ គណ្ហថាតិ. តតោ នាដបុត្តោ ‘‘តេន ហិ អបេថ អបេថា’’តិ អន្តេវាសិកេ អបនេត្វា ‘‘អាកាសេ ឧប្បតិស្សាមី’’តិ ឯកំ ហត្ថញ្ច បាទញ្ច ឧក្ខិបិ. អថ នំ អន្តេវាសិកា, ‘‘អាចរិយ, កិំ នាមេតំ ករោថ, ឆវស្ស លាមកស្ស ទារុមយបត្តស្ស ការណា បដិច្ឆន្នគុណេន មហាជនស្ស ទស្សិតេន កោ អត្ថោ’’តិ តំ ហត្ថបាទេសុ គហេត្វា អាកឌ្ឍិត្វា ភូមិយំ បាតេសុំ. សោ សេដ្ឋិំ អាហ – ‘‘ឥមេ, មហាសេដ្ឋិ, ឧប្បតិតុំ ន ទេន្តិ, ទេហិ មេ បត្ត’’ន្តិ. ឧប្បតិត្វា គណ្ហថ, ភន្តេតិ. ឯវំ តិត្ថិយា ឆ ទិវសានិ វាយមិត្វាបិ តំ បត្តំ ន លភិំសុយេវ.

សត្តមេ ទិវសេ អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានស្ស ច អាយស្មតោ បិណ្ឌោលភារទ្វាជស្ស ច ‘‘រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរិស្សាមា’’តិ គន្ត្វា ឯកស្មិំ បិដ្ឋិបាសាណេ ឋត្វា ចីវរំ បារុបនកាលេ ធុត្តកា កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អម្ភោ បុព្ពេ ឆ សត្ថារោ លោកេ ‘មយំ អរហន្តម្ហា’តិ វិចរិំសុ., រាជគហសេដ្ឋិនោ បន អជ្ជ សត្តមោ ទិវសោ បត្តំ ឧស្សាបេត្វា ‘សចេ អរហា អត្ថិ, អាកាសេនាគន្ត្វា គណ្ហាតូ’តិ វទន្តស្ស, ឯកោបិ ‘អហំ អរហា’តិ អាកាសេ ឧប្បតន្តោ នត្ថិ. អជ្ជ នោ លោកេ អរហន្តានំ នត្ថិភាវោ ញាតោ’’តិ. តំ កថំ សុត្វា អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ អាយស្មន្តំ បិណ្ឌោលភារទ្វាជំ អាហ – ‘‘សុតំ តេ, អាវុសោ ភារទ្វាជ, ឥមេសំ វចនំ, ឥមេ ពុទ្ធស្ស សាសនំ បរិគ្គណ្ហន្តា វិយ វទន្តិ. ត្វញ្ច មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ, គច្ឆ តំ បត្តំ អាកាសេន គន្ត្វា គណ្ហាហី’’តិ. អាវុសោ មហាមោគ្គល្លាន, ត្វំ ឥទ្ធិមន្តានំ អគ្គោ, ត្វំ ឯតំ គណ្ហាហិ, តយិ បន អគ្គណ្ហន្តេ អហំ គណ្ហិស្សាមីតិ. ‘‘គណ្ហាវុសោ’’តិ វុត្តេ អាយស្មា បិណ្ឌោលភារទ្វាជោ អភិញ្ញាបាទកំ ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា ឧដ្ឋាយ តិគាវុតំ បិដ្ឋិបាសាណំ បាទន្តេន បដិច្ឆាទេន្តោ តុលបិចុ វិយ អាកាសេ ឧដ្ឋាបេត្វា រាជគហនគរស្ស ឧបរិ សត្តក្ខត្តុំ អនុបរិយាយិ. សោ តិគាវុតបមាណស្ស នគរស្ស បិធានំ វិយ បញ្ញាយិ. នគរវាសិនោ ‘‘បាសាណោ នោ អវត្ថរិត្វា គណ្ហាតី’’តិ ភីតា សុប្បាទីនិ មត្ថកេ កត្វា តត្ថ តត្ថ និលីយិំសុ. សត្តមេ វារេ ថេរោ បិដ្ឋិបាសាណំ ភិន្ទិត្វា អត្តានំ ទស្សេសិ. មហាជនោ ថេរំ ទិស្វា, ‘‘ភន្តេ បិណ្ឌោលភារទ្វាជ, តវ បាសាណំ ទឡ្ហំ កត្វា គណ្ហ, មា នោ សព្ពេ នាសយី’’តិ. ថេរោ បាសាណំ បាទន្តេន ខិបិត្វា វិស្សជ្ជេសិ. សោ គន្ត្វា យថាឋានេយេវ បតិដ្ឋាសិ. ថេរោ សេដ្ឋិស្ស គេហមត្ថកេ អដ្ឋាសិ. តំ ទិស្វា សេដ្ឋិ ឧរេន និបជ្ជិត្វា ‘‘ឱតរថ សាមី’’តិ វត្វា អាកាសតោ ឱតិណ្ណំ ថេរំ និសីទាបេត្វា បត្តំ ឱតារាបេត្វា ចតុមធុរបុណ្ណំ កត្វា ថេរស្ស អទាសិ. ថេរោ បត្តំ គហេត្វា វិហារាភិមុខោ បាយាសិ. អថស្ស យេ អរញ្ញគតា វា សុញ្ញាគារគតា វា តំ បាដិហារិយំ នាទ្ទសំសុ. តេ សន្និបតិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកម្បិ បាដិហារិយំ ទស្សេហី’’តិ ថេរំ អនុពន្ធិំសុ. សោ តេសំ តេសំ បាដិហារិយំ ទស្សេត្វា វិហារំ អគមាសិ.

សត្ថា តំ អនុពន្ធិត្វា ឧន្នាទេន្តស្ស មហាជនស្ស សទ្ទំ សុត្វា, ‘‘អានន្ទ, កស្សេសោ សទ្ទោ’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ភន្តេ, បិណ្ឌោលភារទ្វាជេន អាកាសេ ឧប្បតិត្វា ចន្ទនបត្តោ គហិតោ, តស្ស សន្តិកេ ឯសោ សទ្ទោ’’តិ សុត្វា ភារទ្វាជំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ តយា ឯវំ កត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ, ‘‘កស្មា តេ, ភារទ្វាជ, ឯវំ កត’’ន្តិ ថេរំ គរហិត្វា តំ បត្តំ ខណ្ឌាខណ្ឌំ ភេទាបេត្វា ភិក្ខូនំ អញ្ជនបិសនត្ថាយ ទាបេត្វា បាដិហារិយស្ស អករណត្ថាយ សាវកានំ សិក្ខាបទំ (ចូឡវ. ២៥២) បញ្ញាបេសិ.

តិត្ថិយា ‘‘សមណោ កិរ គោតមោ តំ បត្តំ ភេទាបេត្វា បាដិហារិយស្ស អករណត្ថាយ សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញាបេសី’’តិ សុត្វា ‘‘សមណស្ស គោតមស្ស សាវកា បញ្ញត្តំ សិក្ខាបទំ ជីវិតហេតុបិ នាតិក្កមន្តិ, សមណោបិ គោតមោ តំ រក្ខិស្សតេវ. ឥទានិ អម្ហេហិ ឱកាសោ លទ្ធោ’’តិ នគរវីថីសុ អារោចេន្តា វិចរិំសុ ‘‘មយំ អត្តនោ គុណំ រក្ខន្តា បុព្ពេ ទារុមយបត្តស្ស ការណា អត្តនោ គុណំ មហាជនស្ស ន ទស្សយិម្ហា, សមណស្ស គោតមស្ស សាវកា បត្តកមត្តស្ស ការណា អត្តនោ គុណំ មហាជនស្ស ទស្សេសុំ. សមណោ គោតមោ អត្តនោ បណ្ឌិតតាយ បត្តំ ភេទាបេត្វា សិក្ខាបទំ បញ្ញាបេសិ, ឥទានិ មយំ តេនេវ សទ្ធិំ បាដិហារិយំ ករិស្សាមា’’តិ.

រាជា ពិម្ពិសារោ តំ កថំ សុត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘តុម្ហេហិ កិរ, ភន្តេ, បាដិហារិយស្ស អករណត្ថាយ សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្ត’’ន្តិ? ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. ឥទានិ តិត្ថិយា ‘‘តុម្ហេហិ សទ្ធិំ បាដិហារិយំ ករិស្សាមា’’តិ វទន្តិ, កិំ ឥទានិ ករិស្សថាតិ? ‘‘តេសុ ករោន្តេសុ ករិស្សាមិ, មហារាជា’’តិ. ននុ តុម្ហេហិ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តន្តិ. នាហំ, មហារាជ, អត្តនោ សិក្ខាបទំ បញ្ញាបេសិំ, តំ មមេវ សាវកានំ បញ្ញត្តន្តិ. តុម្ហេ ឋបេត្វា អញ្ញត្ថ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ នាម ហោតិ, ភន្តេតិ. តេន ហិ, មហារាជ, តមេវេត្ថ បដិបុច្ឆាមិ, ‘‘អត្ថិ បន តេ, មហារាជ, វិជិតេ ឧយ្យាន’’ន្តិ. ‘‘អត្ថិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘សចេ តេ, មហារាជ, ឧយ្យានេ មហាជនោ អម្ពាទីនិ ខាទេយ្យ, កិមស្ស កត្តព្ព’’ន្តិ? ‘‘ទណ្ឌោ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ត្វំ បន ខាទិតុំ លភសី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, មយ្ហំ ទណ្ឌោ នត្ថិ, អហំ អត្តនោ សន្តកំ ខាទិតុំ លភាមី’’តិ. ‘‘មហារាជ, យថា តវ តិយោជនសតិកេ រជ្ជេ អាណា បវត្តតិ, អត្តនោ ឧយ្យានេ អម្ពាទីនិ ខាទន្តស្ស ទណ្ឌោ នត្ថិ, អញ្ញេសំ អត្ថិ, ឯវំ មមបិ ចក្កវាឡកោដិសតសហស្សេ អាណា បវត្តតិ, អត្តនោ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា អតិក្កមោ នាម នត្ថិ, អញ្ញេសំ បន អត្ថិ, ករិស្សាមហំ បាដិហារិយ’’ន្តិ. តិត្ថិយា តំ កថំ សុត្វា ‘‘ឥទានម្ហា នដ្ឋា, សមណេន កិរ គោតមេន សាវកានំយេវ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, ន អត្តនោ. សយមេវ កិរ បាដិហារិយំ កត្តុកាមោ, កិំ នុ ខោ ករោមា’’តិ មន្តយិំសុ.

រាជា សត្ថារំ បុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ, កទា បាដិហារិយំ ករិស្សថា’’តិ. ‘‘ឥតោ ចតុមាសច្ចយេន អាសាឡ្ហិបុណ្ណមាយំ, មហារាជា’’តិ. ‘‘កត្ថ ករិស្សថ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘សាវត្ថិំ និស្សាយ, មហារាជា’’តិ. ‘‘កស្មា បន សត្ថា ឯវំ ទូរដ្ឋានំ អបទិសី’’តិ? ‘‘យស្មា តំ សព្ពពុទ្ធានំ មហាបាដិហារិយករណដ្ឋានំ, អបិច មហាជនស្ស សន្និបាតនត្ថាយបិ ទូរដ្ឋានមេវ អបទិសី’’តិ. តិត្ថិយា តំ កថំ សុត្វា ‘‘ឥតោ កិរ ចតុន្នំ មាសានំ អច្ចយេន សមណោ គោតមោ សាវត្ថិយំ បាដិហារិយំ ករិស្សតិ, ឥទានិ តំ អមុញ្ចិត្វាវ អនុពន្ធិស្សាម, មហាជនោ អម្ហេ ទិស្វា ‘កិំ ឥទ’ន្តិ បុច្ឆិស្សតិ. អថស្ស វក្ខាម ‘មយំ សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ បាដិហារិយំ ករិស្សាមា’តិ វទិម្ហា. សោ បលាយតិ, មយមស្ស បលាយិតុំ អទត្វា អនុពន្ធាមា’’តិ. សត្ថា រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា និក្ខមិ. តិត្ថិយាបិស្ស បច្ឆតោវ និក្ខមិត្វា ភត្តកិច្ចដ្ឋានេ វសន្តិ. វសិតដ្ឋានេ បុនទិវសេ បាតរាសំ ករោន្តិ. តេ មនុស្សេហិ ‘‘កិមិទ’’ន្តិ បុច្ឆិតា ហេដ្ឋា ចិន្តិតនិយាមេនេវ អារោចេសុំ. មហាជនោបិ ‘‘បាដិហារិយំ បស្សិស្សាមា’’តិ អនុពន្ធិ.

សត្ថា អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ បាបុណិ. តិត្ថិយាបិ តេន សទ្ធិំយេវ គន្ត្វា ឧបដ្ឋាកេ សមាទបេត្វា សតសហស្សំ លភិត្វា ខទិរថម្ភេហិ មណ្ឌបំ ការេត្វា នីលុប្បលេហិ ឆាទាបេត្វា ‘‘ឥធ បាដិហារិយំ ករិស្សាមា’’តិ និសីទិំសុ. រាជា បសេនទិ កោសលោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, តិត្ថិយេហិ មណ្ឌបោ ការិតោ, អហម្បិ តុម្ហាកំ មណ្ឌបំ ករិស្សាមី’’តិ. ‘‘អលំ, មហារាជ, អត្ថិ មយ្ហំ មណ្ឌបការកោ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, មំ ឋបេត្វា កោ អញ្ញោ កាតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ? ‘‘សក្កោ, ទេវរាជា’’តិ. ‘‘កហំ បន, ភន្តេ, បាដិហារិយំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘កណ្ឌម្ពរុក្ខមូលេ, មហារាជា’’តិ. តិត្ថិយា ‘‘អម្ពរុក្ខមូលេ កិរ បាដិហារិយំ ករិស្សតី’’តិ សុត្វា អត្តនោ ឧបដ្ឋាកានំ អារោចេត្វា យោជនព្ភន្តរេ ឋានេ អន្តមសោ តទហុជាតម្បិ អម្ពបោតកំ ឧប្បាដេត្វា អរញ្ញេ ខិបាបេសុំ.

សត្ថា អាសាឡ្ហិបុណ្ណមទិវសេ អន្តោនគរំ បាវិសិ. រញ្ញោបិ ឧយ្យានបាលោ កណ្ឌោ នាម ឯកំ បិង្គលកិបិល្លិកេហិ កតបត្តបុដស្ស អន្តរេ មហន្តំ អម្ពបក្កំ ទិស្វា តស្ស គន្ធរសលោភេន សម្បតន្តេ វាយសេ បលាបេត្វា រញ្ញោ ខាទនត្ថាយ អាទាយ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ សត្ថារំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘រាជា ឥមំ អម្ពំ ខាទិត្វា មយ្ហំ អដ្ឋ វា សោឡស វា កហាបណេ ទទេយ្យ, តំ មេ ឯកត្តភាវេបិ ជីវិតវុត្តិយា នាលំ. សចេ បនាហំ សត្ថុ ឥមំ ទស្សាមិ, អវស្សំ តំ មេ ទីឃកាលំ ហិតាវហំ ភវិស្សតី’’តិ. សោ តំ អម្ពបក្កំ សត្ថុ ឧបនាមេសិ. សត្ថា អានន្ទត្ថេរំ ឱលោកេសិ. អថស្ស ថេរោ ចតុមហារាជទត្តិយំ បត្តំ នីហរិត្វា ហត្ថេ ឋបេសិ. សត្ថា បត្តំ ឧបនាមេត្វា អម្ពបក្កំ បដិគ្គហេត្វា តត្ថេវ និសីទនាការំ ទស្សេសិ. ថេរោ ចីវរំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ. អថស្ស តស្មិំ និសិន្នេ ថេរោ បានីយំ បរិស្សាវេត្វា អម្ពបក្កំ មទ្ទិត្វា បានកំ កត្វា អទាសិ. សត្ថា អម្ពបានកំ បិវិត្វា កណ្ឌំ អាហ – ‘‘ឥមំ អម្ពដ្ឋិំ ឥធេវ បំសុំ វិយូហិត្វា រោបេហី’’តិ. សោ តថា អកាសិ. សត្ថា តស្ស ឧបរិ ហត្ថំ ធោវិ. ហត្ថេ ធោវិតមត្តេយេវ នង្គលសីសមត្តក្ខន្ធោ ហុត្វា ឧព្ពេធេន បណ្ណាសហត្ថោ អម្ពរុក្ខោ ឧដ្ឋហិ. ចតូសុ ទិសាសុ ឯកេកា, ឧទ្ធំ ឯកាតិ បញ្ច មហាសាខា បណ្ណាសហត្ថា អហេសុំ. សោ តាវទេវ បុប្ផផលសញ្ឆន្នោ ហុត្វា ឯកេកស្មិំ ឋានេ បរិបក្កអម្ពបិណ្ឌិធរោ អហោសិ. បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តា ភិក្ខូ អម្ពបក្កានិ ខាទន្តា ឯវ អាគមិំសុ. រាជា ‘‘ឯវរូបោ កិរ អម្ពរុក្ខោ ឧដ្ឋិតោ’’តិ សុត្វា ‘‘មា នំ កោចិ ឆិន្ទី’’តិ អារក្ខំ ឋបេសិ. សោ បន កណ្ឌេន រោបិតត្តា កណ្ឌម្ពរុក្ខោត្វេវ បញ្ញាយិ. ធុត្តកាបិ អម្ពបក្កានិ ខាទិត្វា ‘‘ហរេ ទុដ្ឋតិត្ថិយា ‘សមណោ កិរ គោតមោ កណ្ឌម្ពរុក្ខមូលេ បាដិហារិយំ ករិស្សតី’តិ តុម្ហេហិ យោជនព្ភន្តរេ តទហុជាតាបិ អម្ពបោតកា ឧប្បាដាបិតា, កណ្ឌម្ពោ នាម អយ’’ន្តិ វត្វា តេ ឧច្ឆិដ្ឋអម្ពដ្ឋីហិ បហរិំសុ.

សក្កោ វាតវលាហកំ ទេវបុត្តំ អាណាបេសិ ‘‘តិត្ថិយានំ មណ្ឌបំ វាតេហិ ឧប្បាដេត្វា ឧក្ការភូមិយំ ខិបាបេហី’’តិ. សោ តថា អកាសិ. សូរិយម្បិ ទេវបុត្តំ អាណាបេសិ ‘‘សូរិយមណ្ឌលំ និកឌ្ឍន្តោ តាបេហី’’តិ. សោ តថា អកាសិ. បុន វាតវលាហកំ អាណាបេសិ ‘‘វាតមណ្ឌលំ ឧដ្ឋាបេន្តោ យាហី’’តិ. សោ តថា ករោន្តោ តិត្ថិយានំ បគ្ឃរិតសេទសរីរេ រជោវដ្ដិយា ឱកិរិ. តេ តម្ពមត្តិកសទិសា អហេសុំ. វស្សវលាហកម្បិ អាណាបេសិ ‘‘មហន្តានិ ពិន្ទូនិ បាតេហី’’តិ. សោ តថា អកាសិ. អថ នេសំ កាយោ កពរគាវិសទិសោ អហោសិ. តេ និគណ្ឋា លជ្ជមានា ហុត្វា សម្មុខសម្មុខដ្ឋានេនេវ បលាយិំសុ. ឯវំ បលាយន្តេសុ បុរាណកស្សបស្ស ឧបដ្ឋាកោ ឯកោ កស្សកោ ‘‘ឥទានិ មេ អយ្យានំ បាដិហារិយករណវេលា, គន្ត្វា បាដិហារិយំ បស្សិស្សាមី’’តិ គោណេ វិស្សជ្ជេត្វា បាតោវ អាភតំ យាគុកុដញ្ចេវ យោត្តកញ្ច គហេត្វា អាគច្ឆន្តោ បុរាណំ តថា បលាយន្តំ ទិស្វា, ភន្តេ, អជ្ជ ‘អយ្យានំ បាដិហារិយំ បស្សិស្សាមី’តិ អាគច្ឆាមិ, តុម្ហេ កហំ គច្ឆថា’’តិ. កិំ តេ បាដិហារិយេន, ឥមំ កុដញ្ច យោត្តញ្ច ទេហីតិ. សោ តេន ទិន្នំ កុដញ្ច យោត្តញ្ច អាទាយ នទីតីរំ គន្ត្វា កុដំ យោត្តេន អត្តនោ គីវាយ ពន្ធិត្វា លជ្ជន្តោ កិញ្ចិ អកថេត្វា រហទេ បតិត្វា ឧទកបុព្ពុឡេ ឧដ្ឋាបេន្តោ កាលំ កត្វា អវីចិម្ហិ និព្ពត្តិ.

សក្កោ អាកាសេ រតនចង្កមំ មាបេសិ. តស្ស ឯកា កោដិ បាចីនចក្កវាឡមុខវដ្ដិយំ អហោសិ, ឯកា បច្ឆិមចក្កវាឡមុខវដ្ដិយំ. សត្ថា សន្និបតិតាយ ឆត្តិំសយោជនិកាយ បរិសាយ វឌ្ឍមានកច្ឆាយាយ ‘‘ឥទានិ បាដិហារិយករណវេលា’’តិ គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា បមុខេ អដ្ឋាសិ. អថ នំ ឃរណី នាម ឥទ្ធិមន្តី ឯកា អនាគាមិឧបាសិកា ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, មាទិសាយ ធីតរិ វិជ្ជមានាយ តុម្ហាកំ កិលមនកិច្ចំ នត្ថិ, អហំ បាដិហារិយំ ករិស្សាមី’’តិ អាហ. ‘‘កថំ ត្វំ ករិស្សសិ, ឃរណី’’តិ? ‘‘ភន្តេ, ឯកស្មិំ ចក្កវាឡគព្ភេ មហាបថវិំ ឧទកំ កត្វា ឧទកសកុណិកា វិយ និមុជ្ជិត្វា បាចីនចក្កវាឡមុខវដ្ដិយំ អត្តានំ ទស្សេស្សាមិ, តថា បច្ឆិមឧត្តរទក្ខិណចក្កវាឡមុខវដ្ដិយំ, តថា មជ្ឈេ’’. មហាជនោ មំ ទិស្វា ‘‘កា ឯសា’’តិ វុត្តេ វក្ខតិ ‘‘ឃរណី នាមេសា, អយំ តាវ ឯកិស្សា ឥត្ថិយា អានុភាវោ, ពុទ្ធានុភាវោ បន កីទិសោ ភវិស្សតី’’តិ. ឯវំ តិត្ថិយា តុម្ហេ អទិស្វាវ បលាយិស្សន្តីតិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘ជានាមិ តេ ឃរណី ឯវរូបំ បាដិហារិយំ កាតុំ សមត្ថភាវំ, ន បនាយំ តវត្ថាយ ពទ្ធោ មាលាបុដោ’’តិ វត្វា បដិក្ខិបិ. សា ‘‘ន មេ សត្ថា អនុជានាតិ, អទ្ធា មយា ឧត្តរិតរំ បាដិហារិយំ កាតុំ សមត្ថោ អញ្ញោ អត្ថី’’តិ ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. សត្ថាបិ ‘‘ឯវមេវ តេសំ គុណោ បាកដោ ភវិស្សតីតិ ឯវំ ឆត្តិំសយោជនិកាយ បរិសាយ មជ្ឈេ សីហនាទំ នទិស្សតី’’តិ មញ្ញមានោ អបរេបិ បុច្ឆិ – ‘‘តុម្ហេ កថំ បាដិហារិយំ ករិស្សថា’’តិ. តេ ‘‘ឯវញ្ច ឯវញ្ច ករិស្សាម, ភន្តេ’’តិ សត្ថុ បុរតោ ឋិតាវ សីហនាទំ នទិំសុ. តេសុ កិរ ចូឡអនាថបិណ្ឌិកោ ‘‘មាទិសេ អនាគាមិឧបាសកេ បុត្តេ វិជ្ជមានេ សត្ថុ កិលមនកិច្ចំ នត្ថី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, បាដិហារិយំ ករិស្សាមី’’តិ វត្វា ‘‘កថំ ករិស្សសី’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘អហំ, ភន្តេ, ទ្វាទសយោជនិកំ ព្រហ្មត្តភាវំ និម្មិនិត្វា ឥមិស្សា បរិសាយ មជ្ឈេ មហាមេឃគជ្ជិតសទិសេន សទ្ទេន ព្រហ្មអប្ផោដនំ នាម អប្ផោដេស្សាមី’’តិ. មហាជនោ ‘‘កិំ នាមេសោ សទ្ទោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ចូឡអនាថបិណ្ឌិកស្ស កិរ ព្រហ្មអប្ផោដនសទ្ទោ នាមា’’តិ វក្ខតិ. តិត្ថិយា ‘‘គហបតិកស្ស កិរ តាវ ឯសោ អានុភាវោ, ពុទ្ធានុភាវោ កីទិសោ ភវិស្សតី’’តិ តុម្ហេ អទិស្វាវ បលាយិស្សន្តីតិ. សត្ថា ‘‘ជានាមិ តេ អានុភាវ’’ន្តិ តស្សបិ តថេវ វត្វា បាដិហារិយករណំ នានុជានិ.

អថេកា បដិសម្ភិទប្បត្តា សត្តវស្សិកា ចីរសាមណេរី កិរ នាម សត្ថារំ វន្ទិត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, បាដិហារិយំ ករិស្សាមី’’តិ អាហ. ‘‘កថំ ករិស្សសិ ចីរេ’’តិ? ‘‘ភន្តេ, សិនេរុញ្ច ចក្កវាឡបព្ពតញ្ច ហិមវន្តញ្ច អាហរិត្វា ឥមស្មិំ ឋានេ បដិបាដិយា ឋបេត្វា អហំ ហំសសកុណី វិយ តតោ តតោ និក្ខមិត្វា អសជ្ជមានា គមិស្សាមិ, មហាជនោ មំ ទិស្វា ‘កា ឯសា’តិ បុច្ឆិត្វា ‘ចីរសាមណេរី’តិ វក្ខតិ. តិត្ថិយា ‘សត្តវស្សិកាយ តាវ សាមណេរិយា អយមានុភាវោ, ពុទ្ធានុភាវោ កីទិសោ ភវិស្សតី’តិ តុម្ហេ អទិស្វាវ បលាយិស្សន្តី’’តិ. ឥតោ បរំ ឯវរូបានិ វចនានិ វុត្តានុសារេនេវ វេទិតព្ពានិ. តស្សាបិ ភគវា ‘‘ជានាមិ តេ អានុភាវ’’ន្តិ វត្វា បាដិហារិយករណំ នានុជានិ. អថេកោ បដិសម្ភិទប្បត្តោ ខីណាសវោ ចុន្ទសាមណេរោ នាម ជាតិយា សត្តវស្សិកោ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ‘‘អហំ ភគវា បាដិហារិយំ ករិស្សាមី’’តិ វត្វា ‘‘កថំ ករិស្សសី’’តិ បុដ្ឋោ អាហ – ‘‘អហំ, ភន្តេ, ជម្ពុទីបស្ស ធជភូតំ មហាជម្ពុរុក្ខំ ខន្ធេ គហេត្វា ចាលេត្វា មហាជម្ពុបេសិយោ អាហរិត្វា ឥមំ បរិសំ ខាទាបេស្សាមិ, បារិច្ឆត្តកកុសុមានិ ច អាហរិត្វា តុម្ហេ វន្ទិស្សាមី’’តិ. សត្ថា ‘‘ជានាមិ តេ អានុភាវ’’ន្តិ តស្ស បាដិហារិយករណំ បដិក្ខិបិ.

អថ ឧប្បលវណ្ណា ថេរី សត្ថារំ វន្ទិត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, បាដិហារិយំ ករិស្សាមី’’តិ វត្វា ‘‘កថំ ករិស្សសី’’តិ បុដ្ឋា អាហ – ‘‘អហំ, ភន្តេ, សមន្តា ទ្វាទសយោជនិកំ បរិសំ ទស្សេត្វា អាវដ្ដតោ ឆត្តិំសយោជនាយ បរិសាយ បរិវុតោ ចក្កវត្តិរាជា ហុត្វា អាគន្ត្វា តុម្ហេ វន្ទិស្សាមី’’តិ. សត្ថា ‘‘ជានាមិ តេ អានុភាវ’’ន្តិ តស្សាបិ បាដិហារិយករណំ បដិក្ខិបិ. អថ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, បាដិហារិយំ ករិស្សាមី’’តិ វត្វា ‘‘កថំ ករិស្សសី’’តិ បុដ្ឋោ អាហ – ‘‘អហំ, ភន្តេ, សិនេរុបព្ពតរាជានំ ទន្តន្តរេ ឋបេត្វា មាសសាសបពីជំ វិយ ខាទិស្សាមី’’តិ. ‘‘អញ្ញំ កិំ ករិស្សសី’’តិ? ‘‘ឥមំ មហាបថវិំ កដសារកំ វិយ សំវេល្លិត្វា អង្គុលន្តរេ និក្ខិបិស្សាមី’’តិ. ‘‘អញ្ញំ កិំ ករិស្សសី’’តិ? ‘‘មហាបថវិំ កុលាលចក្កំ វិយ បរិវត្តេត្វា មហាជនំ បថវោជំ ខាទាបេស្សាមី’’តិ. ‘‘អញ្ញំ កិំ ករិស្សសី’’តិ? ‘‘វាមហត្ថេ បថវិំ កត្វា ឥមេ សត្តេ ទក្ខិណហត្ថេន អញ្ញស្មិំ ទីបេ ឋបេស្សាមី’’តិ. ‘‘អញ្ញំ កិំ ករិស្សសី’’តិ? ‘‘សិនេរុំ ឆត្តទណ្ឌំ វិយ កត្វា មហាបថវិំ ឧក្ខិបិត្វា តស្សុបរិ ឋបេត្វា ឆត្តហត្ថោ ភិក្ខុ វិយ ឯកហត្ថេនាទាយ អាកាសេ ចង្កមិស្សាមី’’តិ. សត្ថា ‘‘ជានាមិ តេ អានុភាវ’’ន្តិ តស្សបិ បាដិហារិយករណំ នានុជានិ. សោ ‘‘ជានាតិ មញ្ញេ សត្ថា មយា ឧត្តរិតរំ បាដិហារិយំ កាតុំ សមត្ថ’’ន្តិ ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ.

អថ នំ សត្ថា ‘‘នាយំ មោគ្គល្លានំ តវត្ថាយ ពទ្ធោ ពាលាបុដោ. អហញ្ហិ អសមធុរោ, មម ធុរំ អញ្ញោ វហិតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. អនច្ឆរិយមេតំ, យំ ឥទានិ មម ធុរំ វហិតុំ សមត្ថោ នាម ភវេយ្យ. អហេតុកតិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តកាលេបិ មម ធុរំ អញ្ញោ វហិតុំ សមត្ថោ នាម នាហោសិយេវា’’តិ វត្វា ‘‘កទា បន, ភន្តេ’’តិ ថេរេន បុដ្ឋោ អតីតំ អាហរិត្វា –

‘‘យតោ យតោ គរុ ធុរំ, យតោ គម្ភីរវត្តនី;

តទាស្សុ កណ្ហំ យុញ្ជន្តិ, ស្វាស្សុ តំ វហតេ ធុរ’’ន្តិ. –

ឥទំ កណ្ហឧសភជាតកំ (ជា. ១.១.២៩) វិត្ថារេត្វា បុន តមេវ វត្ថុំ វិសេសេត្វា ទស្សេន្តោ –

‘‘មនុញ្ញមេវ ភាសេយ្យ, នាមនុញ្ញំ កុទាចនំ;

មនុញ្ញំ ភាសមានស្ស, គរុំ ភារំ ឧទទ្ធរិ;

ធនញ្ច នំ អលាភេសិ, តេន ចត្តមនោ អហូ’’តិ. –

ឥទំ នន្ទិវិសាលជាតកំ វិត្ថារេត្វា កថេសិ. កថេត្វា ច បន សត្ថា រតនចង្កមំ អភិរុហិ, បុរតោ ទ្វាទសយោជនិកា បរិសា អហោសិ តថា បច្ឆតោ ច ឧត្តរតោ ច ទក្ខិណតោ ច. ឧជុកំ បន ចតុវីសតិយោជនិកាយ បរិសាយ មជ្ឈេ ភគវា យមកបាដិហារិយំ អកាសិ.

តំ បាឡិតោ តាវ ឯវំ វេទិតព្ពំ (បដិ. ម. ១.១១៦) – កតមំ តថាគតស្ស យមកបាដិហារិយេ ញាណំ? ឥធំ តថាគតោ យមកបាដិហារិយំ ករោតិ អសាធារណំ សាវកេហិ, ឧបរិមកាយតោ អគ្គិក្ខន្ធោ បវត្តតិ, ហេដ្ឋិមកាយតោ ឧទកធារា បវត្តតិ. ហេដ្ឋិមកាយតោ អគ្គិក្ខន្ធោ បវត្តតិ, ឧបរិមកាយតោ ឧទកធារា បវត្តតិ. បុរត្ថិមកាយតោ, បច្ឆិមកាយតោ; បច្ឆិមកាយតោ, បុរត្ថិមកាយតោ; ទក្ខិណអក្ខិតោ, វាមអក្ខិតោ; វាមអក្ខិតោ, ទក្ខិណអក្ខិតោ; ទក្ខិណកណ្ណសោតតោ, វាមកណ្ណសោតតោ; វាមកណ្ណសោតតោ, ទក្ខិណកណ្ណសោតតោ; ទក្ខិណនាសិកាសោតតោ, វាមនាសិកាសោតតោ; វាមនាសិកាសោតតោ, ទក្ខិណនាសិកាសោតតោ; ទក្ខិណអំសកូដតោ, វាមអំសកូដតោ; វាមអំសកូដតោ, ទក្ខិណអំសកូដតោ; ទក្ខិណហត្ថតោ, វាមហត្ថតោ; វាមហត្ថតោ, ទក្ខិណហត្ថតោ; ទក្ខិណបស្សតោ, វាមបស្សតោ; វាមបស្សតោ, ទក្ខិណបស្សតោ; ទក្ខិណបាទតោ, វាមបាទតោ; វាមបាទតោ, ទក្ខិណបាទតោ; អង្គុលង្គុលេហិ, អង្គុលន្តរិកាហិ; អង្គុលន្តរិកាហិ, អង្គុលង្គុលេហិ; ឯកេកលោមកូបតោ អគ្គិក្ខន្ធោ បវត្តតិ, ឯកេកលោមតោ ឧទកធារា បវត្តតិ. ឯកេកលោមតោ អគ្គិក្ខន្ធោ បវត្តតិ, ឯកេកលោមកូបតោ ឧទកធារា បវត្តតិ ឆន្នំ វណ្ណានំ នីលានំ បីតកានំ លោហិតកានំ ឱទាតានំ មញ្ជេដ្ឋានំ បភស្សរានំ. ភគវា ចង្កមតិ, ពុទ្ធនិម្មិតោ តិដ្ឋតិ វា និសីទតិ វា សេយ្យំ វា កប្បេតិ…បេ… និម្មិតោ សេយ្យំ កប្បេតិ, ភគវា ចង្កមតិ វា តិដ្ឋតិ វា និសីទតិ វា. ឥទំ តថាគតស្ស យមកបាដិហារិយេ ញាណន្តិ.

ឥទំ បន បាដិហារិយំ ភគវា តស្មិំ ចង្កមេ ចង្កមិត្វា អកាសិ. តស្ស តេជោកសិណសមាបត្តិវសេន ឧបរិមកាយតោ អគ្គិក្ខន្ធោ បវត្តតិ, អាបោកសិណសមាបត្តិវសេន ហេដ្ឋិមកាយតោ ឧទកធារា បវត្តតិ. ន បន ឧទកធារាយ បវត្តនដ្ឋានតោ អគ្គិក្ខន្ធោ បវត្តតិ, អគ្គិក្ខន្ធស្ស បវត្តនដ្ឋានតោ ឧទកធារា បវត្តតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ហេដ្ឋិមកាយតោ ឧបរិមកាយតោ’’តិ វុត្តំ. ឯសេវ នយោ សព្ពបទេសុ. អគ្គិក្ខន្ធោ បនេត្ថ ឧទកធារាយ អសម្មិស្សោ អហោសិ, តថា ឧទកធារា អគ្គិក្ខន្ធេន. ឧភយម្បិ កិរ ចេតំ យាវ ព្រហ្មលោកា ឧគ្គន្ត្វា ចក្កវាឡមុខវដ្ដិយំ បតតិ. ‘‘ឆន្នំ វណ្ណាន’’ន្តិ វុត្តា បនស្ស ឆព្ពណ្ណរំសិយោ ឃដេហិ អាសិញ្ចមានំ វិលីនសុវណ្ណំ វិយ យន្តនាលិកតោ និក្ខន្តសុវណ្ណរសធារា វិយ ច ឯកចក្កវាឡគព្ភតោ ឧគ្គន្ត្វា ព្រហ្មលោកំ អាហច្ច បដិនិវត្តិត្វា ចក្កវាឡមុខវដ្ដិមេវ គណ្ហិំសុ. ឯកចក្កវាឡគព្ភំ វង្កគោបានសិកំ វិយ ពោធិឃរំ អហោសិ ឯកាលោកំ.

តំទិវសំ សត្ថា ចង្កមិត្វា បាដិហារិយំ ករោន្តោ អន្តរន្តរា មហាជនស្ស ធម្មំ កថេសិ. កថេន្តោ ច ជនំ និរស្សាសំ អកត្វា តស្ស អស្សាសវារំ ទេតិ. តស្មិំ ខណេ មហាជនោ សាធុការំ បវត្តេសិ. តស្ស សាធុការបវត្តនកាលេ សត្ថា តាវមហតិយា បរិសាយ ចិត្តំ ឱលោកេន្តោ ឯកេកស្ស សោឡសន្នំ អាការានំ វសេន ចិត្តាចារំ អញ្ញាសិ. ឯវំ លហុកបរិវត្តំ ពុទ្ធានំ ចិត្តំ. យោ យោ យស្មិញ្ច ធម្មេ យស្មិញ្ច បាដិហីរេ បសន្នោ, តស្ស តស្ស អជ្ឈាសយវសេនេវ ធម្មញ្ច កថេសិ, បាដិហីរញ្ច អកាសិ. ឯវំ ធម្មេ ទេសិយមានេ បាដិហីរេ ច ករិយមានេ មហាជនស្ស ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. សត្ថា បន តស្មិំ សមាគមេ អត្តនោ មនំ គហេត្វា អញ្ញំ បញ្ហំ បុច្ឆិតុំ សមត្ថំ អទិស្វា និម្មិតពុទ្ធំ មាបេសិ. តេន បុច្ឆិតំ បញ្ហំ សត្ថា វិស្សជ្ជេសិ, សត្ថារា បុច្ឆិតំ សោ វិស្សជ្ជេសិ. ភគវតោ ចង្កមនកាលេ និម្មិតោ ឋានាទីសុ អញ្ញតរំ កប្បេសិ, និម្មិតស្ស ចង្កមនកាលេ ភគវា ឋានាទីសុ អញ្ញតរំ កប្បេសិ. តមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘និម្មិតោ ចង្កមតិ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ ករោន្តស្ស សត្ថុ បាដិហារិយំ ទិស្វា ធម្មកថំ សុត្វា តស្មិំ សមាគមេ វីសតិយា បាណកោដីនំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ.

សត្ថា បាដិហីរំ ករោន្តោវ ‘‘កត្ថ នុ ខោ អតីតពុទ្ធា ឥទំ បាដិហីរំ កត្វា វស្សំ ឧបេន្តី’’តិ អាវជ្ជេត្វា ‘‘តាវតិំសភវនេ វស្សំ ឧបគន្ត្វា មាតុ អភិធម្មបិដកំ ទេសេន្តី’’តិ ទិស្វា ទក្ខិណបាទំ ឧក្ខិបិត្វា យុគន្ធរមត្ថកេ ឋបេត្វា ឥតរំ បាទំ ឧក្ខិបិត្វា សិនេរុមត្ថកេ ឋបេសិ. ឯវំ អដ្ឋសដ្ឋិយោជនសតសហស្សដ្ឋានេ តយោ បទវារា អហេសុំ, ទ្វេ បាទឆិទ្ទានិ. សត្ថា បាទំ បសារេត្វា អក្កមីតិ ន សល្លក្ខេតព្ពំ. តស្ស ហិ បាទុក្ខិបនកាលេយេវ បព្ពតា បាទមូលំ អាគន្ត្វា សម្បដិច្ឆិំសុ, សត្ថារា អក្កមនកាលេ តេ បព្ពតា ឧដ្ឋាយ សកដ្ឋានេយេវ អដ្ឋំសុ. សក្កោ សត្ថារំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘បណ្ឌុកម្ពលសិលាយ មញ្ញេ សត្ថា ឥមំ វស្សាវាសំ ឧបេស្សតិ, ពហូនញ្ច ទេវតានំ ឧបការោ ភវិស្សតិ, សត្ថរិ បនេត្ថ វស្សាវាសំ ឧបគតេ អញ្ញា ទេវតា ហត្ថម្បិ ឋបេតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ. អយំ ខោ បន បណ្ឌុកម្ពលសិលា ទីឃតោ សដ្ឋិយោជនា, វិត្ថារតោ បណ្ណាសយោជនា, បុថុលតោ បន្នរសយោជនា, សត្ថរិ និសិន្នេបិ តុច្ឆំ ភវិស្សតី’’តិ. សត្ថា តស្ស អជ្ឈាសយំ វិទិត្វា អត្តនោ សង្ឃាដិំ សិលាសនំ បដិច្ឆាទយមានំ ខិបិ. សក្កោ ចិន្តេសិ – ‘‘ចីវរំ តាវ បដិច្ឆាទយមានំ ខិបិ, សយំ បន បរិត្តកេ ឋានេ និសីទិស្សតី’’តិ. សត្ថា តស្ស អជ្ឈាសយំ វិទិត្វា នីចបីឋកំ មហាបំសុកូលិកោ វិយ បណ្ឌុកម្ពលសិលំ អន្តោចីវរភោគេយេវ កត្វា និសីទិ. មហាជនោបិ តំខណញ្ញេវ សត្ថារំ ឱលោកេន្តោ នាទ្ទស, ចន្ទស្ស អត្ថង្គមិតកាលោ វិយ សូរិយស្ស ច អត្ថង្គមិតកាលោ វិយ អហោសិ. មហាជនោ –

‘‘គតោ នុ ចិត្តកូដំ វា, កេលាសំ វា យុគន្ធរំ;

ន នោ ទក្ខេមុ សម្ពុទ្ធំ, លោកជេដ្ឋំ នរាសភ’’ន្តិ. –

ឥមំ គាថំ វទន្តោ បរិទេវិ. អបរេ ‘‘សត្ថា នាម បវិវេករតោ, សោ ‘ឯវរូបាយ មេ បរិសាយ ឯវរូបំ បាដិហីរំ កត’ន្តិ លជ្ជាយ អញ្ញំ រដ្ឋំ វា ជនបទំ វា គតោ ភវិស្សតិ, ន ទានិ តំ ទក្ខិស្សាមា’’តិ បរិទេវន្តា ឥមំ គាថមាហំសុ –

‘‘បវិវេករតោ ធីរោ, និមំ លោកំ បុនេហិតិ;

ន នោ ទក្ខេមុ សម្ពុទ្ធំ, លោកជេដ្ឋំ នរាសភ’’ន្តិ.

តេ មហាមោគ្គល្លានំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘កហំ, ភន្តេ, សត្ថា’’តិ? សោ សយំ ជានន្តោបិ ‘‘បរេសម្បិ គុណា បាកដា ហោន្តូ’’តិ អជ្ឈាសយេន ‘‘អនុរុទ្ធំ បុច្ឆថា’’តិ អាហ. តេ ថេរំ តថា បុច្ឆិំសុ – ‘‘កហំ, ភន្តេ, សត្ថា’’តិ? តាវតិំសភវនេ បណ្ឌុកម្ពលសិលាយំ វស្សំ ឧបគន្ត្វា មាតុ អភិធម្មបិដកំ ទេសេតុំ គតោតិ. ‘‘កទា អាគមិស្សតិ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘តយោ មាសេ អភិធម្មបិដកំ ទេសេត្វា មហាបវារណទិវសេ’’តិ. តេ ‘‘សត្ថារំ អទិស្វា ន គមិស្សាមា’’តិ តត្ថេវ ខន្ធាវារំ ពន្ធិំសុ. អាកាសមេវ កិរ នេសំ ឆទនំ អហោសិ. តាយ ច មហតិយា បរិសាយ សរីរនិឃំសោ នាម ន បញ្ញាយិ, បថវី វិវរំ អទាសិ, សព្ពត្ថ បរិសុទ្ធមេវ ភូមិតលំ អហោសិ.

សត្ថា បឋមមេវ មោគ្គល្លានត្ថេរំ អវោច – ‘‘មោគ្គល្លាន, ត្វំ ឯតិស្សាយ បរិសាយ ធម្មំ ទេសេយ្យាសិ, ចូឡអនាថបិណ្ឌិកោ អាហារំ ទស្សតី’’តិ. តស្មា តំ តេមាសំ ចូឡអនាថបិណ្ឌិកោវ តស្សា បរិសាយ យាបនំ យាគុភត្តំ ខាទនីយំ តម្ពុលតេលគន្ធមាលាបិលន្ធនានិ ច អទាសិ. មហាមោគ្គល្លានោ ធម្មំ ទេសេសិ, បាដិហារិយទស្សនត្ថំ អាគតាគតេហិ បុដ្ឋបញ្ហេ ច វិស្សជ្ជេសិ. សត្ថារម្បិ មាតុ អភិធម្មទេសនត្ថំ បណ្ឌុកម្ពលសិលាយំ វស្សំ ឧបគតំ ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតា បរិវារយិំសុ. តេន វុត្តំ –

‘‘តាវតិំសេ យទា ពុទ្ធោ, សិលាយំ បណ្ឌុកម្ពលេ;

បារិច្ឆត្តកមូលម្ហិ, វិហាសិ បុរិសុត្តមោ.

‘‘ទសសុ លោកធាតូសុ, សន្និបតិត្វាន ទេវតា;

បយិរុបាសន្តិ សម្ពុទ្ធំ, វសន្តំ នាគមុទ្ធនិ.

‘‘ន កោចិ ទេវោ វណ្ណេន, សម្ពុទ្ធស្ស វិរោចតិ;

សព្ពេ ទេវេ អតិក្កម្ម, សម្ពុទ្ធោវ វិរោចតី’’តិ. (បេ. វ. ៣១៧-៣១៩);

ឯវំ សព្ពា ទេវតា អត្តនោ សរីរប្បភាយ អភិភវិត្វា និសិន្នស្ស បនស្ស មាតា តុសិតវិមានតោ អាគន្ត្វា ទក្ខិណបស្សេ និសីទិ. ឥន្ទកោបិ ទេវបុត្តោ អាគន្ត្វា ទក្ខិណបស្សេយេវ និសីទិ, អង្កុរោ វាមបស្សេ និសីទិ. សោ មហេសក្ខាសុ ទេវតាសុ សន្និបតន្តីសុ អបគន្ត្វា ទ្វាទសយោជនិកេ ឋានេ ឱកាសំ លភិ, ឥន្ទកោ តត្ថេវ និសីទិ. សត្ថា តេ ឧភោបិ ឱលោកេត្វា អត្តនោ សាសនេ ទក្ខិណេយ្យបុគ្គលានំ ទិន្នទានស្ស មហប្ផលភាវំ ញាបេតុកាមោ ឯវមាហ – ‘‘អង្កុរ, តយា ទីឃមន្តរេ ទសវស្សសហស្សបរិមាណកាលេ ទ្វាទសយោជនិកំ ឧទ្ធនបន្តិំ កត្វា មហាទានំ ទិន្នំ, ឥទានិ មម សមាគមំ អាគន្ត្វា ទ្វាទសយោជនិកេ ឋានេ ឱកាសំ លភិ, កិំ នុ ខោ ឯត្ថ ការណ’’ន្តិ? វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘ឱលោកេត្វាន សម្ពុទ្ធោ, អង្កុរញ្ចាបិ ឥន្ទកំ;

ទក្ខិណេយ្យំ សម្ភាវេន្តោ, ឥទំ វចនមព្រវិ.

‘‘មហាទានំ តយា ទិន្នំ, អង្កុរ ទីឃមន្តរេ;

អតិទូរេ និសិន្នោសិ, អាគច្ឆ មម សន្តិកេ’’តិ. (បេ. វ. ៣២១-៣២២);

សោ សទ្ធោ បថវីតលំ បាបុណិ. សព្ពាបិ នំ សា បរិសា អស្សោសិ. ឯវំ វុត្តេ –

‘‘ចោទិតោ ភាវិតត្តេន, អង្កុរោ ឯតមព្រវិ;

កិំ មយ្ហំ តេន ទានេន, ទក្ខិណេយ្យេន សុញ្ញតំ.

‘‘អយំ សោ ឥន្ទកោ យក្ខោ, ទជ្ជា ទានំ បរិត្តកំ;

អតិរោចតិ អម្ហេហិ, ចន្ទោ តារាគណេ យថា’’តិ. (បេ. វ. ៣២៣-៣២៤);

តត្ថ ទជ្ជាតិ ទត្វា. ឯវំ វុត្តេ សត្ថា ឥន្ទកំ អាហ – ‘‘ឥន្ទក, ត្វំ មម ទក្ខិណបស្សេ និសិន្នោ, កស្មា អនបគន្ត្វាវ និសីទសី’’តិ? សោ ‘‘អហំ, ភន្តេ, សុខេត្តេ អប្បកពីជំ វបនកស្សកោ វិយ ទក្ខិណេយ្យសម្បទំ អលត្ថ’’ន្តិ ទក្ខិណេយ្យំ បភាវេន្តោ អាហ –

‘‘ឧជ្ជង្គលេ យថា ខេត្តេ, ពីជំ ពហុម្បិ រោបិតំ;

ន ផលំ វិបុលំ ហោតិ, នបិ តោសេតិ កស្សកំ.

‘‘តថេវ ទានំ ពហុកំ, ទុស្សីលេសុ បតិដ្ឋិតំ;

ន ផលំ វិបុលំ ហោតិ, នបិ តោសេតិ ទាយកំ.

‘‘យថាបិ ភទ្ទកេ ខេត្តេ, ពីជំ អប្បម្បិ រោបិតំ;

សម្មា ធារំ បវេច្ឆន្តេ, ផលំ តោសេតិ កស្សកំ.

‘‘តថេវ សីលវន្តេសុ, គុណវន្តេសុ តាទិសុ;

អប្បកម្បិ កតំ ការំ, បុញ្ញំ ហោតិ មហប្ផល’’ន្តិ. (បេ. វ. ៣២៥-៣២៨);

កិំ បនេតស្ស បុព្ពកម្មន្តិ? សោ កិរ អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស អន្តោគាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋស្ស អត្តនោ អាភតំ កដច្ឆុភិក្ខំ ទាបេសិ. តទា តស្ស បុញ្ញំ អង្កុរេន ទសវស្សសហស្សានិ ទ្វាទសយោជនិកំ ឧទ្ធនបន្តិំ កត្វា ទិន្នទានតោ មហប្ផលតរំ ជាតំ. តស្មា ឯវមាហ.

ឯវំ វុត្តេ សត្ថា, ‘‘អង្កុរ, ទានំ នាម វិចេយ្យ ទាតុំ វដ្ដតិ, ឯវំ តំ សុខេត្តេសុ វុត្តពីជំ វិយ មហប្ផលំ ហោតិ. ត្វំ បន ន តថា អកាសិ, តេន តេ ទានំ មហប្ផលំ ន ជាត’’ន្តិ ឥមមត្ថំ វិភាវេន្តោ –

‘‘វិចេយ្យ ទានំ ទាតព្ពំ, យត្ថ ទិន្នំ មហប្ផលំ…បេ….

‘‘វិចេយ្យ ទានំ សុគតប្បសត្ថំ,

យេ ទក្ខិណេយ្យា ឥធ ជីវលោកេ;

ឯតេសុ ទិន្នានិ មហប្ផលានិ,

ពីជានិ វុត្តានិ យថា សុខេត្តេ’’តិ. (បេ. វ. ៣២៩-៣៣០) –

វត្វា ឧត្តរិម្បិ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

‘‘តិណទោសានិ ខេត្តានិ, រាគទោសា អយំ បជា;

តស្មា ហិ វីតរាគេសុ, ទិន្នំ ហោតិ មហប្ផលំ.

‘‘តិណទោសានិ ខេត្តានិ, ទោសទោសា អយំ បជា;

តស្មា ហិ វីតទោសេសុ, ទិន្នំ ហោតិ មហប្ផលំ.

‘‘តិណទោសានិ ខេត្តានិ, មោហទោសា អយំ បជា;

តស្មា ហិ វីតមោហេសុ, ទិន្នំ ហោតិ មហប្ផលំ.

‘‘តិណទោសានិ ខេត្តានិ, ឥច្ឆាទោសា អយំ បជា;

តស្មា ហិ វិគតិច្ឆេសុ, ទិន្នំ ហោតិ មហប្ផល’’ន្តិ.

ទេសនាវសានេ អង្កុរោ ច ឥន្ទកោ ច សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ, មហាជនស្សាបិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

អថ សត្ថា ទេវបរិសាយ មជ្ឈេ និសិន្នោ មាតរំ អារព្ភ ‘‘កុសលា ធម្មា, អកុសលា ធម្មា, អព្យាកតា ធម្មា’’តិ អភិធម្មបិដកំ បដ្ឋបេសិ. ឯវំ តយោ មាសេ និរន្តរំ អភិធម្មបិដកំ កថេសិ. កថេន្តោ បន ភិក្ខាចារវេលាយ ‘‘យាវ មមាគមនា ឯត្តកំ នាម ធម្មំ ទេសេតូ’’តិ និម្មិតពុទ្ធំ មាបេត្វា ហិមវន្តំ គន្ត្វា នាគលតាទន្តកដ្ឋំ ខាទិត្វា អនោតត្តទហេ មុខំ ធោវិត្វា ឧត្តរកុរុតោ បិណ្ឌបាតំ អាហរិត្វា មហាសាលមាឡកេ និសិន្នោ ភត្តកិច្ចំ អកាសិ. សារិបុត្តត្ថេរោ តត្ថ គន្ត្វា សត្ថុ វត្តំ ករោតិ. សត្ថា ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ, ‘‘សារិបុត្ត, អជ្ជ មយា ឯត្តកោ នាម ធម្មោ ភាសិតោ, ត្វំ អត្តនោ អន្តេវាសិកានំ ភិក្ខូនំ វាចេហី’’តិ ថេរស្ស កថេសិ. យមកបាដិហីរេ កិរ បសីទិត្វា បញ្ចសតា កុលបុត្តា ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិំសុ. តេ សន្ធាយ ថេរំ ឯវមាហ. វត្វា ច បន ទេវលោកំ គន្ត្វា និម្មិតពុទ្ធេន ទេសិតដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ សយំ ធម្មំ ទេសេសិ. ថេរោបិ គន្ត្វា តេសំ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេសិ. តេ សត្ថរិ ទេវលោកេ វិហរន្តេយេវ សត្តបករណិកា អហេសុំ.

តេ កិរ កស្សបពុទ្ធកាលេ ខុទ្ទកវគ្គុលិយោ ហុត្វា ឯកស្មិំ បព្ភារេ ឱលម្ពន្តា ទ្វិន្នំ ថេរានំ ចង្កមិត្វា អភិធម្មំ សជ្ឈាយន្តានំ សទ្ទំ សុត្វា សរេ និមិត្តំ អគ្គហេសុំ. តេ ‘‘ឥមេ ខន្ធា នាម, ឥមា ធាតុយោ នាមា’’តិ អជានិត្វា សរេ និមិត្តគហណមត្តេនេវ តតោ ចុតា ទេវលោកេ និព្ពត្តា, ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា តតោ ចវិត្វា សាវត្ថិយំ កុលឃរេសុ និព្ពត្តា. យមកបាដិហីរេ ឧប្បន្នបសាទា ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិត្វា សព្ពបឋមំ សត្តបករណិកា អហេសុំ. សត្ថាបិ តេនេវ នីហារេន តំ តេមាសំ អភិធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាវសានេ អសីតិកោដិសហស្សានំ ទេវតានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ, មហាមាយាបិ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ.

សាបិ ខោ ឆត្តិំសយោជនបរិមណ្ឌលា បរិសា ‘‘ឥទានិ សត្តមេ ទិវសេ មហាបវារណា ភវិស្សតី’’តិ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ សត្ថុ, ឱរោហណទិវសំ សញ្ញាតុំ វដ្ដតិ, ន ហិ មយំ សត្ថារំ អទិស្វា គមិស្សាមា’’តិ. អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តំ កថំ សុត្វា ‘‘សាធាវុសោ’’តិ វត្វា តត្ថេវ បថវិយំ និមុគ្គោ សិនេរុបាទំ គន្ត្វា ‘‘មំ អភិរុហន្តំ បរិសា បស្សតូ’’តិ អធិដ្ឋាយ មណិរតនេន អាវុតំ បណ្ឌុកម្ពលសុត្តំ វិយ បញ្ញាយមានរូបោវ សិនេរុមជ្ឈេន អភិរុហិ. មនុស្សាបិ នំ ‘‘ឯកយោជនំ អភិរុឡ្ហោ, ទ្វិយោជនំ អភិរុឡ្ហោ’’តិ ឱលោកយិំសុ. ថេរោបិ សត្ថុ បាទេ សីសេន ឧក្ខិបន្តោ វិយ អភិរុហិត្វា វន្ទិត្វា ឯវមាហ – ‘‘ភន្តេ, បរិសា តុម្ហេ ទិស្វាវ គន្តុកាមា, កទា ឱរោហិស្សថា’’តិ. ‘‘កហំ បន តេ, មោគ្គល្លាន, ជេដ្ឋភាតិកោ សារិបុត្តោ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, សង្កស្សនគរេ វស្សំ ឧបគតោ’’តិ. មោគ្គល្លាន, អហំ ឥតោ សត្តមេ ទិវសេ មហាបវារណាយ សង្កស្សនគរទ្វារេ ឱតរិស្សាមិ, មំ ទដ្ឋុកាមា តត្ថ អាគច្ឆន្តុ, សាវត្ថិតោ សង្កស្សនគរទ្វារំ តិំសយោជនានិ, ឯត្តកេ មគ្គេ កស្សចិ បាថេយ្យកិច្ចំ នត្ថិ, ឧបោសថិកា ហុត្វា ធុរវិហារំ ធម្មស្សវនត្ថាយ គច្ឆន្តា វិយ អាគច្ឆេយ្យាថាតិ តេសំ អារោចេយ្យាសីតិ. ថេរោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ គន្ត្វា តថា អារោចេសិ.

សត្ថា វុដ្ឋវស្សោ បវារេត្វា សក្កស្ស អារោចេសិ – ‘‘មហារាជ, មនុស្សបថំ គមិស្សាមី’’តិ. សក្កោ សុវណ្ណមយំ មណិមយំ រជតមយន្តិ តីណិ សោបានានិ មាបេសិ. តេសំ បាទា សង្កស្សនគរទ្វារេ បតិដ្ឋហិំសុ, សីសានិ សិនេរុមុទ្ធនិ. តេសុ ទក្ខិណបស្សេ សុវណ្ណមយំ សោបានំ ទេវតានំ អហោសិ, វាមបស្សេ រជតមយំ សោបានំ មហាព្រហ្មានំ អហោសិ, មជ្ឈេ មណិមយំ សោបានំ តថាគតស្ស អហោសិ. សត្ថាបិ សិនេរុមុទ្ធនិ ឋត្វា ទេវោរោហណសមយេ យមកបាដិហារិយំ កត្វា ឧទ្ធំ ឱលោកេសិ, យាវ ព្រហ្មលោកា ឯកង្គណា អហេសុំ. អធោ ឱលោកេសិ, យាវ អវីចិតោ ឯកង្គណំ អហោសិ. ទិសាវិទិសា ឱលោកេសិ, អនេកានិ ចក្កវាឡសតសហស្សានិ ឯកង្គណានិ អហេសុំ. ទេវា មនុស្សេ បស្សិំសុ, មនុស្សាបិ ទេវេ បស្សិំសុ, សព្ពេ សម្មុខាវ បស្សិំសុ.

ភគវា ឆព្ពណ្ណរំសិយោ វិស្សជ្ជេសិ. តំ ទិវសំ ពុទ្ធសិរិំ ឱលោកេត្វា ឆត្តិំសយោជន បរិមណ្ឌលាយ បរិសាយ ឯកោបិ ពុទ្ធភាវំ អបត្ថេន្តោ នាម នត្ថិ. សុវណ្ណសោបានេន ទេវា ឱតរិំសុ, រជតសោបានេន មហាព្រហ្មានោ ឱតរិំសុ, មណិសោបានេន សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឱតរិ. បញ្ចសិខោ គន្ធព្ពទេវបុត្តោ ពេលុវបណ្ឌុវីណំ អាទាយ ទក្ខិណបស្សេ ឋត្វា សត្ថុ គន្ធព្ពមធុរទិព្ពវីណាយ សទ្ទេន បូជំ ករោន្តោ ឱតរិ, មាតលិ, សង្គាហកោ វាមបស្សេ ឋត្វា ទិព្ពគន្ធមាលាបុប្ផំ គហេត្វា នមស្សមានោ បូជំ កត្វា ឱតរិ, មហាព្រហ្មា ឆត្តំ ធារេសិ, សុយាមោ វាលពីជនិំ ធារេសិ. សត្ថា ឥមិនា បរិវារេន សទ្ធិំ ឱតរិត្វា សង្កស្សនគរទ្វារេ បតិដ្ឋហិ. សារិបុត្តត្ថេរោបិ អាគន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា យស្មា សារិបុត្តត្ថេរេន តថារូបាយ ពុទ្ធសិរិយា ឱតរន្តោ សត្ថា ឥតោ បុព្ពេ ន ទិដ្ឋបុព្ពោ, តស្មា –

‘‘ន មេ ទិដ្ឋោ ឥតោ បុព្ពេ, ន សុតោ ឧទ កស្សចិ;

ឯវំ វគ្គុវទោ សត្ថា, តុសិតា គណិមាគតោ’’តិ. (សុ. និ. ៩៦១; មហានិ. ១៩០) –

អាទីហិ អត្តនោ តុដ្ឋិំ បកាសេត្វា, ‘‘ភន្តេ, អជ្ជ សព្ពេបិ ទេវមនុស្សា តុម្ហាកំ បិហយន្តិ, បត្ថេន្តី’’តិ អាហ. អថ នំ សត្ថា, ‘‘សារិបុត្ត, ឯវរូបេហិ គុណេហិ សមន្នាគតា ពុទ្ធា ទេវមនុស្សានំ បិយា ហោន្តិយេវា’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១៨១. ‘‘យេ ឈានបសុតា ធីរា, នេក្ខម្មូបសមេ រតា;

ទេវាបិ តេសំ បិហយន្តិ, សម្ពុទ្ធានំ សតីមត’’ន្តិ.

តត្ថ យេ ឈានបសុតាតិ លក្ខណូបនិជ្ឈានំ អារម្មណូបនិជ្ឈានន្តិ ឥមេសុ ទ្វីសុ ឈានេសុ អាវជ្ជនសមាបជ្ជនអធិដ្ឋានវុដ្ឋានបច្ចវេក្ខណេហិ យុត្តប្បយុត្តា. នេក្ខម្មូបសមេ រតាតិ ឯត្ថ បព្ពជ្ជា នេក្ខម្មន្តិ ន គហេតព្ពា, កិលេសវូបសមនិព្ពានរតិំ បន សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ទេវាបីតិ ទេវាបិ មនុស្សាបិ តេសំ បិហយន្តិ បត្ថេន្តិ. សតីមតន្តិ ឯវរូបគុណានំ តេសំ សតិយា សមន្នាគតានំ សម្ពុទ្ធានំ. ‘‘អហោ វត មយំ ពុទ្ធា ភវេយ្យាមា’’តិ ពុទ្ធភាវំ ឥច្ឆមានា បិហយន្តីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ តិំសមត្តានំ បាណកោដីនំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ, ថេរស្ស សទ្ធិវិហារិកា បញ្ចសតភិក្ខូ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសុ.

សព្ពពុទ្ធានំ កិរ អវិជហិតមេវ យមកបាដិហីរំ កត្វា ទេវលោកេ វស្សំ វសិត្វា សង្កស្សនគរទ្វារេ ឱតរណំ. តត្ថ បន ទក្ខិណបាទស្ស បតិដ្ឋិតដ្ឋានំ អចលចេតិយដ្ឋានំ នាម ហោតិ. សត្ថា តត្ថ ឋត្វា បុថុជ្ជនាទីនំ វិសយេ បញ្ហំ បុច្ឆិ, បុថុជ្ជនា អត្តនោ វិសយេ បញ្ហេ វិស្សជ្ជេត្វា សោតាបន្នវិសយេ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេតុំ នាសក្ខិំសុ. តថា សកទាគាមិអាទីនំ វិសយេ សោតាបន្នាទយោ, មហាមោគ្គល្លានវិសយេ សេសមហាសាវកា, សារិបុត្តត្ថេរស្ស វិសយេ មហាមោគ្គល្លានោ, ពុទ្ធវិសយេ ច សារិបុត្តោបិ វិស្សជ្ជេតុំ នាសក្ខិយេវ. សោ បាចីនទិសំ អាទិំ កត្វា សព្ពទិសា ឱលោកេសិ, សព្ពត្ថ ឯកង្គណមេវ អហោសិ. អដ្ឋសុ ទិសាសុ ទេវមនុស្សា ឧទ្ធំ យាវ ព្រហ្មលោកា ហេដ្ឋា ភូមដ្ឋា ច យក្ខនាគសុបណ្ណា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥធ តស្ស បញ្ហស្ស វិស្សជ្ជេតា នត្ថិ, ឯត្ថេវ ឧបធារេថា’’តិ អាហំសុ. សត្ថា សារិបុត្តោ កិលមតិ. កិញ្ចាបិ ហេស –

‘‘យេ ច សង្ខាតធម្មាសេ, យេ ច សេខា បុថូ ឥធ;

តេសំ មេ និបកោ ឥរិយំ, បុដ្ឋោ បព្រូហិ មារិសា’’តិ. (សុ. និ. ១០៤៤; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៧) –

ឥមំ ពុទ្ធវិសយេ បុដ្ឋបញ្ហំ សុត្វា ‘សត្ថា មំ សេខាសេខានំ អាគមនបដិបទំ បុច្ឆតី’តិ បញ្ហេ និក្កង្ខោ, ខន្ធាទីសុ បន កតរេន នុ ខោ មុខេន ឥមំ បដិបទំ កថេន្តោ ‘អហំ សត្ថុ អជ្ឈាសយំ គណ្ហិតុំ ន សក្ខិស្សាមី’តិ មម អជ្ឈាសយេ កង្ខតិ, សោ មយា នយេ អទិន្នេ កថេតុំ ន សក្ខិស្សតិ, នយមស្ស ទស្សាមីតិ នយំ ទស្សេន្តោ ‘‘ភូតមិទំ, សារិបុត្ត, សមនុបស្សសី’’តិ អាហ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ ‘‘សារិបុត្តោ មម អជ្ឈាសយំ គហេត្វា កថេន្តោ ខន្ធវសេន កថេស្សតី’’តិ. ថេរស្ស សហ នយទានេន សោ បញ្ហោ នយសតេន នយសហស្សេន នយសតសហស្សេន ឧបដ្ឋាសិ. សោ សត្ថារា ទិន្ននយេ ឋត្វា តំ បញ្ហំ កថេសិ. ឋបេត្វា កិរ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អញ្ញោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស បញ្ញំ បាបុណិតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. តេនេវ កិរ ថេរោ សត្ថុ បុរតោ ឋត្វា សីហនាទំ នទិ – ‘‘អហំ, ភន្តេ, សកលកប្បម្បិ ទេវេ វុដ្ឋេ ‘ឯត្តកានិ ពិន្ទូនិ មហាសមុទ្ទេ បតិតានិ, ឯត្តកានិ ភូមិយំ, ឯត្តកានិ បព្ពតេ’តិ គណេត្វា លេខំ អារោបេតុំ សមត្ថោ’’តិ. សត្ថាបិ នំ ‘‘ជានាមិ, សារិបុត្ត, គណេតុំ សមត្ថភាវ’’ន្តិ អាហ. តស្ស អាយស្មតោ បញ្ញាយ ឧបមា នាម នត្ថិ. តេនេវាហ –

‘‘គង្គាយ វាលុកា ខីយេ, ឧទកំ ខីយេ មហណ្ណវេ;

មហិយា មត្តិកា ខីយេ, ន ខីយេ មម ពុទ្ធិយា’’តិ.

ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សចេ ហិ, ភន្តេ, ពុទ្ធិសម្បន្នលោកនាថ, មយា ឯកស្មិំ បញ្ហេ វិស្សជ្ជិតេ ឯកំ វា វាលុកំ ឯកំ វា ឧទកពិន្ទុំ ឯកំ វា បំសុខណ្ឌំ អខិបិត្វា បញ្ហានំ សតេន វា សហស្សេនវា សតសហស្សេន វា វិស្សជ្ជិតេ គង្គាយ វាលុកាទីសុ ឯកេកំ ឯកមន្តេ ខិបេយ្យ, ខិប្បតរំ គង្គាទីសុ វាលុកាទយោ បរិក្ខយំ គច្ឆេយ្យុំ, ន ត្វេវ មម បញ្ហានំ វិស្សជ្ជនន្តិ. ឯវំ មហាបញ្ញោបិ ហិ ភិក្ខុ ពុទ្ធវិសយេ បញ្ហស្ស អន្តំ វា កោដិំ វា អទិស្វា សត្ថារា ទិន្ននយេ ឋត្វាវ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេសិ. តំ សុត្វា ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘យំ បញ្ហំ បុដ្ឋោ សព្ពោបិ ជនោ កថេតុំ ន សក្ខិ, តំ ធម្មសេនាបតិ សារិបុត្តោ ឯកកោវ កថេសី’’តិ. សត្ថា តំ កថំ សុត្វា ‘‘ន ឥទានេវ សារិបុត្តោ យំ បញ្ហំ មហាជនោ វិស្សជ្ជេតុំ នាសក្ខិ, តំ វិស្សជ្ជេសិ, បុព្ពេបិ អនេន វិស្សជ្ជិតោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិតុំ –

‘‘បរោសហស្សម្បិ សមាគតានំ,

កន្ទេយ្យុំ តេ វស្សសតំ អបញ្ញា;

ឯកោវ សេយ្យោ បុរិសោ សបញ្ញោ,

យោ ភាសិតស្ស វិជានាតិ អត្ថ’’ន្តិ. (ជា. ១.១.៩៩) –

ឥមំ ជាតកំ វិត្ថារេន កថេសីតិ.

ទេវោរោហណវត្ថុ ទុតិយំ.