៨. សារិបុត្តត្ថេរវត្ថុ

អសារេ សារមតិនោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ អគ្គសាវកេហិ និវេទិតំ សញ្ចយស្ស អនាគមនំ អារព្ភ កថេសិ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – អម្ហាកញ្ហិ សត្ថា ឥតោ កប្បសតសហស្សាធិកានំ ចតុន្នំ អសង្ខ្យេយ្យានំ មត្ថកេ អមរវតិយា នាម នគរេ សុមេធោ នាម ព្រាហ្មណកុមារោ ហុត្វា សព្ពសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ បត្វា មាតាបិតូនំ អច្ចយេន អនេកកោដិសង្ខ្យំ ធនំ បរិច្ចជិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តេ វសន្តោ ឈានាភិញ្ញា និព្ពត្តេត្វា អាកាសេន គច្ឆន្តោ ទីបង្ករទសពលស្ស សុទស្សនវិហារតោ រម្មវតីនគរំ បវិសនត្ថាយ មគ្គំ សោធយមានំ ជនំ ទិស្វា សយម្បិ ឯកំ បទេសំ គហេត្វា មគ្គំ សោធេតិ. តស្មិំ អសោធិតេយេវ អាគតស្ស សត្ថុនោ អត្តានំ សេតុំ កត្វា កលលេ អជិនចម្មំ អត្ថរិត្វា ‘‘សត្ថា សសាវកសង្ឃោ កលលំ អនក្កមិត្វា មំ អក្កមន្តោ គច្ឆតូ’’តិ និបន្នោ. សត្ថារា តំ ទិស្វាវ ‘‘ពុទ្ធង្កុរោ ឯស, អនាគតេ កប្បសតសហស្សាធិកានំ ចតុន្នំ អសង្ខ្យេយ្យានំ បរិយោសានេ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាកតោ. តស្ស សត្ថុនោ អបរភាគេ ‘‘កោណ្ឌញ្ញោ មង្គលោ សុមនោ រេវតោ សោភិតោ អនោមទស្សី បទុមោ នារទោ បទុមុត្តរោ សុមេធោ សុជាតោ បិយទស្សី អត្ថទស្សី ធម្មទស្សី សិទ្ធត្ថោ តិស្សោ ផុស្សោ វិបស្សី សិខី វេស្សភូ កកុសន្ធោ កោណាគមនោ កស្សបោ’’តិ លោកំ ឱភាសេត្វា ឧប្បន្នានំ ឥមេសម្បិ តេវីសតិយា ពុទ្ធានំ សន្តិកេ លទ្ធព្យាករណោ, ‘‘ទស បារមិយោ, ទស ឧបបារមិយោ, ទស បរមត្ថបារមិយោ’’តិ សមត្តិំស បារមិយោ បូរេត្វា វេស្សន្តរត្តភាវេ ឋិតោ បថវិកម្បនានិ មហាទានានិ ទត្វា បុត្តទារំ បរិច្ចជិត្វា អាយុបរិយោសានេ តុសិតបុរេ និព្ពត្តិត្វា តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា ទស សហស្សចក្កវាឡទេវតាហិ សន្និបតិត្វា –

‘‘កាលោ ទេវ មហាវីរ, ឧប្បជ្ជ មាតុកុច្ឆិយំ;

សទេវកំ តារយន្តោ, ពុជ្ឈស្សុ អមតំ បទ’’ន្តិ. (ពុ. វំ. ១.៦៧) –

វុត្តេ –

‘‘កាលំ ទេសញ្ច ទីបញ្ច, កុលំ មាតរមេវ ច;

ឥមេ បញ្ច វិលោកេត្វា, ឧប្បជ្ជតិ មហាយសោ’’តិ. –

បញ្ច មហាវិលោកនានិ វិលោកេត្វា តតោ ចុតោ សក្យរាជកុលេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា ទសមាសច្ចយេន មាតុកុច្ឆិតោ វិជាយិ. សោឡសវស្សកាលេ តត្ថ មហាសម្បត្តិយា បរិហរិយមានោ អនុក្កមេន ភទ្រយោព្ពនំ បត្វា តិណ្ណំ ឧតូនំ អនុច្ឆវិកេសុ តីសុ បាសាទេសុ ទេវលោកសិរិំ វិយ រជ្ជសិរិំ អនុភវន្តោ ឧយ្យានកីឡាយ គមនសមយេ អនុក្កមេន ជិណ្ណព្យាធិមតសង្ខាតេ តយោ ទេវទូតេ ទិស្វា សញ្ជាតសំវេគោ និវត្តិត្វា ចតុត្ថវារេ បព្ពជិតំ ទិស្វា, ‘‘សាធុ បព្ពជ្ជា’’តិ បព្ពជ្ជាយ រុចិំ ឧប្បាទេត្វា ឧយ្យានំ គន្ត្វា តត្ថ ទិវសំ ខេបេត្វា មង្គលបោក្ខរណីតីរេ និសិន្នោ កប្បកវេសំ គហេត្វា អាគតេន វិស្សកម្មេន ទេវបុត្តេន អលង្កតបដិយត្តោ រាហុលកុមារស្ស ជាតសាសនំ សុត្វា បុត្តសិនេហស្ស ពលវភាវំ ញត្វា, ‘‘យាវ ឥទំ ពន្ធនំ ន វឌ្ឍតិ, តាវទេវ នំ ឆិន្ទិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា សាយំ នគរំ បវិសន្តោ –

‘‘និព្ពុតា នូន សា មាតា, និព្ពុតោ នូន សោ បិតា;

និព្ពុតា នូន សា នារី, យស្សាយំ ឦទិសោ បតី’’តិ. –

កិសាគោតមិយា នាម បិតុច្ឆាធីតាយ ភាសិតំ ឥមំ គាថំ សុត្វា, ‘‘អហំ ឥមាយ និព្ពុតបទំ សាវិតោ’’តិ មុត្តាហារំ ឱមុញ្ចិត្វា តស្សា បេសេត្វា អត្តនោ ភវនំ បវិសិត្វា សិរិសយនេ និសិន្នោ និទ្ទោបគតានំ នាដកិត្ថីនំ វិប្បការំ ទិស្វា និព្ពិន្នហទយោ ឆន្នំ ឧដ្ឋាបេត្វា កណ្ឌកំ អាហរាបេត្វា តំ អារុយ្ហ ឆន្នសហាយោ ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតាហិ បរិវុតោ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា អនោមានទីតីរេ បព្ពជិត្វា អនុក្កមេន រាជគហំ គន្ត្វា តត្ថ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បណ្ឌវបព្ពតបព្ភារេ និសិន្នោ មគធរញ្ញា រជ្ជេន និមន្តិយមានោ តំ បដិក្ខិបិត្វា សព្ពញ្ញុតំ បត្វា អត្តនោ វិជិតំ អាគមនត្ថាយ តេន គហិតបដិញ្ញោ អាឡារញ្ច ឧទកញ្ច ឧបសង្កមិត្វា តេសំ សន្តិកេ អធិគតវិសេសំ អនលង្ករិត្វា ឆព្ពស្សានិ មហាបធានំ បទហិត្វា វិសាខបុណ្ណមទិវសេ បាតោវ សុជាតាយ ទិន្នបាយសំ បរិភុញ្ជិត្វា នេរញ្ជរាយ នទិយា សុវណ្ណបាតិំ បវាហេត្វា នេរញ្ជរាយ នទិយា តីរេ មហាវនសណ្ឌេ នានាសមាបត្តីហិ ទិវសភាគំ វីតិនាមេត្វា សាយន្ហសមយេ សោត្តិយេន ទិន្នំ តិណំ គហេត្វា កាឡេន នាគរាជេន អភិត្ថុតគុណោ ពោធិមណ្ឌំ អារុយ្ហ តិណានិ សន្ថរិត្វា ‘‘ន តាវិមំ បល្លង្កំ ភិន្ទិស្សាមិ, យាវ មេ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ ន មុច្ចិស្សតី’’តិ បដិញ្ញំ កត្វា បុរត្ថាភិមុខោ និសីទិត្វា សូរិយេ អនត្ថង្គមិតេយេវ មារពលំ វិធមិត្វា បឋមយាមេ បុព្ពេនិវាសញាណំ, មជ្ឈិមយាមេ ចុតូបបាតញាណំ បត្វា បច្ឆិមយាមាវសានេ បច្ចយាការេ ញាណំ ឱតារេត្វា អរុណុគ្គមនេ ទសពលចតុវេសារជ្ជាទិសព្ពគុណបដិមណ្ឌិតំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិជ្ឈិត្វា សត្តសត្តាហំ ពោធិមណ្ឌេ វីតិនាមេត្វា អដ្ឋមេ សត្តាហេ អជបាលនិគ្រោធមូលេ និសិន្នោ ធម្មគម្ភីរតាបច្ចវេក្ខណេន អប្បោស្សុក្កតំ អាបជ្ជមានោ ទសសហស្សចក្កវាឡមហាព្រហ្មបរិវារេន សហម្បតិព្រហ្មុនា អាយាចិតធម្មទេសនោ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេត្វា ព្រហ្មុនោ អជ្ឈេសនំ អធិវាសេត្វា, ‘‘កស្ស នុ ខោ អហំ បឋមំ ធម្មំ ទេសេយ្យ’’ន្តិ ឱលោកេន្តោ អាឡារុទកានំ កាលកតភាវំ ញត្វា បញ្ចវគ្គិយានំ ភិក្ខូនំ ពហូបការតំ អនុស្សរិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា កាសិបុរំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ ឧបកេន សទ្ធិំ មន្តេត្វា អាសាឡ្ហិបុណ្ណមទិវសេ ឥសិបតនេ មិគទាយេ បញ្ចវគ្គិយានំ វសនដ្ឋានំ បត្វា តេ អននុច្ឆវិកេន សមុទាចារេន សមុទាចរន្តេ សញ្ញាបេត្វា អញ្ញាតកោណ្ឌញ្ញប្បមុខេ អដ្ឋារស ព្រហ្មកោដិយោ អមតបានំ បាយេន្តោ ធម្មចក្កំ បវត្តេត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ បញ្ចមិយំ បក្ខស្ស សព្ពេបិ តេ ភិក្ខូ អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេត្វា តំ ទិវសមេវ យសកុលបុត្តស្ស ឧបនិស្សយសម្បត្តិំ ទិស្វា តំ រត្តិភាគេ និព្ពិន្ទិត្វា គេហំ បហាយ និក្ខន្តំ ទិស្វា, ‘‘ឯហិ យសា’’តិ បក្កោសិត្វា តស្មិំយេវ រត្តិភាគេ សោតាបត្តិផលំ បាបេត្វា បុនទិវសេ អរហត្តំ បាបេត្វា អបរេបិ តស្ស សហាយកេ ចតុបណ្ណាស ជនេ ឯហិភិក្ខុបព្ពជ្ជាយ បព្ពាជេត្វា អរហត្តំ បាបេសិ.

ឯវំ លោកេ ឯកសដ្ឋិយា អរហន្តេសុ ជាតេសុ វុដ្ឋវស្សោ បវារេត្វា, ‘‘ចរថ, ភិក្ខវេ, ចារិក’’ន្តិ សដ្ឋិ ភិក្ខូ ទិសាសុ បេសេត្វា សយំ ឧរុវេលំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ កប្បាសិកវនសណ្ឌេ តិំស ជនេ ភទ្ទវគ្គិយកុមារេ វិនេសិ. តេសុ សព្ពបច្ឆិមកោ សោតាបន្នោ សព្ពុត្តមោ អនាគាមី អហោសិ. តេ សព្ពេបិ ឯហិភិក្ខុភាវេនេវ បព្ពាជេត្វា ទិសាសុ បេសេត្វា សយំ ឧរុវេលំ គន្ត្វា អឌ្ឍុឌ្ឍានិ បាដិហារិយសហស្សានិ ទស្សេត្វា ឧរុវេលកស្សបាទយោ សហស្សជដិលបរិវារេ តេភាតិកជដិលេ វិនេត្វា ឯហិភិក្ខុភាវេនេវ បព្ពាជេត្វា គយាសីសេ និសីទាបេត្វា អាទិត្តបរិយាយទេសនាយ (មហាវ. ៥៤; សំ. និ. ៤.២៨) អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេត្វា តេន អរហន្តសហស្សេន បរិវុតោ ‘‘ពិម្ពិសាររញ្ញោ ទិន្នំ បដិញ្ញំ មោចេស្សាមី’’តិ រាជគហនគរូបចារេ លដ្ឋិវនុយ្យានំ គន្ត្វា, ‘‘សត្ថា កិរ អាគតោ’’តិ សុត្វា ទ្វាទសនហុតេហិ ព្រាហ្មណគហបតិកេហិ សទ្ធិំ អាគតស្ស រញ្ញោ មធុរធម្មកថំ កថេន្តោ រាជានំ ឯកាទសហិ នហុតេហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាបេត្វា ឯកនហុតំ សរណេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា បុនទិវសេ សក្កេន ទេវរាជេន មាណវកវណ្ណំ គហេត្វា អភិត្ថុតគុណោ រាជគហនគរំ បវិសិត្វា រាជនិវេសនេ កតភត្តកិច្ចោ វេឡុវនារាមំ បដិគ្គហេត្វា តត្ថេវ វាសំ កប្បេសិ. តត្ថ នំ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា ឧបសង្កមិំសុ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – អនុប្បន្នេយេវ ហិ ពុទ្ធេ រាជគហតោ អវិទូរេ ឧបតិស្សគាមោ កោលិតគាមោតិ ទ្វេ ព្រាហ្មណគាមា អហេសុំ. តេសុ ឧបតិស្សគាមេ សារិយា នាម ព្រាហ្មណិយា គព្ភស្ស បតិដ្ឋិតទិវសេយេវ កោលិតគាមេ មោគ្គលិយា នាម ព្រាហ្មណិយាបិ គព្ភោ បតិដ្ឋាសិ. តានិ កិរ ទ្វេបិ កុលានិ យាវ សត្តមា កុលបរិវដ្ដា អាពទ្ធបដិពទ្ធសហាយកានេវ អហេសុំ, តាសំ ទ្វិន្នម្បិ ឯកទិវសមេវ គព្ភបរិហារំ អទំសុ. តា ឧភោបិ ទសមាសច្ចេយេន បុត្តេ វិជាយិំសុ. នាមគ្គហណទិវសេ សារិយា ព្រាហ្មណិយា បុត្តស្ស ឧបតិស្សគាមកេ ជេដ្ឋកុលស្ស បុត្តត្តា ឧបតិស្សោតិ នាមំ ករិំសុ, ឥតរស្ស កោលិតគាមេ ជេដ្ឋកុលស្ស បុត្តត្តា កោលិតោតិ នាមំ ករិំសុ. តេ ឧភោបិ វុឌ្ឍិមន្វាយ សព្ពសិប្បានំ បារំ អគមំសុ. ឧបតិស្សមាណវស្ស កីឡនត្ថាយ នទិំ វា ឧយ្យានំ វា គមនកាលេ បញ្ច សុវណ្ណសិវិកសតានិ បរិវារានិ ហោន្តិ, កោលិតមាណវស្ស បញ្ច អាជញ្ញយុត្តរថសតានិ. ទ្វេបិ ជនា បញ្ចបញ្ចមាណវកសតបរិវារា ហោន្តិ. រាជគហេ ច អនុសំវច្ឆរំ គិរគ្គសមជ្ជោ នាម អហោសិ. តេសំ ទ្វិន្នម្បិ ឯកដ្ឋានេយេវ មញ្ចំ ពន្ធន្តិ. ទ្វេបិ ឯកតោ និសីទិត្វា សមជ្ជំ បស្សន្តា ហសិតព្ពដ្ឋានេ ហសន្តិ, សំវេគដ្ឋានេ សំវេជេន្តិ, ទាយំ ទាតុំ យុត្តដ្ឋានេ ទាយំ ទេន្តិ. តេសំ ឥមិនាវ និយាមេន ឯកទិវសំ សមជ្ជំ បស្សន្តានំ បរិបាកគតត្តា ញាណស្ស បុរិមទិវសេសុ វិយ ហសិតព្ពដ្ឋានេ ហាសោ វា សំវេគដ្ឋានេ សំវេគោ វា ទាតុំ យុត្តដ្ឋានេ ទានំ វា នាហោសិ. ទ្វេបិ បន ជនា ឯវំ ចិន្តយិំសុ – ‘‘កិមេត្ថ ឱលោកេតព្ពំ អត្ថិ, សព្ពេបិមេ អប្បត្តេ វស្សសតេ អប្បណ្ណត្តិកភាវំ គមិស្សន្តិ, អម្ហេហិ បន ឯកំ មោក្ខធម្មំ បរិយេសិតុំ វដ្ដតី’’តិ អារម្មណំ គហេត្វា និសីទិំសុ. តតោ កោលិតោ ឧបតិស្សំ អាហ – ‘‘សម្ម ឧបតិស្ស, ន ត្វំ អញ្ញេសុ ទិវសេសុ វិយ ហដ្ឋបហដ្ឋោ, ឥទានិ អនត្តមនធាតុកោសិ, កិំ តេ សល្លក្ខិត’’ន្តិ? ‘‘សម្ម កោលិត, ឯតេសំ វោលោកនេ សារោ នត្ថិ, និរត្ថកមេតំ, អត្តនោ មោក្ខធម្មំ គវេសិតុំ វដ្ដតី’’តិ ឥទំ ចិន្តយន្តោ និសិន្នោម្ហិ. ត្វំ បន កស្មា អនត្តមនោសីតិ? សោបិ តថេវ អាហ. អថស្ស អត្តនា សទ្ធិំ ឯកជ្ឈាសយតំ ញត្វា ឧបតិស្សោ អាហ – ‘‘អម្ហាកំ ឧភិន្នម្បិ សុចិន្តិកំ, មោក្ខធម្មំ បន គវេសន្តេហិ ឯកា បព្ពជ្ជា លទ្ធុំ វដ្ដតិ. កស្ស សន្តិកេ បព្ពជាមា’’តិ?

តេន ខោ បន សមយេន សញ្ចយោ នាម បរិព្ពាជកោ រាជគហេ បដិវសតិ មហតិយា បរិព្ពាជកបរិសាយ សទ្ធិំ. តេ ‘‘តស្ស សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមា’’តិ បញ្ចមាណវកសតានិ ‘‘សិវិកាយោ ច រថេ ច គហេត្វា គច្ឆថា’’តិ ឧយ្យោជេត្វា ឯកាយ សិវិកាយ ឯកេន រថេន គន្ត្វា សញ្ចយស្ស សន្តិកេ បព្ពជិំសុ. តេសំ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ សញ្ចយោ អតិរេកលាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ អហោសិ. តេ កតិបាហេនេវ សព្ពំ សញ្ចយស្ស សមយំ បរិមទ្ទិត្វា, ‘‘អាចរិយ, តុម្ហាកំ ជាននសមយោ ឯត្តកោវ, ឧទាហុ ឧត្តរិម្បិ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘ឯត្តកោវ សព្ពំ តុម្ហេហិ ញាត’’ន្តិ វុត្តេ ចិន្តយិំសុ – ‘‘ឯវំ សតិ ឥមស្ស សន្តិកេ ព្រហ្មចរិយវាសោ និរត្ថកោ, មយំ យំ មោក្ខធម្មំ គវេសិតុំ និក្ខន្តា, សោ ឥមស្ស សន្តិកេ ឧប្បាទេតុំ ន សក្កា, មហា ខោ បន ជម្ពុទីបោ, គាមនិគមរាជធានិយោ ចរន្តា អទ្ធា មោក្ខធម្មទេសកំ កញ្ចិ អាចរិយំ លភិស្សាមា’’តិ. តតោ បដ្ឋាយ, ‘‘យត្ថ យត្ថ បណ្ឌិតា សមណព្រាហ្មណា អត្ថី’’តិ វទន្តិ, តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា សាកច្ឆំ ករោន្តិ. តេហិ បុដ្ឋំ បញ្ហំ អញ្ញេ កថេតុំ ន សក្កោន្តិ, តេ បន តេសំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តិ. ឯវំ សកលជម្ពុទីបំ បរិគ្គណ្ហិត្វា និវត្តិត្វា សកដ្ឋានមេវ អាគន្ត្វា, ‘‘សម្ម កោលិត, អម្ហេសុ យោ បឋមំ អមតំ អធិគច្ឆតិ, សោ ឥតរស្ស អារោចេតូ’’តិ កតិកំ អកំសុំ.

ឯវំ តេសុ កតិកំ កត្វា វិហរន្តេសុ សត្ថា វុត្តានុក្កមេន រាជគហំ បត្វា វេឡុវនំ បដិគ្គហេត្វា វេឡុវនេ វិហរតិ. តទា ‘‘ចរថ, ភិក្ខវេ, ចារិកំ ពហុជនហិតាយា’’តិ រតនត្តយគុណបកាសនត្ថំ ឧយ្យោជិតានំ ឯកសដ្ឋិយា អរហន្តានំ អន្តរេ បញ្ចវគ្គិយានំ អព្ភន្តរោ អស្សជិត្ថេរោ បដិនិវត្តិត្វា រាជគហំ អាគតោ, បុនទិវសេ បាតោវ បត្តចីវរមាទាយ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. តស្មិំ សមយេ ឧបតិស្សបរិព្ពាជកោបិ បាតោវ ភត្តកិច្ចំ កត្វា បរិព្ពាជការាមំ គច្ឆន្តោ ថេរំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មយា ឯវរូបោ បព្ពជិតោ នាម ន ទិដ្ឋបុព្ពោយេវ, យេ លោកេ អរហន្តោ វា អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នា, អយំ តេសំ ភិក្ខូនំ អញ្ញតរោ, យំនូនាហំ ឥមំ ភិក្ខុំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆេយ្យំ – ‘កំសិ ត្វំ, អាវុសោ, ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតោ, កោ វា តេ សត្ថា, កស្ស វា ត្វំ ធម្មំ រោចេសី’’’តិ? អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អកាលោ ខោ ឥមំ ភិក្ខុំ បញ្ហំ បុច្ឆិតុំ, អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោ បិណ្ឌាយ ចរតិ, យំនូនាហំ ឥមំ ភិក្ខុំ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធេយ្យំ, អត្ថិកេហិ ឧបញ្ញាតំ មគ្គ’’ន្តិ. សោ ថេរំ លទ្ធបិណ្ឌបាតំ អញ្ញតរំ ឱកាសំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា និសីទិតុកាមតញ្ចស្ស ញត្វា អត្តនោ បរិព្ពាជកបីឋកំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ, សោ ភត្តកិច្ចបរិយោសានេបិស្ស អត្តនោ កុណ្ឌិកាយ ឧទកំ អទាសិ.

ឯវំ អាចរិយវត្តំ កត្វា កតភត្តកិច្ចេន ថេរេន សទ្ធិំ មធុរបដិសន្ថារំ កត្វា ឯវមាហ – ‘‘វិប្បសន្នានិ ខោ បន តេ, អាវុសោ, ឥន្ទ្រិយានិ, បរិសុទ្ធោ ឆវិវណ្ណោ បរិយោទាតោ, កំសិ ត្វំ, អាវុសោ, ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតោ, កោ វា តេ សត្ថា, កស្ស វា ត្វំ ធម្មំ រោចេសី’’តិ បុច្ឆិ. ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេ បរិព្ពាជកា នាម សាសនស្ស បដិបក្ខភូតា, ឥមស្ស សាសនស្ស គម្ភីរតំ ទស្សេស្សាមី’’តិ. អត្តនោ នវកភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘អហំ ខោ, អាវុសោ, នវោ អចិរបព្ពជិតោ, អធុនាគតោ ឥមំ ធម្មវិនយំ, ន តាវាហំ សក្ខិស្សាមិ វិត្ថារេន ធម្មំ ទេសេតុ’’ន្តិ. បរិព្ពាជកោ – ‘‘អហំ ឧបតិស្សោ នាម, ត្វំ យថាសត្តិយា អប្បំ វា ពហុំ វា វទ, ឯតំ នយសតេន នយសហស្សេន បដិវិជ្ឈិតុំ មយ្ហំ ភារោ’’តិ ចិន្តេត្វា អាហ –

‘‘អប្បំ វា ពហុំ វា ភាសស្សុ, អត្ថំយេវ មេ ព្រូហិ;

អត្ថេនេវ មេ អត្ថោ, កិំ កាហសិ ព្យញ្ជនំ ពហុ’’ន្តិ. (មហាវ. ៦០);

ឯវំ វុត្តេ ថេរោ – ‘‘យេ ធម្មា ហេតុប្បភវា’’តិ (មហាវ. ៦០; អប. ថេរ ១.១.២៨៦) គាថមាហ. បរិព្ពាជកោ បឋមបទទ្វយមេវ សុត្វា សហស្សនយបដិមណ្ឌិតេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, ឥតរំ បទទ្វយំ សោតាបន្នកាលេ និដ្ឋាបេសិ. សោ សោតាបន្នោ ហុត្វា ឧបរិវិសេសេ អប្បវត្តន្តេ ‘‘ភវិស្សតិ ឯត្ថ ការណ’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា ថេរំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, មា ឧបរិ ធម្មទេសនំ វឌ្ឍយិត្ថ, ឯត្តកមេវ ហោតុ, កុហិំ អម្ហាកំ សត្ថា វសតី’’តិ? ‘‘វេឡុវនេ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, តុម្ហេ បុរតោ យាថ, មយ្ហំ ឯកោ សហាយកោ អត្ថិ, អម្ហេហិ ច អញ្ញមញ្ញំ កតិកា កតា ‘អម្ហេសុ យោ អមតំ បឋមំ អធិគច្ឆតិ, សោ ឥតរស្ស អារោចេតូ’តិ. អហំ តំ បដិញ្ញំ មោចេត្វា សហាយកំ គហេត្វា តុម្ហាកំ គតមគ្គេនេវ សត្ថុ សន្តិកំ អាគមិស្សាមីតិ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន ថេរស្ស បាទេសុ និបតិត្វា តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ថេរំ ឧយ្យោជេត្វា បរិព្ពាជការាមាភិមុខោ អគមាសិ’’.

អថ ខោ កោលិតបរិព្ពាជកោ តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា, ‘‘អជ្ជ មយ្ហំ សហាយកស្ស មុខវណ្ណោ ន អញ្ញទិវសេសុ វិយ, អទ្ធា តេន អមតំ អធិគតំ ភវិស្សតី’’តិ អមតាធិគមំ បុច្ឆិ. សោបិស្ស ‘‘អាមាវុសោ, អមតំ អធិគត’’ន្តិ បដិជានិត្វា តមេវ គាថំ អភាសិ. គាថាបរិយោសានេ កោលិតោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិត្វា អាហ – ‘‘កុហិំ កិរ, សម្ម, អម្ហាកំ សត្ថា វសតី’’តិ? ‘‘វេឡុវនេ កិរ, សម្ម, ឯវំ នោ អាចរិយេន អស្សជិត្ថេរេន កថិត’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ, សម្ម, អាយាម, សត្ថារំ បស្សិស្សាមា’’តិ. សារិបុត្តត្ថេរោ ច នាមេស សទាបិ អាចរិយបូជកោវ, តស្មា សហាយំ ឯវមាហ – ‘‘សម្ម, អម្ហេហិ អធិគតំ អមតំ អម្ហាកំ អាចរិយស្ស សញ្ចយបរិព្ពាជកស្សាបិ កថេស្សាម, ពុជ្ឈមានោ បដិវិជ្ឈិស្សតិ, អប្បដិវិជ្ឈន្តោ អម្ហាកំ សទ្ទហិត្វា សត្ថុ, សន្តិកំ គមិស្សតិ, ពុទ្ធានំ ទេសនំ សុត្វា មគ្គផលបដិវេធំ ករិស្សតី’’តិ. តតោ ទ្វេបិ ជនា សញ្ចយស្ស សន្តិកំ អគមំសុ.

សញ្ចយោ តេ ទិស្វាវ – ‘‘កិំ, តាតា, កោចិ វោ អមតមគ្គទេសកោ លទ្ធោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, អាចរិយ, លទ្ធោ, ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ, ធម្មោ លោកេ ឧប្បន្នោ, សង្ឃោ លោកេ ឧប្បន្នោ, តុម្ហេ តុច្ឆេ អសារេ វិចរថ, តស្មា ឯថ, សត្ថុ សន្តិកំ គមិស្សាមា’’តិ. ‘‘គច្ឆថ តុម្ហេ, នាហំ សក្ខិស្សាមី’’តិ. ‘‘កិំ ការណាហិ’’? ‘‘អហំ មហាជនស្ស អាចរិយោ ហុត្វា វិចរិំ, វិចរន្តស្ស មេ អន្តេវាសិកវាសោ ចាដិយា ឧទញ្ចនភាវប្បត្តិ វិយ ហោតិ, ន សក្ខិស្សាមហំ អន្តេវាសិកវាសំ វសិតុ’’ន្តិ. ‘‘មា ឯវំ ករិត្ថ, អាចរិយា’’តិ. ‘‘ហោតុ, តាតា, គច្ឆថ តុម្ហេ, នាហំ សក្ខិស្សាមី’’តិ. អាចរិយ, លោកេ ពុទ្ធស្ស ឧប្បន្នកាលតោ បដ្ឋាយ មហាជនោ គន្ធមាលាទិហត្ថោ គន្ត្វា តមេវ បូជេស្សតិ, មយម្បិ តត្ថេវ គមិស្សាម. ‘‘តុម្ហេ កិំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘តាតា, កិំ នុ ខោ ឥមស្មិំ លោកេ ទន្ធា ពហូ, ឧទាហុ បណ្ឌិតា’’តិ. ‘‘ទន្ធា, អាចរិយ, ពហូ, បណ្ឌិតា ច នាម កតិបយា ឯវ ហោន្តី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, តាតា, បណ្ឌិតា បណ្ឌិតស្ស សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកំ គមិស្សន្តិ, ទន្ធា ទន្ធស្ស មម សន្តិកំ អាគមិស្សន្តិ, គច្ឆថ តុម្ហេ, នាហំ គមិស្សាមី’’តិ. តេ ‘‘បញ្ញាយិស្សថ តុម្ហេ, អាចរិយា’’តិ បក្កមិំសុ. តេសុ គច្ឆន្តេសុ សញ្ចយស្ស បរិសា ភិជ្ជិ, តស្មិំ ខណេ អារាមោ តុច្ឆោ អហោសិ. សោ តុច្ឆំ អារាមំ ទិស្វា ឧណ្ហំ លោហិតំ ឆឌ្ឌេសិ. តេហិបិ សទ្ធិំ គច្ឆន្តេសុ បញ្ចសុ បរិព្ពាជកសតេសុ សញ្ចយស្ស អឌ្ឍតេយ្យសតានិ និវត្តិំសុ, អថ ខោ តេ អត្តនោ អន្តេវាសិកេហិ អឌ្ឍតេយ្យេហិ បរិព្ពាជកសតេហិ សទ្ធិំ វេឡុវនំ អគមំសុ.

សត្ថា ចតុបរិសមជ្ឈេ និសិន្នោ ធម្មំ ទេសេន្តោ តេ ទូរតោវ ទិស្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯតេ, ភិក្ខវេ, ទ្វេ សហាយកា អាគច្ឆន្តិ កោលិតោ ច ឧបតិស្សោ ច, ឯតំ មេ សាវកយុគំ ភវិស្សតិ អគ្គំ ភទ្ទយុគ’’ន្តិ. តេ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ, និសីទិត្វា ច បន ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘លភេយ្យាម មយំ, ភន្តេ, ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, លភេយ្យាម ឧបសម្បទ’’ន្តិ. ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ’’តិ ភគវា អវោច – ‘‘ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, ចរថ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយា’’តិ. សព្ពេបិ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរា សដ្ឋិវស្សិកត្ថេរា វិយ អហេសុំ.

អថ នេសំ បរិសាយ ចរិតវសេន សត្ថា ធម្មទេសនំ វឌ្ឍេសិ. ឋបេត្វា ទ្វេ អគ្គសាវកេ អវសេសា អរហត្តំ បាបុណិំសុ, អគ្គសាវកានំ បន ឧបរិមគ្គត្តយកិច្ចំ ន និដ្ឋាសិ. កិំ ការណា? សាវកបារមិញាណស្ស មហន្តតាយ. អថាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ បព្ពជិតទិវសតោ សត្តមេ ទិវសេ មគធរដ្ឋេ កល្លវាលគាមកំ ឧបនិស្សាយ វិហរន្តោ ថិនមិទ្ធេ ឱក្កមន្តេ សត្ថារា សំវេជិតោ ថិនមិទ្ធំ វិនោទេត្វា តថាគតេន ទិន្នំ ធាតុកម្មដ្ឋានំ សុណន្តោវ ឧបរិមគ្គត្តយកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា សាវកបារមិញាណស្ស មត្ថកំ បត្តោ. សារិបុត្តត្ថេរោបិ បព្ពជិតទិវសតោ អឌ្ឍមាសំ អតិក្កមិត្វា សត្ថារា សទ្ធិំ តមេវ រាជគហំ ឧបនិស្សាយ សូករខតលេណេ វិហរន្តោ អត្តនោ ភាគិនេយ្យស្ស ទីឃនខបរិព្ពាជកស្ស វេទនាបរិគ្គហសុត្តន្តេ ទេសិយមានេ សុត្តានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា បរស្ស វឌ្ឍិតភត្តំ បរិភុញ្ជន្តោ វិយ សាវកបារមិញាណស្ស មត្ថកំ បត្តោ. ននុ ចាយស្មា មហាបញ្ញោ, អថ កស្មា មហាមោគ្គល្លានតោ ចិរតរេន សាវកបារមិញាណំ បាបុណីតិ? បរិកម្មមហន្តតាយ. យថា ហិ ទុគ្គតមនុស្សា យត្ថ កត្ថចិ គន្តុកាមា ខិប្បមេវ និក្ខមន្តិ, រាជូនំ បន ហត្ថិវាហនកប្បនាទិំ មហន្តំ បរិកម្មំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ, ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ.

តំ ទិវសញ្ញេវ បន សត្ថា វឌ្ឍមានកច្ឆាយាយ វេឡុវនេ សាវកសន្និបាតំ កត្វា ទ្វិន្នំ ថេរានំ អគ្គសាវកដ្ឋានំ ទត្វា បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិ. ភិក្ខូ ឧជ្ឈាយិំសុ – ‘‘សត្ថា មុខោលោកនេន ភិក្ខំ ទេតិ, អគ្គសាវកដ្ឋានំ ទទន្តេន នាម បឋមំ បព្ពជិតានំ បញ្ចវគ្គិយានំ ទាតុំ វដ្ដតិ, ឯតេ អនោលោកេន្តេន យសថេរប្បមុខានំ បញ្ចបណ្ណាសភិក្ខូនំ ទាតុំ វដ្ដតិ, ឯតេ អនោលោកេន្តេន ភទ្ទវគ្គិយានំ តិំសជនានំ, ឯតេ អនោលោកេន្តេន ឧរុវេលកស្សបាទីនំ តេភាតិកានំ, ឯតេ បន ឯត្តកេ មហាថេរេ បហាយ សព្ពបច្ឆា បព្ពជិតានំ អគ្គសាវកដ្ឋានំ ទទន្តេន មុខំ ឱលោកេត្វា ទិន្ន’’ន្តិ. សត្ថា, ‘‘កិំ កថេថ, ភិក្ខវេ’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ឥទំ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, មុខំ ឱលោកេត្វា ភិក្ខំ ទេមិ, ឯតេសំ បន អត្តនា អត្តនា បត្ថិតបត្ថិតមេវ ទេមិ. អញ្ញាតកោណ្ឌញ្ញោ ហិ ឯកស្មិំ សស្សេ នវ វារេ អគ្គសស្សទានំ ទទន្តោ អគ្គសាវកដ្ឋានំ បត្ថេត្វា នាទាសិ, អគ្គធម្មំ បន អរហត្តំ សព្ពបឋមំ បដិវិជ្ឈិតុំ បត្ថេត្វា អទាសី’’តិ. ‘‘កទា បន ភគវា’’តិ? ‘‘សុណិស្សថ, ភិក្ខវេ’’តិ. ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ, ភគវា អតីតំ អាហរិ –

ភិក្ខវេ, ឥតោ ឯកនវុតិកប្បេ វិបស្សី នាម ភគវា លោកេ ឧទបាទិ. តទា មហាកាឡោ ចូឡកាឡោតិ ទ្វេភាតិកា កុដុម្ពិកា មហន្តំ សាលិក្ខេត្តំ វបាបេសុំ. អថេកទិវសំ ចូឡកាឡោ សាលិក្ខេត្តំ គន្ត្វា ឯកំ សាលិគព្ភំ ផាលេត្វា ខាទិ, តំ អតិមធុរំ អហោសិ. សោ ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស សាលិគព្ភទានំ ទាតុកាមោ ហុត្វា ជេដ្ឋភាតិកំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភាតិក, សាលិគព្ភំ ផាលេត្វា ពុទ្ធានំ អនុច្ឆវិកំ កត្វា បចាបេត្វា ទានំ ទេមា’’តិ អាហ. ‘‘កិំ វទេសិ, តាត, សាលិគព្ភំ ផាលេត្វា ទានំ នាម នេវ អតីតេ ភូតបុព្ពំ, ន អនាគតេបិ ភវិស្សតិ, មា សស្សំ នាសយី’’តិ; វុត្តោបិ សោ បុនប្បុនំ យាចិយេវ. អថ នំ ភាតា, ‘‘តេន ហិ សាលិក្ខេត្តំ ទ្វេ កោដ្ឋាសេ កត្វា មម កោដ្ឋាសំ អនាមសិត្វា អត្តនោ កោដ្ឋាសេ ខេត្តេ យំ ឥច្ឆសិ, តំ ករោហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ ខេត្តំ វិភជិត្វា ពហូ មនុស្សេ ហត្ថកម្មំ យាចិត្វា សាលិគព្ភំ ផាលេត្វា និរុទកេន ខីរេន បចាបេត្វា សប្បិមធុសក្ខរាទីហិ យោជេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទានំ ទត្វា ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ – ‘‘ឥទំ, ភន្តេ, មម អគ្គទានំ អគ្គធម្មស្ស សព្ពបឋមំ បដិវេធាយ សំវត្តតូ’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ អនុមោទនមកាសិ.

សោ ខេត្តំ គន្ត្វា ឱលោកេន្តោ សកលក្ខេត្តំ កណ្ណិកពទ្ធេហិ វិយ សាលិសីសេហិ សញ្ឆន្នំ ទិស្វា បញ្ចវិធបីតិំ បដិលភិត្វា, ‘‘លាភា វត មេ’’តិ ចិន្តេត្វា បុថុកកាលេ បុថុកគ្គំ នាម អទាសិ, គាមវាសីហិ សទ្ធិំ អគ្គសស្សទានំ នាម អទាសិ, លាយនេ លាយនគ្គំ, វេណិករណេ វេណគ្គំ, កលាបាទីសុ កលាបគ្គំ, ខលគ្គំ, ខលភណ្ឌគ្គំ, កោដ្ឋគ្គន្តិ. ឯវំ ឯកសស្សេ នវ វារេ អគ្គទានំ អទាសិ. តស្ស សព្ពវារេសុ គហិតគហិតដ្ឋានំ បរិបូរិ, សស្សំ អតិរេកំ ឧដ្ឋានសម្បន្នំ អហោសិ. ធម្មោ ហិ នាមេស អត្តានំ រក្ខន្តំ រក្ខតិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិំ,

ធម្មោ សុចិណ្ណោ សុខមាវហាតិ;

ឯសានិសំសោ ធម្មេ សុចិណ្ណេ,

ន ទុគ្គតិំ គច្ឆតិ ធម្មចារី’’តិ. (ថេរគា. ៣០៣; ជា. ១.១០.១០២) –

‘‘ឯវមេស វិបស្សីសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ អគ្គធម្មំ បឋមំ បដិវិជ្ឈិតុំ បត្ថេន្តោ នវ វារេ អគ្គទានានិ អទាសិ. ឥតោ សតសហស្សកប្បមត្ថកេ បន ហំសវតីនគរេ បទុមុត្តរសម្ពុទ្ធកាលេបិ សត្តាហំ មហាទានំ ទត្វា តស្ស ភគវតោ បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា អគ្គធម្មស្ស បឋមំ បដិវិជ្ឈនត្ថមេវ បត្ថនំ ឋបេសិ. ឥតិ ឥមិនា បត្ថិតមេវ មយា ទិន្នំ, នាហំ, ភិក្ខវេ, មុខំ ឱលោកេត្វា ទេមី’’តិ.

‘‘យសកុលបុត្តប្បមុខា បញ្ចបញ្ញាស ជនា កិំ កម្មំ ករិំសុ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘ឯតេបិ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ អរហត្តំ បត្ថេន្តា ពហុំ បុញ្ញកម្មំ កត្វា អបរភាគេ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ សហាយកា ហុត្វា វគ្គពន្ធនេន បុញ្ញានិ ករោន្តា អនាថមតសរីរានិ បដិជគ្គន្តា វិចរិំសុ. តេ ឯកទិវសំ សគព្ភំ ឥត្ថិំ កាលកតំ ទិស្វា, ‘ឈាបេស្សាមា’តិ សុសានំ ហរិំសុ. តេសុ បញ្ច ជនេ ‘តុម្ហេ ឈាបេថា’តិ សុសានេ ឋបេត្វា សេសា គាមំ បវិដ្ឋា. យសទារកោ តំ មតសរីរំ សូលេហិ វិជ្ឈិត្វា បរិវត្តេត្វា បរិវត្តេត្វា ឈាបេន្តោ អសុភសញ្ញំ បដិលភិ, ឥតរេសម្បិ ចតុន្នំ ជនានំ – ‘បស្សថ, ភោ, ឥមំ សរីរំ តត្ថ តត្ថ វិទ្ធំសិតចម្មំ, កពរគោរូបំ វិយ អសុចិំ ទុគ្គន្ធំ បដិកូល’ន្តិ ទស្សេសិ. តេបិ តត្ថ អសុភសញ្ញំ បដិលភិំសុ. តេ បញ្ចបិ ជនា គាមំ គន្ត្វា សេសសហាយកានំ កថយិំសុ. យសោ បន ទារកោ គេហំ គន្ត្វា មាតាបិតូនញ្ច ភរិយាយ ច កថេសិ. តេ សព្ពេបិ អសុភំ ភាវយិំសុ. ឥទមេតេសំ បុព្ពកម្មំ. តេនេវ យសស្ស ឥត្ថាគារេ សុសានសញ្ញា ឧប្បជ្ជិ, តាយ ច ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា សព្ពេសម្បិ វិសេសាធិគមោ និព្ពត្តិ. ឯវំ ឥមេបិ អត្តនា បត្ថិតមេវ លភិំសុ. នាហំ មុខំ ឱលោកេត្វា ទម្មី’’តិ.

‘‘ភទ្ទវគ្គិយសហាយកា បន កិំ កម្មំ ករិំសុ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘ឯតេបិ បុព្ពពុទ្ធានំ សន្តិកេ អរហត្តំ បត្ថេត្វា បុញ្ញានិ កត្វា អបរភាគេ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ តិំស ធុត្តា ហុត្វា តុណ្ឌិលោវាទំ សុត្វា សដ្ឋិវស្សសហស្សានិ បញ្ច សីលានិ រក្ខិំសុ. ឯវំ ឥមេបិ អត្តនា បត្ថិតមេវ លភិំសុ. នាហំ មុខំ ឱលោកេត្វា ទម្មី’’តិ.

‘‘ឧរុវេលកស្សបាទយោ បន កិំ កម្មំ ករិំសុ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘តេបិ អរហត្តមេវ បត្ថេត្វា បុញ្ញានិ ករិំសុ. ឥតោ ហិ ទ្វេនវុតិកប្បេ តិស្សោ ផុស្សោតិ ទ្វេ ពុទ្ធា ឧប្បជ្ជិំសុ. ផុស្សពុទ្ធស្ស មហិន្ទោ នាម រាជា បិតា អហោសិ. តស្មិំ បន សម្ពោធិំ បត្តេ រញ្ញោ កនិដ្ឋបុត្តោ បឋមអគ្គសាវកោ បុរោហិតបុត្តោ ទុតិយអគ្គសាវកោ អហោសិ. រាជា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា – ‘ជេដ្ឋបុត្តោ មេ ពុទ្ធោ, កនិដ្ឋបុត្តោ បឋមអគ្គសាវកោ, បុរោហិតបុត្តោ ទុតិយអគ្គសាវកោ’តិ តេ ឱលោកេត្វា, ‘មមេវ ពុទ្ធោ, មមេវ ធម្មោ, មមេវ សង្ឃោ, នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’តិ តិក្ខត្តុំ ឧទានំ ឧទានេត្វា សត្ថុ បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា, ‘ភន្តេ, ឥទានិ មេ នវុតិវស្សសហស្សបរិមាណស្ស អាយុនោ កោដិយំ និសីទិត្វា និទ្ទាយនកាលោ វិយ អញ្ញេសំ គេហទ្វារំ អគន្ត្វា យាវាហំ ជីវាមិ, តាវ មេ ចត្តារោ បច្ចយេ អធិវាសេថា’តិ បដិញ្ញំ គហេត្វា និពទ្ធំ ពុទ្ធុបដ្ឋានំ ករោតិ. រញ្ញោ បន អបរេបិ តតោ បុត្តា អហេសុំ. តេសុ ជេដ្ឋស្ស បញ្ច យោធសតានិ បរិវារានិ, មជ្ឈិមស្ស តីណិ, កនិដ្ឋស្ស ទ្វេ. តេ ‘មយម្បិ ភាតិកំ ភោជេស្សាមា’តិ បិតរំ ឱកាសំ យាចិត្វា អលភមានា បុនប្បុនំ យាចន្តាបិ អលភិត្វា បច្ចន្តេ កុបិតេ តស្ស វូបសមនត្ថាយ បេសិតា បច្ចន្តំ វូបសមេត្វា បិតុ សន្តិកំ អាគមិំសុ. អថ នេ បិតា អាលិង្គិត្វា សីសេ ចុម្ពិត្វា, ‘វរំ វោ, តាតា, ទម្មី’តិ អាហ.

‘‘តេ ‘សាធុ ទេវា’តិ វរំ គហិតកំ កត្វា បុន កតិបាហច្ចយេន បិតរា ‘គណ្ហថ, តាតា, វរ’ន្តិ វុត្តា, ‘‘ទេវ, អម្ហាកំ អញ្ញេន កេនចិ អត្ថោ នត្ថិ, ឥតោ បដ្ឋាយ មយំ ភាតិកំ ភោជេស្សាម, ឥមំ នោ វរំ ទេហី’’តិ អាហំសុ. ‘ន ទេមិ, តាតា’តិ. ‘និច្ចកាលំ អទេន្តោ សត្ត សំវច្ឆរានិ ទេថ, ទេវា’តិ. ‘ន ទេមិ, តាតា’តិ. ‘តេន ហិ ឆ បញ្ច ចត្តារិ តីណិ ទ្វេ ឯកំ សំវច្ឆរំ ទេថ, ទេវា’តិ. ‘ន ទេមិ, តាតា’តិ. ‘តេន ហិ, ទេវ, សត្ត មាសេ ទេថា’តិ. ‘ឆ មាសេ បញ្ច មាសេ ចត្តារោ មាសេ តយោ មាសេ ទេថ, ទេវា’តិ. ‘ន ទេមិ, តាតា’តិ. ‘ហោតុ, ទេវ, ឯកេកស្ស នោ ឯកេកំ មាសំ កត្វា តយោ មាសេ ទេថា’តិ. ‘សាធុ, តាតា, តេន ហិ តយោ មាសេ ភោជេថា’តិ អាហ. តេ តុដ្ឋា រាជានំ វន្ទិត្វា សកដ្ឋានមេវ គតា. តេសំ បន តិណ្ណម្បិ ឯកោវ កោដ្ឋាគារិកោ, ឯកោវ អាយុត្តកោ, តស្ស ទ្វាទសនហុតា បុរិសបរិវារា. តេ តេ បក្កោសាបេត្វា, ‘មយំ ឥមំ តេមាសំ ទស សីលានិ គហេត្វា ទ្វេ កាសាវានិ និវាសេត្វា សត្ថារា សហវាសំ វសិស្សាម, តុម្ហេ ឯត្តកំ នាម ទានវត្តំ គហេត្វា ទេវសិកំ នវុតិសហស្សានំ ភិក្ខូនំ យោធសហស្សស្ស ច សព្ពំ ខាទនីយភោជនីយំ បវត្តេយ្យាថ. មយញ្ហិ ឥតោ បដ្ឋាយ ន កិញ្ចិ វក្ខាមា’តិ វទិំសុ.

‘‘តេ តយោបិ ជនា បរិវារសហស្សំ គហេត្វា ទស សីលានិ សមាទាយ កាសាយវត្ថានិ និវាសេត្វា វិហារេយេវ វសិំសុ. កោដ្ឋាគារិកោ ច អាយុត្តកោ ច ឯកតោ ហុត្វា តិណ្ណំ ភាតិកានំ កោដ្ឋាគារេហិ វារេន វារេន ទានវត្តំ គហេត្វា ទានំ ទេន្តិ, កម្មការានំ បន បុត្តា យាគុភត្តាទីនំ អត្ថាយ រោទន្តិ. តេ តេសំ ភិក្ខុសង្ឃេ អនាគតេយេវ យាគុភត្តាទីនិ ទេន្តិ. ភិក្ខុសង្ឃស្ស ភត្តកិច្ចាវសានេ កិញ្ចិ អតិរេកំ ន ភូតបុព្ពំ. តេ ‘អបរភាគេ ទារកានំ ទេមា’តិ អត្តនាបិ គហេត្វា ខាទិំសុ. មនុញ្ញំ អាហារំ ទិស្វា អធិវាសេតុំ នាសក្ខិំសុ. តេ បន ចតុរាសីតិសហស្សា អហេសុំ. តេ សង្ឃស្ស ទិន្នទានវត្តំ ខាទិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា បេត្តិវិសយេ និព្ពត្តិំសុ. តេភាតិកា បន បុរិសសហស្សេន សទ្ធិំ កាលំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ទេវលោកា មនុស្សលោកំ, មនុស្សលោកា ទេវលោកំ សំសរន្តា ទ្វេនវុតិកប្បេ ខេបេសុំ. ‘ឯវំ តេ តយោ ភាតរោ អរហត្តំ បត្ថេន្តា តទា កល្យាណកម្មំ ករិំសុ. តេ អត្តនា បត្ថិតមេវ លភិំសុ. នាហំ មុខំ ឱលោកេត្វា ទម្មី’’’តិ.

តទា បន តេសំ អាយុត្តកោ ពិម្ពិសារោ រាជា អហោសិ, កោដ្ឋាគារិកោ វិសាខោ ឧបាសកោ. តយោ រាជកុមារា តយោ ជដិលា អហេសុំ. តេសំ កម្មការា តទា បេតេសុ និព្ពត្តិត្វា សុគតិទុគ្គតិវសេន សំសរន្តា ឥមស្មិំ កប្បេ ចត្តារិ ពុទ្ធន្តរានិ បេតលោកេយេវ និព្ពត្តិំសុ. តេ ឥមស្មិំ កប្បេ សព្ពបឋមំ ឧប្បន្នំ ចត្តាលីសវស្សសហស្សាយុកំ កកុសន្ធំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘អម្ហាកំ អាហារំ លភនកាលំ អាចិក្ខថា’’តិ បុច្ឆិំសុ. សោ ‘‘មម តាវ កាលេ ន លភិស្សថ, មម បច្ឆតោ មហាបថវិយា យោជនមត្តំ អភិរុឡ្ហាយ កោណាគមនោ នាម ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តំ បុច្ឆេយ្យាថា’’តិ អាហ. តេ តត្តកំ កាលំ ខេបេត្វា តស្មិំ ឧប្បន្នេ តំ បុច្ឆិំសុ. សោបិ ‘‘មម កាលេ ន លភិស្សថ, មម បច្ឆតោ មហាបថវិយា យោជនមត្តំ អភិរុឡ្ហាយ កស្សបោ នាម ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តំ បុច្ឆេយ្យាថា’’តិ អាហ. តេ តត្តកំ កាលំ ខេបេត្វា តស្មិំ ឧប្បន្នេ តំ បុច្ឆិំសុ. សោបិ ‘‘មម កាលេ ន លភិស្សថ, មម បន បច្ឆតោ មហាបថវិយា យោជនមត្តំ អភិរុឡ្ហាយ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តទា តុម្ហាកំ ញាតកោ ពិម្ពិសារោ នាម រាជា ភវិស្សតិ, សោ សត្ថុ ទានំ ទត្វា តុម្ហាកំ បត្តិំ បាបេស្សតិ, តទា លភិស្សថា’’តិ អាហ. តេសំ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ស្វេទិវសសទិសំ អហោសិ. តេ តថាគតេ ឧប្បន្នេ ពិម្ពិសាររញ្ញា បឋមទិវសំ ទានេ ទិន្នេ បត្តិំ អលភិត្វា រត្តិភាគេ ភេរវសទ្ទំ កត្វា រញ្ញោ អត្តានំ ទស្សយិំសុ. សោ បុនទិវសេ វេឡុវនំ គន្ត្វា តថាគតស្ស តំ បវត្តិំ អារោចេសិ.

សត្ថា, ‘‘មហារាជ, ឥតោ ទ្វេនវុតិកប្បមត្ថកេ ផុស្សពុទ្ធកាលេ ឯតេ តវ ញាតកា, ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទិន្នទានវត្តំ ខាទិត្វា បេតលោកេ និព្ពត្តិត្វា សំសរន្តា កកុសន្ធាទយោ ពុទ្ធេ បុច្ឆិត្វា តេហិ ឥទញ្ចិទញ្ច វុត្តា ឯត្តកំ កាលំ តវ ទានំ បច្ចាសីសមានា ហិយ្យោ តយា ទានេ ទិន្នេ បត្តិំ អលភមានា ឯវមកំសូ’’តិ អាហ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, ឥទានិបិ ទិន្នេ លភិស្សន្តី’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. រាជា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តេត្វា បុនទិវសេ មហាទានំ ទត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥតោ តេសំ បេតានំ ទិព្ពអន្នបានំ សម្បជ្ជតូ’’តិ បត្តិំ អទាសិ, តេសំ តថេវ និព្ពត្តិ. បុនទិវសេ នគ្គា ហុត្វា អត្តានំ ទស្សេសុំ. រាជា ‘‘អជ្ជ, ភន្តេ, នគ្គា ហុត្វា អត្តានំ ទស្សេសុ’’ន្តិ អារោចេសិ. ‘‘វត្ថានិ តេ ន ទិន្នានិ, មហារាជា’’តិ. រាជាបិ បុនទិវសេ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ចីវរទានំ ទត្វា, ‘‘ឥតោ តេសំ បេតានំ ទិព្ពវត្ថានិ ហោន្តូ’’តិ បាបេសិ. តង្ខណញ្ញេវ តេសំ ទិព្ពវត្ថានិ ឧប្បជ្ជិំសុ. តេ បេតត្តភាវំ វិជហិត្វា ទិព្ពត្តភាវេ សណ្ឋហិំសុ. សត្ថា អនុមោទនំ ករោន្តោ ‘‘តិរោកុដ្ដេសុ តិដ្ឋន្តី’’តិអាទិនា (ខុ. បា. ៧.១; បេ. វ. ១៤) តិរោកុដ្ដានុមោទនំ អកាសិ. អនុមោទនាវសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. ឥតិ សត្ថា តេភាតិកជដិលានំ វត្ថុំ កថេត្វា ឥមម្បិ ធម្មទេសនំ អាហរិ.

អគ្គសាវកា បន, ‘‘ភន្តេ, កិំ ករិំសូ’’តិ? ‘‘អគ្គសាវកភាវាយ បត្ថនំ ករិំសុ’’. ឥតោ កប្បសតសហស្សាធិកស្ស ហិ កប្បានំ អសង្ខ្យេយ្យស្ស មត្ថកេ សារិបុត្តោ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិ, នាមេន សរទមាណវោ នាម អហោសិ. មោគ្គល្លានោ គហបតិមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិ, នាមេន សិរិវឌ្ឍនកុដុម្ពិកោ នាម អហោសិ. តេ ឧភោបិ សហបំសុកីឡកា សហាយកា អហេសុំ. តេសុ សរទមាណវោ បិតុ អច្ចយេន កុសលន្តកំ មហាធនំ បដិបជ្ជិត្វា ឯកទិវសំ រហោគតោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ឥធលោកត្តភាវមេវ ជានាមិ, នោ បរលោកត្តភាវំ. ជាតសត្តានញ្ច មរណំ នាម ធុវំ, មយា ឯកំ បព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា មោក្ខធម្មគវេសនំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ សហាយកំ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘សម្ម សិរិវឌ្ឍន, អហំ បព្ពជិត្វា មោក្ខធម្មំ គវេសិស្សាមិ, ត្វំ មយា សទ្ធិំ បព្ពជិតុំ សក្ខិស្សសិ, ន សក្ខិស្សសី’’តិ? ‘‘ន សក្ខិស្សាមិ, សម្ម, ត្វំយេវ បព្ពជាហី’’តិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘បរលោកំ គច្ឆន្តោ សហាយេ វា ញាតិមិត្តេ វា គហេត្វា គតោ នាម នត្ថិ, អត្តនា កតំ អត្តនោវ ហោតី’’តិ. តតោ រតនកោដ្ឋាគារំ វិវរាបេត្វា កបណទ្ធិកវណិព្ពកយាចកានំ មហាទានំ ទត្វា បព្ពតបាទំ បវិសិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិ. តស្ស ឯកោ ទ្វេ តយោតិ ឯវំ អនុបព្ពជ្ជំ បព្ពជិតា ចតុសត្តតិសហស្សមត្តា ជដិលា អហេសុំ. សោ បញ្ច អភិញ្ញា, អដ្ឋ ច សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា តេសំ ជដិលានំ កសិណបរិកម្មំ អាចិក្ខិ. តេបិ សព្ពេ បញ្ច អភិញ្ញា អដ្ឋ ច សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេសុំ.

តេន សមយេន អនោមទស្សី នាម សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ ឧទបាទិ. នគរំ ចន្ទវតី នាម អហោសិ, បិតា យសវា នាម ខត្តិយោ, មាតា យសោធរា នាម ទេវី, ពោធិ អជ្ជុនរុក្ខោ, និសភោ ច អនោមោ ច ទ្វេ អគ្គសាវកា, វរុណោ នាម ឧបដ្ឋាកោ, សុន្ទរា ច សុមនា ច ទ្វេ អគ្គសាវិកា អហេសុំ. អាយុ វស្សសតសហស្សំ អហោសិ, សរីរំ អដ្ឋបញ្ញាសហត្ថុព្ពេធំ, សរីរប្បភា ទ្វាទសយោជនំ ផរិ, ភិក្ខុសតសហស្សបរិវារោ អហោសិ. សោ ឯកទិវសំ បច្ចូសកាលេ មហាករុណាសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ លោកំ វោលោកេន្តោ សរទតាបសំ ទិស្វា, ‘‘អជ្ជ មយ្ហំ សរទតាបសស្សំ សន្តិកំ គតបច្ចយេន ធម្មទេសនា ច មហតី ភវិស្សតិ, សោ ច អគ្គសាវកដ្ឋានំ បត្ថេស្សតិ, តស្ស សហាយកោ សិរិវឌ្ឍនកុដុម្ពិកោ ទុតិយសាវកដ្ឋានំ, ទេសនាបរិយោសានេ ចស្ស បរិវារា ចតុសត្តតិសហស្សមត្តា ជដិលា អរហត្តំ បាបុណិស្សន្តិ, មយា តត្ថ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ អត្តនោ បត្តចីវរមាទាយ អញ្ញំ កញ្ចិ អនាមន្តេត្វា សីហោ វិយ ឯកចរោ ហុត្វា សរទតាបសស្ស អន្តេវាសិកេសុ ផលាផលត្ថាយ គតេសុ ‘‘ពុទ្ធភាវំ មេ ជានាតូ’’តិ អធិដ្ឋហិត្វា បស្សន្តស្សេវ សរទតាបសស្ស អាកាសតោ ឱតរិត្វា បថវិយំ បតិដ្ឋាសិ. សរទតាបសោ ពុទ្ធានុភាវញ្ចេវ សរីរនិប្ផត្តិញ្ចស្ស ទិស្វា លក្ខណមន្តេ សម្មសិត្វា ‘‘ឥមេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ នាម អគារមជ្ឈេ វសន្តោ រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី, បព្ពជន្តោ លោកេ វិវដ្ដច្ឆទោ សព្ពញ្ញុពុទ្ធោ ហោតិ. អយំ បុរិសោ និស្សំសយំ ពុទ្ធោ’’តិ ជានិត្វា បច្ចុគ្គមនំ កត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា អគ្គាសនំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អគ្គាសនេ. សរទតាបសោបិ អត្តនោ អនុច្ឆវិកំ អាសនំ គហេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ.

តស្មិំ សមយេ ចតុសត្តតិសហស្សជដិលា បណីតបណីតានិ ឱជវន្តានិ ផលាផលានិ គហេត្វា អាចរិយស្ស សន្តិកំ សម្បត្តា ពុទ្ធានញ្ចេវ អាចរិយស្ស ច និសិន្នាសនំ ឱលោកេត្វា អាហំសុ – ‘‘អាចរិយ, មយំ ‘ឥមស្មិំ លោកេ តុម្ហេហិ មហន្តតរោ នត្ថី’តិ វិចរាម, អយំ បន បុរិសោ តុម្ហេហិ មហន្តតរោ មញ្ញេ’’តិ? ‘‘តាតា, កិំ វទេថ, សាសបេន សទ្ធិំ អដ្ឋសដ្ឋិយោជនសតសហស្សុព្ពេធំ សិនេរុំ សមំ កាតុំ ឥច្ឆថ, សព្ពញ្ញុពុទ្ធេន សទ្ធិំ មមំ ឧបមំ មា ករិត្ថ បុត្តកា’’តិ. អថ តេ តាបសា, ‘‘សចាយំ ឥត្តរសត្តោ អភវិស្ស, អម្ហាកំ អាចរិយោ ន ឯវរូបំ ឧបមំ អាហរិស្ស, យាវ មហា វតាយំ បុរិសោ’’តិ សព្ពេវ បាទេសុ និបតិត្វា សិរសា វន្ទិំសុ. អថ នេ អាចរិយោ អាហ – ‘‘តាតា, អម្ហាកំ ពុទ្ធានំ អនុច្ឆវិកោ ទេយ្យធម្មោ នត្ថិ, សត្ថា ច ភិក្ខាចារវេលាយំ ឥធាគតោ, មយំ យថាសត្តិ យថាពលំ ទេយ្យធម្មំ ទស្សាម, តុម្ហេ យំ យំ បណីតំ ផលាផលំ, តំ តំ អាហរថា’’តិ អាហរាបេត្វា ហត្ថេ ធោវិត្វា សយំ តថាគតស្ស បត្តេ បតិដ្ឋាបេសិ. សត្ថារា ផលាផលេ បដិគ្គហិតមត្តេ ទេវតា ទិព្ពោជំ បក្ខិបិំសុ. សោ តាបសោ ឧទកម្បិ សយមេវ បរិស្សាវេត្វា អទាសិ. តតោ ភត្តកិច្ចំ កត្វា និសិន្នេ សត្ថរិ សព្ពេ អន្តេវាសិកេ បក្កោសិត្វា សត្ថុ សន្តិកេ សារណីយកថំ កថេន្តោ និសីទិ. សត្ថា ‘‘ទ្វេ អគ្គសាវកា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ អាគច្ឆន្តូ’’តិ ចិន្តេសិ. តេ សត្ថុ ចិត្តំ ញត្វា សតសហស្សខីណាសវបរិវារា អាគន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ.

តតោ សរទតាបសោ អន្តេវាសិកេ អាមន្តេសិ – ‘‘តាតា, ពុទ្ធានំ និសិន្នាសនម្បិ នីចំ, សមណសតសហស្សានម្បិ អាសនំ នត្ថិ, អជ្ជ តុម្ហេហិ ឧឡារំ ពុទ្ធសក្ការំ កាតុំ វដ្ដតិ, បព្ពតបាទតោ វណ្ណគន្ធសម្បន្នានិ បុប្ផានិ អាហរថា’’តិ. កថនកាលោ បបញ្ចោ វិយ ហោតិ, ឥទ្ធិមតោ បន ឥទ្ធិវិសយោ អចិន្តេយ្យោតិ មុហុត្តមត្តេនេវ តេ តាបសា វណ្ណគន្ធសម្បន្នានិ បុប្ផានិ អាហរិត្វា ពុទ្ធានំ យោជនប្បមាណំ បុប្ផាសនំ បញ្ញាបេសុំ. ឧភិន្នំ អគ្គសាវកានំ តិគាវុតំ, សេសភិក្ខូនំ អឌ្ឍយោជនិកាទិភេទំ, សង្ឃនវកស្ស ឧសភមត្តំ អហោសិ. ‘‘កថំ ឯកស្មិំ អស្សមបទេ តាវ មហន្តានិ អាសនានិ បញ្ញត្តានី’’តិ ន ចិន្តេតព្ពំ. ឥទ្ធិវិសយោ ហេស. ឯវំ បញ្ញត្តេសុ អាសនេសុ សរទតាបសោ តថាគតស្ស បុរតោ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ឋិតោ, ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ឥមំ បុប្ផាសនំ អភិរុហថា’’តិ អាហ. តេន វុត្តំ –

‘‘នានាបុប្ផញ្ច គន្ធញ្ច, សម្បាទេត្វាន ឯកតោ;

បុប្ផាសនំ បញ្ញាបេត្វា, ឥទំ វចនមព្រវិ.

‘‘ឥទំ មេ អាសនំ វីរ, បញ្ញត្តំ តវនុច្ឆវិំ;

មម ចិត្តំ បសាទេន្តោ, និសីទ បុប្ផមាសនេ.

‘‘សត្តរត្តិន្ទិវំ ពុទ្ធោ, និសីទិ បុប្ផមាសនេ;

មម ចិត្តំ បសាទេត្វា, ហាសយិត្វា សទេវកេ’’តិ.

ឯវំ និសិន្នេ សត្ថរិ ទ្វេ អគ្គសាវកា សេសភិក្ខូ ច អត្តនោ អត្តនោ បត្តាសនេ និសីទិំសុ. សរទតាបសោ មហន្តំ បុប្ផច្ឆត្តំ គហេត្វា តថាគតស្ស មត្ថកេ ធារេន្តោ អដ្ឋាសិ. សត្ថា ‘‘ជដិលានំ អយំ សក្ការោ មហប្ផលោ ហោតូ’’តិ និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិ. សត្ថុ សមាបត្តិំ សមាបន្នភាវំ ញត្វា ទ្វេ អគ្គសាវកាបិ សេសភិក្ខូបិ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិំសុ. តថាគតេ សត្តាហំ និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា និសិន្នេ អន្តេវាសិកា ភិក្ខាចារកាលេ សម្បត្តេ វនមូលផលាផលំ បរិភុញ្ជិត្វា សេសកាលេ ពុទ្ធានំ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ តិដ្ឋន្តិ. សរទតាបសោ បន ភិក្ខាចារម្បិ អគន្ត្វា បុប្ផច្ឆត្តំ ធារយមានោវ សត្តាហំ បីតិសុខេន វីតិនាមេសិ. សត្ថា និរោធតោ វុដ្ឋាយ ទក្ខិណបស្សេ និសិន្នំ បឋមអគ្គសាវកំ និសភត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘និសភ, សក្ការការកានំ តាបសានំ បុប្ផាសនានុមោទនំ ករោហី’’តិ. ថេរោ ចក្កវត្តិរញ្ញោ សន្តិកា បដិលទ្ធមហាលាភោ មហាយោធោ វិយ តុដ្ឋមានសោ សាវកបារមិញាណេ ឋត្វា បុប្ផាសនានុមោទនំ អារភិ. តស្ស ទេសនាវសានេ ទុតិយសាវកំ អាមន្តេសិ – ‘‘ត្វម្បិ ភិក្ខុ ធម្មំ ទេសេហី’’តិ. អនោមត្ថេរោ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ សម្មសិត្វា ធម្មំ កថេសិ. ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ ទេសនាយ ឯកស្សាបិ អភិសមយោ នាហោសិ. អថ សត្ថា អបរិមាណេ ពុទ្ធវិសយេ ឋត្វា ធម្មទេសនំ អារភិ. ទេសនាបរិយោសានេ ឋបេត្វា សរទតាបសំ សព្ពេបិ ចតុសត្តតិសហស្សជដិលា អរហត្តំ បាបុណិំសុ, សត្ថា ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ’’តិ ហត្ថំ បសារេសិ. តេសំ តាវទេវ កេសមស្សូនិ អន្តរធាយិំសុ, អដ្ឋបរិក្ខារា កាយេ បដិមុក្កាវ អហេសុំ.

សរទតាបសោ ‘‘កស្មា អរហត្តំ ន បត្តោ’’តិ? វិក្ខិត្តចិត្តត្តា. សោ កិរ ពុទ្ធានំ ទុតិយាសនេ និសីទិត្វា សាវកបារមិញាណេ ឋត្វា ធម្មំ ទេសយតោ អគ្គសាវកស្ស ធម្មទេសនំ សោតុំ អារទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ, ‘‘អហោ វតាហម្បិ អនាគតេ ឧប្បជ្ជនកពុទ្ធស្ស សាសនេ ឥមិនា សាវកេន បដិលទ្ធធុរំ លភេយ្យ’’ន្តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. សោ តេន បរិវិតក្កេន មគ្គផលបដិវេធំ កាតុំ នាសក្ខិ. តថាគតំ បន វន្ទិត្វា សម្មុខេ ឋត្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ អនន្តរាសនេ និសិន្នោ ភិក្ខុ តុម្ហាកំ សាសនេ កោ នាម ហោតី’’តិ? ‘‘មយា បវត្តិតំ ធម្មចក្កំ អនុបវត្តេន្តោ សាវកបារមិញាណស្ស កោដិប្បត្តោ សោឡស បញ្ញា បដិវិជ្ឈិត្វា ឋិតោ មយ្ហំ សាសនេ អគ្គសាវកោ និសភោ នាម ឯសោ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, យ្វាយំ មយា សត្តាហំ បុប្ផច្ឆត្តំ ធារេន្តេន សក្ការោ កតោ, អហំ ឥមស្ស ផលេន អញ្ញំ សក្កត្តំ វា ព្រហ្មត្តំ វា ន បត្ថេមិ, អនាគតេ បន អយំ និសភត្ថេរោ វិយ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស អគ្គសាវកោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិន្តិ. សត្ថា ‘‘សមជ្ឈិស្សតិ នុ ខោ ឥមស្ស បុរិសស្ស បត្ថនា’’តិ អនាគតំសញាណំ បេសេត្វា ឱលោកេន្តោ កប្បសតសហស្សាធិកំ ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ អតិក្កមិត្វា សមិជ្ឈនភាវំ អទ្ទស. ទិស្វាន សរទតាបសំ អាហ – ‘‘ន តេ អយំ បត្ថនា មោឃា ភវិស្សតិ, អនាគតេ បន កប្បសតសហស្សាធិកំ ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ អតិក្កមិត្វា គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស មាតា មហាមាយា នាម ទេវី ភវិស្សតិ, បិតា សុទ្ធោទនោ នាម មហារាជា, បុត្តោ រាហុលោ នាម, ឧបដ្ឋាកោ អានន្ទោ នាម, ទុតិយអគ្គសាវកោ មោគ្គល្លានោ នាម, ត្វំ បនស្ស បឋមអគ្គសាវកោ ធម្មសេនាបតិ សារិបុត្តោ នាម ភវិស្សសី’’តិ. ឯវំ តាបសំ ព្យាករិត្វា ធម្មកថំ កថេត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ អាកាសំ បក្ខន្ទិ.

សរទតាបសោបិ អន្តេវាសិកត្ថេរានំ សន្តិកំ គន្ត្វា សហាយកស្ស សិរិវឌ្ឍនកុដុម្ពិកស្ស សាសនំ បេសេសិ, ‘‘ភន្តេ, មម សហាយកស្ស វទេថ, សហាយកេន តេ សរទតាបសេន អនោមទស្សីពុទ្ធស្ស បាទមូលេ អនាគតេ ឧប្បជ្ជនកស្ស គោតមពុទ្ធស្ស សាសនេ បឋមអគ្គសាវកដ្ឋានំ បត្ថិតំ, ត្វំ ទុតិយអគ្គសាវកដ្ឋានំ បត្ថេហី’’តិ. ឯវញ្ច បន វត្វា ថេរេហិ បុរេតរមេវ ឯកបស្សេន គន្ត្វា សិរិវឌ្ឍនស្ស និវេសនទ្វារេ អដ្ឋាសិ. សិរិវឌ្ឍនោ ‘‘ចិរស្សំ វត មេ អយ្យោ អាគតោ’’តិ អាសនេ និសីទាបេត្វា អត្តនា នីចាសនេ និសិន្នោ, ‘‘អន្តេវាសិកបរិសា បន វោ, ភន្តេ, ន បញ្ញាយតី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, សម្ម, អម្ហាកំ អស្សមំ អនោមទស្សី ពុទ្ធោ អាគតោ, មយំ តស្ស អត្តនោ ពលេន សក្ការំ អករិម្ហា, សត្ថា សព្ពេសំ ធម្មំ ទេសេសិ, ទេសនាបរិយោសានេ ឋបេត្វា មំ សេសា អរហត្តំ បត្វា បព្ពជិំសុ. អហំ សត្ថុ បឋមអគ្គសាវកំ និសភត្ថេរំ ទិស្វា អនាគតេ ឧប្បជ្ជនកស្ស គោតមពុទ្ធស្ស នាម សាសនេ បឋមអគ្គសាវកដ្ឋានំ បត្ថេសិំ, ត្វម្បិ តស្ស សាសនេ ទុតិយអគ្គសាវកដ្ឋានំ បត្ថេហី’’តិ. ‘‘មយ្ហំ ពុទ្ធេហិ សទ្ធិំ បរិចយោ នត្ថិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ពុទ្ធេហិ សទ្ធិំ កថនំ មយ្ហំ ភារោ ហោតុ, ត្វំ មហន្តំ សក្ការំ សជ្ជេហី’’តិ.

សិរិវឌ្ឍនោ តស្ស វចនំ សុត្វា អត្តនោ និវេសនទ្វារេ រាជមានេន អដ្ឋករីសមត្តំ ឋានំ សមតលំ ការេត្វា វាលុកំ ឱកិរាបេត្វា លាជបញ្ចមានិបុប្ផានិ វិកិរាបេត្វា នីលុប្បលច្ឆទនំ មណ្ឌបំ ការេត្វា ពុទ្ធាសនំ បញ្ញាបេត្វា សេសភិក្ខូនម្បិ អាសនានិ បដិយាទេត្វា មហន្តំ សក្ការសម្មានំ សជ្ជេត្វា ពុទ្ធានំ និមន្តនត្ថាយ សរទតាបសស្ស សញ្ញំ អទាសិ. តាបសោ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ គហេត្វា តស្ស និវេសនំ អគមាសិ. សិរិវឌ្ឍនោបិ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា តថាគតស្ស ហត្ថតោ បត្តំ គហេត្វា មណ្ឌបំ បវេសេត្វា បញ្ញត្តាសនេសុ និសិន្នស្ស ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទក្ខិណោទកំ ទត្វា បណីតេន ភោជនេន បរិវិសិត្វា ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ មហារហេហិ វត្ថេហិ អច្ឆាទេត្វា, ‘‘ភន្តេ, នាយំ អារព្ភោ អប្បមត្តកដ្ឋានត្ថាយ, ឥមិនាវ និយាមេន សត្តាហំ អនុកម្បំ ករោថា’’តិ អាហ. សត្ថា អធិវាសេសិ. សោ តេនេវ និយាមេន សត្តាហំ មហាទានំ បវត្តេត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ឋិតោ អាហ – ‘‘ភន្តេ, មម សហាយោ សរទតាបសោ យស្ស សត្ថុស្ស បឋមអគ្គសាវកោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថេសិ, អហម្បិ ‘‘តស្សេវ ទុតិយអគ្គសាវកោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថេមីតិ.

សត្ថា អនាគតំ ឱលោកេត្វា តស្ស បត្ថនាយ សមិជ្ឈនភាវំ ទិស្វា ព្យាកាសិ – ‘‘ត្វំ ឥតោ កប្បសតសហស្សាធិកំ អសង្ខ្យេយ្យំ អតិក្កមិត្វា គោតមពុទ្ធស្ស ទុតិយអគ្គសាវកោ ភវិស្សសី’’តិ. ពុទ្ធានំ ព្យាករណំ សុត្វា សិរិវឌ្ឍនោ ហដ្ឋបហដ្ឋោ អហោសិ. សត្ថាបិ ភត្តានុមោទនំ កត្វា សបរិវារោ វិហារមេវ គតោ. ‘‘អយំ, ភិក្ខវេ, មម បុត្តេហិ តទា បត្ថិតបត្ថនា. តេ យថាបត្ថិតមេវ លភិំសុ. នាហំ មុខំ ឱលោកេត្វា ទេមី’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ ទ្វេ អគ្គសាវកា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, មយំ អគារិយភូតា សមានា គិរគ្គសមជ្ជំ ទស្សនាយ គតា’’តិ យាវ អស្សជិត្ថេរស្ស សន្តិកា សោតាបត្តិផលបដិវេធា សព្ពំ បច្ចុប្បន្នវត្ថុំ កថេត្វា, ‘‘តេ មយំ, ភន្តេ, អាចរិយស្ស សញ្ចយស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា តំ តុម្ហាកំ បាទមូលេ អានេតុកាមា តស្ស លទ្ធិយា និស្សារភាវំ កថេត្វា ឥធាគមនេ អានិសំសំ កថយិម្ហា. សោ ឥទានិ មយ្ហំ អន្តេវាសិកវាសោ នាម ចាដិយា ឧទញ្ចនភាវប្បត្តិសទិសោ, ន សក្ខិស្សាមិ អន្តេវាសិវាសំ វសិតុ’’ន្តិ វត្វា, ‘‘អាចរិយ, ឥទានិ មហាជនោ គន្ធមាលាទិហត្ថោ គន្ត្វា សត្ថារមេវ បូជេស្សតិ, តុម្ហេ កថំ ភវិស្សថា’’តិ វុត្តេ ‘‘កិំ បន ឥមស្មិំ លោកេ បណ្ឌិតា ពហូ, ឧទាហុ ទន្ធា’’តិ? ‘‘ទន្ធា’’តិ កថិតេ ‘‘តេន ហិ បណ្ឌិតា បណ្ឌិតស្ស សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកំ គមិស្សន្តិ, ទន្ធា ទន្ធស្ស មម សន្តិកំ អាគមិស្សន្តិ, គច្ឆថ តុម្ហេ’’តិ វត្វា ‘‘អាគន្តុំ ន ឥច្ឆិ, ភន្តេ’’តិ. តំ សុត្វា សត្ថា, ‘‘ភិក្ខវេ, សញ្ចយោ អត្តនោ មិច្ឆាទិដ្ឋិតាយ អសារំ សារោតិ, សារញ្ច អសារោតិ គណ្ហិ. តុម្ហេ បន អត្តនោ បណ្ឌិតតាយ សារញ្ច សារតោ, អសារញ្ច អសារតោ ញត្វា អសារំ បហាយ សារមេវ គណ្ហិត្ថា’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

១១. ‘‘អសារេ សារមតិនោ, សារេ ចាសារទស្សិនោ;

តេ សារំ នាធិគច្ឆន្តិ, មិច្ឆាសង្កប្បគោចរា.

១២. ‘‘សារញ្ច សារតោ ញត្វា, អសារញ្ច អសារតោ;

តេ សារំ អធិគច្ឆន្តិ, សម្មាសង្កប្បគោចរា’’តិ.

តត្ថ អសារេ សារមតិនោតិ ចត្តារោ បច្ចយា, ទសវត្ថុកា មិច្ឆាទិដ្ឋិ, តស្សា ឧបនិស្សយភូតា ធម្មទេសនាតិ អយំ អសារោ នាម, តស្មិំ សារទិដ្ឋិនោតិ អត្ថោ. សារេ ចាសារទស្សិនោតិ ទសវត្ថុកា សម្មាទិដ្ឋិ, តស្សា ឧបនិស្សយភូតា ធម្មទេសនាតិ អយំ សារោ នាម, តស្មិំ ‘‘នាយំ សារោ’’តិ អសារទស្សិនោ. តេ សារន្តិ តេ បន តំ មិច្ឆាទិដ្ឋិគ្គហណំ គហេត្វា ឋិតា កាមវិតក្កាទីនំ វសេន មិច្ឆាសង្កប្បគោចរា ហុត្វា សីលសារំ, សមាធិសារំ, បញ្ញាសារំ, វិមុត្តិសារំ, វិមុត្តិញាណទស្សនសារំ, ‘‘បរមត្ថសារំ, និព្ពានញ្ច នាធិគច្ឆ’’ន្តិ. សារញ្ចាតិ តមេវ សីលសារាទិសារំ ‘‘សារោ នាមាយ’’ន្តិ, វុត្តប្បការញ្ច អសារំ ‘‘អសារោ អយ’’ន្តិ ញត្វា. តេ សារន្តិ តេ បណ្ឌិតា ឯវំ សម្មាទស្សនំ គហេត្វា ឋិតា នេក្ខម្មសង្កប្បាទីនំ វសេន សម្មាសង្កប្បគោចរា ហុត្វា តំ វុត្តប្បការំ សារំ អធិគច្ឆន្តីតិ.

គាថាបរិយោសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសុ. សន្និបតិតានំ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

សារិបុត្តត្ថេរវត្ថុ អដ្ឋមំ.