៧. ទេវទត្តវត្ថុ

អនិក្កសាវោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ រាជគហេ ទេវទត្តស្ស កាសាវលាភំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ ទ្វេ អគ្គសាវកា បញ្ចសតេ បញ្ចសតេ អត្តនោ អត្តនោ បរិវារេ អាទាយ សត្ថារំ អាបុច្ឆិត្វា វន្ទិត្វា ជេតវនតោ រាជគហំ អគមំសុ. រាជគហវាសិនោ ទ្វេបិ តយោបិ ពហូបិ ឯកតោ ហុត្វា អាគន្តុកទានំ អទំសុ. អថេកទិវសំ អាយស្មា សារិបុត្តោ អនុមោទនំ ករោន្តោ ‘‘ឧបាសកា ឯកោ សយំ ទានំ ទេតិ, បរំ ន សមាទបេតិ, សោ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ ភោគសម្បទំ លភតិ, នោ បរិវារសម្បទំ. ឯកោ សយំ ន ទេតិ, បរំ សមាទបេតិ, សោ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ បរិវារសម្បទំ លភតិ, នោ ភោគសម្បទំ. ឯកោ សយម្បិ ន ទេតិ, បរម្បិ ន សមាទបេតិ, សោ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ កញ្ជិកមត្តម្បិ កុច្ឆិបូរំ ន លភតិ, អនាថោ ហោតិ និប្បច្ចយោ. ឯកោ សយម្បិ ទេតិ, បរម្បិ សមាទបេតិ, សោ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ អត្តភាវសតេបិ អត្តភាវសហស្សេបិ អត្តភាវសតសហស្សេបិ ភោគសម្បទញ្ចេវ បរិវារសម្បទញ្ច លភតី’’តិ ឯវំ ធម្មំ ទេសេសិ.

តមេកោ បណ្ឌិតបុរិសោ ធម្មំ សុត្វា ‘‘អច្ឆរិយា វត ភោ, អព្ភុតា វត ភោ ធម្មទេសនា, សុការណំ កថិតំ, មយា ឥមាសំ ទ្វិន្នំ សម្បត្តីនំ និប្ផាទកំ កម្មំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘ភន្តេ, ស្វេ មយ្ហំ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ ថេរំ និមន្តេសិ. ‘‘កិត្តកេហិ តេ ភិក្ខូហិ អត្ថោ ឧបាសកា’’តិ. ‘‘កិត្តកា បន វោ, ភន្តេ, បរិវារា’’តិ? ‘‘សហស្សមត្តា ឧបាសកា’’តិ. ‘‘សព្ពេហិ សទ្ធិំយេវ ស្វេ ភិក្ខំ គណ្ហថ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ថេរោ អធិវាសេសិ’’. ឧបាសកោ នគរវីថិយំ ចរន្តោ – ‘‘អម្មា, តាតា, មយា ភិក្ខុសហស្សំ និមន្តិតំ, តុម្ហេ កិត្តកានំ ភិក្ខូនំ ភិក្ខំ ទាតុំ សក្ខិស្សថ, តុម្ហេ កិត្តកាន’’ន្តិ សមាទបេសិ. មនុស្សា អត្តនោ អត្តនោ បហោនកនិយាមេន – ‘‘មយំ ទសន្នំ ទស្សាម, មយំ វីសតិយា, មយំ សតស្សា’’តិ អាហំសុ. ឧបាសកោ – ‘‘តេន ហិ ឯកស្មិំ ឋានេ សមាគមំ កត្វា ឯកតោវ បរិវិសិស្សាម, សព្ពេ តិលតណ្ឌុលសប្បិមធុផាណិតាទីនិ សមាហរថា’’តិ ឯកស្មិំ ឋានេ សមាហរាបេសិ.

អថស្ស ឯកោ កុដុម្ពិកោ សតសហស្សគ្ឃនិកំ គន្ធកាសាវវត្ថំ ទត្វា – ‘‘សចេ តេ ទានវត្តំ នប្បហោតិ, ឥទំ វិស្សជ្ជេត្វា យំ ឩនំ, តំ បូរេយ្យាសិ. សចេ បហោតិ, យស្សិច្ឆសិ, តស្ស ភិក្ខុនោ ទទេយ្យាសី’’តិ អាហ. តទា តស្ស សព្ពំ ទានវត្តំ បហោសិ, កិញ្ចិ ឩនំ នាម នាហោសិ. សោ មនុស្សេ បុច្ឆិ – ‘‘ឥទំ, អយ្យា, កាសាវំ ឯកេន កុដុម្ពិកេន ឯវំ នាម វត្វា ទិន្នំ អតិរេកំ ជាតំ, កស្ស នំ ទេមា’’តិ. ឯកច្ចេ ‘‘សារិបុត្តត្ថេរស្សា’’តិ អាហំសុ. ឯកច្ចេ ‘‘ថេរោ សស្សបាកសមយេ អាគន្ត្វា គមនសីលោ, ទេវទត្តោ អម្ហាកំ មង្គលាមង្គលេសុ សហាយោ ឧទកមណិកោ វិយ និច្ចំ បតិដ្ឋិតោ, តស្ស តំ ទេមា’’តិ អាហំសុ. សម្ពហុលិកាយ កថាយបិ ‘‘ទេវទត្តស្ស ទាតព្ព’’ន្តិ វត្តារោ ពហុតរា អហេសុំ, អថ នំ ទេវទត្តស្ស អទំសុ. សោ តំ ឆិន្ទិត្វា សិព្ពិត្វា រជិត្វា និវាសេត្វា បារុបិត្វា វិចរតិ. តំ ទិស្វា មនុស្សា ‘‘នយិទំ ទេវទត្តស្ស អនុច្ឆវិកំ, សារិបុត្តត្ថេរស្ស អនុច្ឆវិកំ. ទេវទត្តោ អត្តនោ អននុច្ឆវិកំ និវាសេត្វា បារុបិត្វា វិចរតី’’តិ វទិំសុ. អថេកោ ទិសាវាសិកោ ភិក្ខុ រាជគហា សាវត្ថិំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា កតបដិសន្ថារោ សត្ថារា ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ ផាសុវិហារំ បុច្ឆិតោ អាទិតោ បដ្ឋាយ សព្ពំ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘ន ខោ ភិក្ខុ ឥទានេវេសោ អត្តនោ អននុច្ឆវិកំ វត្ថំ ធារេតិ, បុព្ពេបិ ធារេសិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ –

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពារាណសិវាសី ឯកោ ហត្ថិមារកោ ហត្ថិំ មារេត្វា មារេត្វា ទន្តេ ច នខេ ច អន្តានិ ច ឃនមំសញ្ច អាហរិត្វា វិក្កិណន្តោ ជីវិតំ កប្បេតិ. អថេកស្មិំ អរញ្ញេ អនេកសហស្សា ហត្ថិនោ គោចរំ គហេត្វា គច្ឆន្តា បច្ចេកពុទ្ធេ ទិស្វា តតោ បដ្ឋាយ គច្ឆមានា គមនាគមនកាលេ ជណ្ណុកេហិ និបតិត្វា វន្ទិត្វា បក្កមន្តិ. ឯកទិវសញ្ហិ ហត្ថិមារកោ តំ កិរិយំ ទិស្វា – ‘‘អហំ ឥមេ កិច្ឆេន មារេមិ, ឥមេ ច គមនាគមនកាលេ បច្ចេកពុទ្ធេ វន្ទន្តិ, កិំ នុ ខោ ទិស្វា វន្ទន្តី’’តិ ចិន្តេន្តោ – ‘‘កាសាវ’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា, ‘‘មយាបិ ឥទានិ កាសាវំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯកស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស ជាតស្សរំ ឱរុយ្ហ ន្ហាយន្តស្ស តីរេ ឋបិតេសុ កាសាវេសុ ចីវរំ ថេនេត្វា តេសំ ហត្ថីនំ គមនាគមនមគ្គេ សត្តិំ គហេត្វា សសីសំ បារុបិត្វា និសីទតិ. ហត្ថិនោ តំ ទិស្វា – ‘‘បច្ចេកពុទ្ធោ’’តិ សញ្ញាយ វន្ទិត្វា បក្កមន្តិ. សោ តេសំ សព្ពបច្ឆតោ គច្ឆន្តំ សត្តិយា បហរិត្វា មារេត្វា ទន្តាទីនិ គហេត្វា សេសំ ភូមិយំ និខណិត្វា គច្ឆតិ. អបរភាគេ ពោធិសត្តោ ហត្ថិយោនិយំ បដិសន្ធិំ គហេត្វា ហត្ថិជេដ្ឋកោ យូថបតិ អហោសិ. តទាបិ សោ តថេវ ករោតិ. មហាបុរិសោ អត្តនោ បរិសាយ បរិហានិំ ញត្វា, ‘‘កុហិំ ឥមេ ហត្ថី គតា, មន្ទា ជាតា’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ន ជានាម, សាមី’’តិ វុត្តេ, ‘‘កុហិញ្ចិ គច្ឆន្តា មំ អនាបុច្ឆិត្វា ន គមិស្សន្តិ, បរិបន្ថេន ភវិតព្ព’’ន្តិ វត្វា, ‘‘ឯកស្មិំ ឋានេ កាសាវំ បារុបិត្វា និសិន្នស្ស សន្តិកា បរិបន្ថេន ភវិតព្ព’’ន្តិ បរិសង្កិត្វា, ‘‘តំ បរិគ្គណ្ហិតុំ វដ្ដតី’’តិ សព្ពេ ហត្ថី បុរតោ បេសេត្វា សយំ បច្ឆតោ វិលម្ពមានោ អាគច្ឆតិ. សោ សេសហត្ថីសុ វន្ទិត្វា គតេសុ មហាបុរិសំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ចីវរំ សំហរិត្វា សត្តិំ វិស្សជ្ជិ. មហាបុរិសោ សតិំ ឧប្បដ្ឋបេត្វា អាគច្ឆន្តោ បច្ឆតោ បដិក្កមិត្វា សត្តិំ វិវជ្ជេសិ. អថ នំ ‘‘ឥមិនា ឥមេ ហត្ថី នាសិតា’’តិ គណ្ហិតុំ បក្ខន្ទិ. ឥតរោ ឯកំ រុក្ខំ បុរតោ កត្វា និលីយិ. អថ ‘‘នំ រុក្ខេន សទ្ធិំ សោណ្ឌាយ បរិក្ខិបិត្វា គហេត្វា ភូមិយំ បោថេស្សាមី’’តិ តេន នីហរិត្វា ទស្សិតំ កាសាវំ ទិស្វា – ‘‘សចាហំ ឥមស្មិំ ទុព្ភិស្សាមិ, អនេកសហស្សេសុ មេ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធខីណាសវេសុ លជ្ជា នាម ភិន្នា ភវិស្សតី’’តិ អធិវាសេត្វា – ‘‘តយា មេ ឯត្តកា ញាតកា នាសិតា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, សាមី’’តិ. ‘‘កស្មា ឯវំ ភារិយកម្មមកាសិ, អត្តនោ អននុច្ឆវិកំ វីតរាគានំ អនុច្ឆវិកំ វត្ថំ បរិទហិត្វា ឯវរូបំ កម្មំ ករោន្តេន ភារិយំ តយា កត’’ន្តិ. ឯវញ្ច បន វត្វា ឧត្តរិបិ នំ និគ្គណ្ហន្តោ ‘‘អនិក្កសាវោ កាសាវំ…បេ… ស វេ កាសាវមរហតី’’តិ គាថំ វត្វា – ‘‘អយុត្តំ តេ កត’’ន្តិ វត្វា តំ វិស្សជ្ជេសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា, ‘‘តទា ហត្ថិមារកោ ទេវទត្តោ អហោសិ, តស្ស និគ្គាហកោ ហត្ថិនាគោ អហមេវា’’តិ ជាតកំ សមោធានេត្វា, ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ ទេវទត្តោ អត្តនោ អននុច្ឆវិកំ វត្ថំ ធារេសិយេវា’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

៩. ‘‘អនិក្កសាវោ កាសាវំ, យោ វត្ថំ បរិទហិស្សតិ;

អបេតោ ទមសច្ចេន, ន សោ កាសាវមរហតិ.

១០. ‘‘យោ ច វន្តកសាវស្ស, សីលេសុ សុសមាហិតោ;

ឧបេតោ ទមសច្ចេន, ស វេ កាសាវមរហតី’’តិ.

ឆទ្ទន្តជាតកេនាបិ (ជា. ១.១៦.១២២-១២៣) ច អយមត្ថោ ទីបេតព្ពោ.

តត្ថ អនិក្កសាវោតិ រាគាទីហិ កសាវេហិ សកសាវោ. បរិទហិស្សតីតិ និវាសនបារុបនអត្ថរណវសេន បរិភុញ្ជិស្សតិ. បរិធស្សតីតិបិ បាឋោ. អបេតោ ទមសច្ចេនាតិ ឥន្ទ្រិយទមេន ចេវ បរមត្ថសច្ចបក្ខិកេន វចីសច្ចេន ច អបេតោ, វិយុត្តោ បរិច្ចត្ថោតិ អត្ថោ. ន សោតិ សោ ឯវរូបោ បុគ្គលោ កាសាវំ បរិទហិតុំ នារហតិ. វន្តកសាវស្សាតិ ចតូហិ មគ្គេហិ វន្តកសាវោ ឆឌ្ឌិតកសាវោ បហីនកសាវោ អស្ស. សីលេសូតិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេសុ. សុសមាហិតោតិ សុដ្ឋុ សមាហិតោ សុដ្ឋិតោ. ឧបេតោតិ ឥន្ទ្រិយទមេន ចេវ វុត្តប្បការេន ច សច្ចេន ឧបគតោ. ស វេតិ សោ ឯវរូបោ បុគ្គលោ តំ គន្ធកាសាវវត្ថំ អរហតីតិ.

គាថាបរិយោសានេ សោ ទិសាវាសិកោ ភិក្ខុ សោតាបន្នោ អហោសិ, អញ្ញេបិ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសុ. ទេសនា មហាជនស្ស សាត្ថិកា អហោសីតិ.

ទេវទត្តវត្ថុ សត្តមំ.