១. មារធីតរវត្ថុ

យស្ស ជិតន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ពោធិមណ្ឌេ វិហរន្តោ មារធីតរោ អារព្ភ កថេសិ. ទេសនំ បន សាវត្ថិយំ សមុដ្ឋាបេត្វា បុន កុរុរដ្ឋេ មាគណ្ឌិយព្រាហ្មណស្ស កថេសិ.

កុរុរដ្ឋេ កិរ មាគណ្ឌិយព្រាហ្មណស្ស ធីតា មាគណ្ឌិយាយេវ នាម អហោសិ ឧត្តមរូបធរា. តំ បត្ថយមានា អនេកព្រាហ្មណមហាសាលា ចេវ ខត្តិយមហាសាលា ច ‘‘ធីតរំ នោ ទេតូ’’តិ មាគណ្ឌិយស្ស បហិណិំសុ. សោបិ ‘‘ន តុម្ហេ មយ្ហំ ធីតុ អនុច្ឆវិកា’’តិ សព្ពេ បដិក្ខិបតេវ. អថេកទិវសំ សត្ថា បច្ចូសសមយេ លោកំ វោលោកេន្តោ អត្តនោ ញាណជាលស្ស អន្តោ បវិដ្ឋំ មាគណ្ឌិយព្រាហ្មណំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ភវិស្សតី’’តិ ឧបធារេន្តោ ព្រាហ្មណស្ស ច ព្រាហ្មណិយា ច តិណ្ណំ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយំ អទ្ទស. ព្រាហ្មណោបិ ពហិគាមេ និពទ្ធំ អគ្គិំ បរិចរតិ. សត្ថា បាតោវ បត្តចីវរមាទាយ តំ ឋានំ អគមាសិ. ព្រាហ្មណោ សត្ថុ រូបសិរិំ ឱលោកេន្តោ ‘‘ឥមស្មិំ លោកេ ឥមិនា សទិសោ បុរិសោ នាម នត្ថិ, អយំ មយ្ហំ ធីតុ អនុច្ឆវិកោ, ឥមស្ស មេ ធីតរំ ទស្សាមា’’តិ ចិន្តេត្វា សត្ថារំ អាហ – ‘‘សមណ, មម ឯកា ធីតា អត្ថិ, អហំ តស្សា អនុច្ឆវិកំ បុរិសំ អបស្សន្តោ តំ ន កស្សចិ អទាសិំ, ត្វំ បនស្សា អនុច្ឆវិកោ, អហំ តេ ធីតរំ បាទបរិចារិកំ កត្វា ទាតុកាមោ, យាវ នំ អានេមិ, តាវ ឥធេវ តិដ្ឋាហី’’តិ. សត្ថា តស្ស កថំ សុត្វា នេវ អភិនន្ទិ, ន បដិក្កោសិ.

ព្រាហ្មណោបិ គេហំ គន្ត្វា ព្រាហ្មណិំ អាហ – ‘‘ភោតិ, អជ្ជ មេ ធីតុ អនុច្ឆវិកោ បុរិសោ ទិដ្ឋោ, តស្ស នំ ទស្សាមា’’តិ ធីតរំ អលង្ការាបេត្វា អាទាយ ព្រាហ្មណិយា សទ្ធិំ តំ ឋានំ អគមាសិ. មហាជនោបិ កុតូហលជាតោ និក្ខមិ. សត្ថា ព្រាហ្មណេន វុត្តដ្ឋានេ អដ្ឋត្វា តត្ថ បទចេតិយំ ទស្សេត្វា អញ្ញស្មិំ ឋានេ អដ្ឋាសិ. ពុទ្ធានំ កិរ បទចេតិយំ ‘‘ឥទំ អសុកោ នាម បស្សតូ’’តិ អធិដ្ឋហិត្វា អក្កន្តដ្ឋានេយេវ បញ្ញាយតិ, សេសដ្ឋានេ តំ បស្សន្តោ នាម នត្ថិ. ព្រាហ្មណោ អត្តនា សទ្ធិំ គច្ឆមានាយ ព្រាហ្មណិយា ‘‘កហំ សោ’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ តិដ្ឋាហីតិ តំ អវច’’ន្តិ ឱលោកេន្តោ បទវលញ្ជំ ទិស្វា ‘‘ឥទមស្ស បទ’’ន្តិ ទស្សេសិ. សា លក្ខណមន្តកុសលតាយ ‘‘ន ឥទំ, ព្រាហ្មណ, កាមភោគិនោ បទ’’ន្តិ វត្វា ព្រាហ្មណេន, ‘‘ភោតិ, ត្វំ ឧទកបាតិម្ហិ សុសុមារំ បស្សសិ, មយា សោ សមណោ ទិដ្ឋោ ‘ធីតរំ តេ ទស្សាមី’តិ វុត្តោ, តេនាបិ អធិវាសិត’’ន្តិ វុត្តេ, ‘‘ព្រាហ្មណ, កិញ្ចាបិ ត្វំ ឯវំ វទេសិ, ឥទំ បន និក្កិលេសស្សេវ បទ’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘រត្តស្ស ហិ ឧក្កុដិកំ បទំ ភវេ,

ទុដ្ឋស្ស ហោតិ សហសានុបីឡិតំ;

មូឡ្ហស្ស ហោតិ អវកឌ្ឍិតំ បទំ,

វិវដ្ដច្ឆទស្ស ឥទមីទិសំ បទ’’ន្តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.៤៥; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២៦០-២៦១; ធ. ប. អដ្ឋ. ១.សាមាវតីវត្ថុ);

អថ នំ ព្រាហ្មណោ, ‘‘ភោតិ, មា វិរវិ, តុណ្ហីភូតាវ ឯហី’’តិ គច្ឆន្តោ សត្ថារំ ទិស្វា ‘‘អយំ សោ បុរិសោ’’តិ តស្សា ទស្សេត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘សមណ, ធីតរំ តេ ទស្សាមី’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘ន មេ តវ ធីតាយ អត្ថោ’’តិ អវត្វា, ‘‘ព្រាហ្មណ, ឯកំ តេ ការណំ កថេស្សាមិ, សុណិស្សសី’’តិ វត្វា ‘‘កថេហិ, ភោ សមណ, សុណិស្សាមី’’តិ វុត្តេ អភិនិក្ខមនតោ បដ្ឋាយ អតីតំ អាហរិត្វា ទស្សេសិ.

តត្រាយំ សង្ខេបកថា – មហាសត្តោ រជ្ជសិរិំ បហាយ កណ្ដកំ អារុយ្ហ ឆន្នសហាយោ អភិនិក្ខមន្តោ នគរទ្វារេ ឋិតេន មារេន ‘‘សិទ្ធត្ថ, និវត្ត, ឥតោ តេ សត្តមេ ទិវសេ ចក្ករតនំ បាតុភវិស្សតី’’តិ វុត្តេ, ‘‘អហមេតំ, មារ, ជានាមិ, ន មេ តេនត្ថោ’’តិ អាហ. អថ កិមត្ថាយ និក្ខមសីតិ? សព្ពញ្ញុតញ្ញាណត្ថាយាតិ. ‘‘តេន ហិ សចេ អជ្ជតោ បដ្ឋាយ កាមវិតក្កាទីនំ ឯកម្បិ វិតក្កំ វិតក្កេស្សសិ, ជានិស្សាមិ តេ កត្តព្ព’’ន្តិ អាហ. សោ តតោ បដ្ឋាយ ឱតារាបេក្ខោ សត្ត វស្សានិ មហាសត្តំ អនុពន្ធិ.

សត្ថាបិ ឆព្ពស្សានិ ទុក្ករការិកំ ចរិត្វា បច្ចត្តបុរិសការំ និស្សាយ ពោធិមូលេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិជ្ឈិត្វា វិមុត្តិសុខំ បដិសំវេទយមានោ បញ្ចមសត្តាហេ អជបាលនិគ្រោធមូលេ និសីទិ. តស្មិំ សមយេ មារោ ‘‘អហំ ឯត្តកំ កាលំ អនុពន្ធិត្វា ឱតារាបេក្ខោបិ ឥមស្ស កិញ្ចិ ខលិតំ នាទ្ទសំ, អតិក្កន្តោ ឥទានិ ឯស មម វិសយ’’ន្តិ ទោមនស្សប្បត្តោ មហាមគ្គេ និសីទិ. អថស្ស តណ្ហា អរតី រគាតិ ឥមា តិស្សោ ធីតរោ ‘‘បិតា នោ ន បញ្ញាយតិ, កហំ នុ ខោ ឯតរហី’’តិ ឱលោកយមានា តំ តថា និសិន្នំ ទិស្វា ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កស្មា, តាត, ទុក្ខី ទុម្មនោសី’’តិ បុច្ឆិំសុ. សោ តាសំ តមត្ថំ អារោចេសិ. អថ នំ តា អាហំសុ – ‘‘តាត, មា ចិន្តយិ, មយំ តំ អត្តនោ វសេ កត្វា អានេស្សាមា’’តិ. ‘‘ន សក្កា អម្មា, ឯស កេនចិ វសេ កាតុន្តិ. ‘‘តាត, មយំ ឥត្ថិយោ នាម ឥទានេវ នំ រាគបាសាទីហិ ពន្ធិត្វា អានេស្សាម, តុម្ហេ មា ចិន្តយិត្ថា’’តិ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘បាទេ តេ, សមណ, បរិចារេមា’’តិ អាហំសុ. សត្ថា នេវ តាសំ វចនំ មនសាកាសិ, ន អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា ឱលោកេសិ.

បុន មារធីតរោ ‘‘ឧច្ចាវចា ខោ បុរិសានំ អធិប្បាយា, កេសញ្ចិ កុមារិកាសុ បេមំ ហោតិ, កេសញ្ចិ បឋមវយេ ឋិតាសុ, កេសញ្ចិ មជ្ឈិមវយេ ឋិតាសុ, កេសញ្ចិ បច្ឆិមវយេ ឋិតាសុ, នានប្បការេហិ តំ បលោភេស្សាមា’’តិ ឯកេកា កុមារិកវណ្ណាទិវសេន សតំ សតំ អត្តភាវេ អភិនិម្មិនិត្វា កុមារិយោ, អវិជាតា, សកិំ វិជាតា, ទុវិជាតា, មជ្ឈិមិត្ថិយោ, មហល្លកិត្ថិយោ ច ហុត្វា ឆក្ខត្តុំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘បាទេ តេ, សមណ, បរិចារេមា’’តិ អាហំសុ. តម្បិ ភគវា ន មនសាកាសិ យថា តំ អនុត្តរេ ឧបធិសង្ខយេ វិមុត្តោតិ. អថ សត្ថា ឯត្តកេនបិ តា អនុគច្ឆន្តិយោ ‘‘អបេថ, កិំ ទិស្វា ឯវំ វាយមថ, ឯវរូបំ នាម វីតរាគានំ បុរតោ កាតុំ ន វដ្ដតិ. តថាគតស្ស បន រាគាទយោ បហីនា. កេន តំ ការណេន អត្តនោ វសំ នេស្សថា’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

១៧៩. ‘‘យស្ស ជិតំ នាវជីយតិ,

ជិតំ យស្ស នោយាតិ កោចិ លោកេ;

តំ ពុទ្ធមនន្តគោចរំ,

អបទំ កេន បទេន នេស្សថ.

១៨០. ‘‘យស្ស ជាលិនី វិសត្តិកា,

តណ្ហា នត្ថិ កុហិញ្ចិ នេតវេ;

តំ ពុទ្ធមនន្តគោចរំ,

អបទំ កេន បទេន នេស្សថា’’តិ.

តត្ថ យស្ស ជិតំ នាវជីយតីតិ យស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស តេន តេន មគ្គេន ជិតំ រាគាទិកិលេសជាតំ បុន អសមុទាចរណតោ នាវជីយតិ, ទុជ្ជិតំ នាម ន ហោតិ. នោយាតីតិ ន ឧយ្យាតិ, យស្ស ជិតំ កិលេសជាតំ រាគាទីសុ កោចិ ឯកោ កិលេសោបិ លោកេ បច្ឆតោ វត្តី នាម ន ហោតិ, នានុពន្ធតីតិ អត្ថោ. អនន្តគោចរន្តិ អនន្តារម្មណស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស វសេន អបរិយន្ត គោចរំ. កេន បទេនាតិ យស្ស ហិ រាគបទាទីសុ ឯកបទម្បិ អត្ថិ, តំ តុម្ហេ តេន បទេន នេស្សថ. ពុទ្ធស្ស បន ឯកបទម្បិ នត្ថិ, តំ អបទំ ពុទ្ធំ តុម្ហេ កេន បទេន នេស្សថ.

ទុតិយគាថាយ តណ្ហា នាមេសា សំសិព្ពិតបរិយោនន្ធនដ្ឋេន ជាលមស្សា អត្ថីតិបិ ជាលការិកាតិបិ ជាលូបមាតិបិ ជាលិនី. រូបាទីសុ អារម្មណេសុ វិសត្តតាយ វិសត្តមនតាយ វិសាហរតាយ វិសបុប្ផតាយ វិសផលតាយ វិសបរិភោគតាយ វិសត្តិកា. សា ឯវរូបា តណ្ហា យស្ស កុហិញ្ចិ ភវេ នេតុំ នត្ថិ, តំ តុម្ហេ អបទំ ពុទ្ធំ កេន បទេន នេស្សថាតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូនំ ទេវតានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. មារធីតរោបិ តត្ថេវ អន្តរធាយិំសុ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា, ‘‘មាគណ្ឌិយ, អហំ បុព្ពេ ឥមា តិស្សោ មារធីតរោ អទ្ទសំ សេម្ហាទីហិ អបលិពុទ្ធេន សុវណ្ណក្ខន្ធសទិសេន អត្តភាវេន សមន្នាគតា, តទាបិ មេថុនស្មិំ ឆន្ទោ នាហោសិយេវ. តវ ធីតុ សរីរំ ទ្វត្តិំសាការកុណបបរិបូរំ ពហិវិចិត្តោ វិយ អសុចិឃដោ. សចេ ហិ មម បាទោ អសុចិមក្ខិតោ ភវេយ្យ, អយញ្ច ឧម្មារដ្ឋានេ តិដ្ឋេយ្យ, តថាបិស្សា សរីរេ អហំ បាទេ ន ផុសេយ្យ’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ទិស្វាន តណ្ហំ អរតិំ រគញ្ច,

នាហោសិ ឆន្ទោ អបិ មេថុនស្មិំ;

កិមេវិទំ មុត្តករីសបុណ្ណំ,

បាទាបិ នំ សម្ផុសិតុំ ន ឥច្ឆេ’’តិ. (សុ. និ. ៨៤១; មហានិ. ៧០);

ទេសនាវសានេ ឧភោបិ ជយម្បតិកា អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋហិំសូតិ.

មារធីតរវត្ថុ បឋមំ.