៥. កោសម្ពកវត្ថុ

បរេ ច ន វិជានន្តីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោសម្ពកេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ.

កោសម្ពិយញ្ហិ ឃោសិតារាមេ បញ្ចសតបញ្ចសតបរិវារា ទ្វេ ភិក្ខូ វិហរិំសុ វិនយធរោ ច ធម្មកថិកោ ច. តេសុ ធម្មកថិកោ ឯកទិវសំ សរីរវលញ្ជំ កត្វា ឧទកកោដ្ឋកេ អាចមនឧទកាវសេសំ ភាជនេ ឋបេត្វាវ និក្ខមិ. បច្ឆា វិនយធរោ តត្ថ បវិដ្ឋោ តំ ឧទកំ ទិស្វា និក្ខមិត្វា ឥតរំ បុច្ឆិ, ‘‘អាវុសោ, តយា ឧទកំ ឋបិត’’ន្តិ? ‘‘អាម, អាវុសោ’’តិ. ‘‘កិំ បនេត្ថ អាបត្តិភាវំ ន ជានាសី’’តិ? ‘‘អាម, ន ជានាមី’’តិ. ‘‘ហោតិ, អាវុសោ, ឯត្ថ អាបត្តី’’តិ. ‘‘តេន ហិ បដិករិស្សាមិ ន’’ន្តិ. ‘‘សចេ បន តេ, អាវុសោ, អសញ្ចិច្ច អស្សតិយា កតំ, នត្ថិ អាបត្តី’’តិ. សោ តស្សា អាបត្តិយា អនាបត្តិទិដ្ឋិ អហោសិ. វិនយធរោបិ អត្តនោ និស្សិតកានំ ‘‘អយំ ធម្មកថិកោ អាបត្តិំ អាបជ្ជមានោបិ ន ជានាតី’’តិ អារោចេសិ. តេ តស្ស និស្សិតកេ ទិស្វា ‘‘តុម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយោ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វាបិ អាបត្តិភាវំ ន ជានាតី’’តិ អាហំសុ. តេ គន្ត្វា អត្តនោ ឧបជ្ឈាយស្ស អារោចេសុំ. សោ ឯវមាហ – ‘‘អយំ វិនយធរោ បុព្ពេ អនាបត្តីតិ វត្វា ឥទានិ អាបត្តីតិ វទតិ, មុសាវាទី ឯសោ’’តិ. តេ គន្ត្វា ‘‘តុម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយោ មុសាវាទី’’តិ អាហំសុ. តេ ឯវំ អញ្ញមញ្ញំ កលហំ វឌ្ឍយិំសុ. កតោ វិនយធរោ ឱកាសំ លភិត្វា ធម្មកថិកស្ស អាបត្តិយា អទស្សនេ ឧក្ខេបនីយកម្មមកាសិ. តតោ បដ្ឋាយ តេសំ បច្ចយទាយកា ឧបដ្ឋាកាបិ ទ្វេ កោដ្ឋាសា អហេសុំ, ឱវាទបដិគ្គាហកា ភិក្ខុនិយោបិ អារក្ខទេវតាបិ តាសំ សន្ទិដ្ឋសម្ភត្តា អាកាសដ្ឋទេវតាបីតិ យាវ ព្រហ្មលោកា សព្ពេបិ បុថុជ្ជនា ទ្វេ បក្ខា អហេសុំ. ចាតុមហារាជិកំ អាទិំ កត្វា យាវ អកនិដ្ឋភាវនា បន ឯកនិន្នាទំ កោលាហលំ អគមាសិ.

អថេកោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ តថាគតមុបសង្កមិត្វា ឧក្ខេបកានំ វិនយធរអន្តេវាសិកានំ ‘‘ធម្មិកេនេវាយំ វិនយកម្មេន ឧក្ខិត្តោ’’តិ លទ្ធិញ្ច, ឧក្ខិត្តានុវត្តកានំ ធម្មកថិកអន្តេវាសិកានំ បន ‘‘អធម្មិកេនេវ កម្មេន ឧក្ខិត្តោ’’តិ លទ្ធិញ្ច, ឧក្ខេបកេហិ វារិយមានានម្បិ ច តេសំ តំ អនុបរិវារេត្វា វិចរណភាវញ្ច អារោចេសិ ភគវា ‘‘សមគ្គា កិរ ហោន្តូ’’តិ ទ្វេ វារេ បេសេត្វា ‘‘ន ឥច្ឆន្តិ, ភន្តេ, សមគ្គា ភវិតុ’’ន្តិ សុត្វា តតិយវារេ ‘‘ភិន្នោ ភិក្ខុសង្ឃោ, ភិន្នោ ភិក្ខុសង្ឃោ’’តិ តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា ឧក្ខេបកានំ ឧក្ខេបនេ, ឥតរេសញ្ច អាបត្តិយា អទស្សនេ អាទីនវំ កថេត្វា បុន តេសំ តត្ថេវ ឯកសីមាយំ ឧបោសថាទីនិ អនុជានិត្វា ភត្តគ្គាទីសុ ភណ្ឌនជាតានំ ‘‘អាសនន្តរិកាយ និសីទិតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ៤៥៦) ភត្តគ្គេ វត្តំ បញ្ញាបេត្វា ‘‘ឥទានិបិ ភណ្ឌនជាតាវ វិហរន្តី’’តិ សុត្វា តត្ថ គន្ត្វា ‘‘អលំ, ភិក្ខវេ, មា ភណ្ឌន’’ន្តិអាទីនិ វត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, ភណ្ឌនកលហវិគ្គហវិវាទា នាមេតេ អនត្ថការកា. កលហំ និស្សាយ ហិ លដុកិកាបិ សកុណិកា ហត្ថិនាគំ ជីវិតក្ខយំ បាបេសី’’តិ លដុកិកជាតកំ (ជា. ១.៥.៣៩ អាទយោ) កថេត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, សមគ្គា ហោថ, មា វិវទថ. វិវាទំ និស្សាយ ហិ អនេកសតសហស្សា វដ្ដកាបិ ជីវិតក្ខយំ បត្តា’’តិ វដ្ដកជាតកំ (ជា. ១.១.១១៨) កថេសិ. ឯវម្បិ តេសុ ភគវតោ វចនំ អនាទិយន្តេសុ អញ្ញតរេន ធម្មវាទិនា តថាគតស្ស វិហេសំ អនិច្ឆន្តេន ‘‘អាគមេតុ, ភន្តេ ភគវា, ធម្មសាមិ, អប្បោស្សុក្កោ, ភន្តេ ភគវា, ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារមនុយុត្តោ វិហរតុ, មយមេវ តេន ភណ្ឌនេន កលហេន វិគ្គហេន វិវាទេន បញ្ញាយិស្សាមា’’តិ (មហាវ. ៤៥៧; ម. និ. ៣.២៣៦) វុត្តេ អតីតំ អាហរិ –

ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តោ នាម កាសិរាជា អហោសិ. ព្រហ្មទត្តេន ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ រជ្ជំ អច្ឆិន្ទិត្វា អញ្ញាតកវេសេន វសន្តស្ស បិតុនោ មារិតភាវញ្ចេវ ទីឃាវុកុមារេន អត្តនោ ជីវិតេ ទិន្នេ តតោ បដ្ឋាយ តេសំ សមគ្គភាវញ្ច កថេត្វា ‘‘តេសញ្ហិ នាម, ភិក្ខវេ, រាជូនំ អាទិន្នទណ្ឌានំ អាទិន្នសត្ថានំ ឯវរូបំ ខន្តិសោរច្ចំ ភវិស្សតិ. ឥធ ខោ តំ, ភិក្ខវេ, សោភេថ, យំ តុម្ហេ ឯវំ ស្វាខាតេ ធម្មវិនយេ បព្ពជិតា សមានា ខមា ច ភវេយ្យាថ សោរតា ចា’’តិ ឱវទិត្វាបិ នេវ តេ សមគ្គេ កាតុំ អសក្ខិ. សោ តាយ អាកិណ្ណវិហារតាយ ឧក្កណ្ឋិតោ ‘‘អហំ ខោ ឥទានិ អាកិណ្ណោ ទុក្ខំ វិហរាមិ, ឥមេ ច ភិក្ខូ មម វចនំ ន ករោន្តិ. យំនូនាហំ ឯកកោវ គណម្ហា វូបកដ្ឋោ វិហរេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា កោសម្ពិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា អនបលោកេត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ ឯកកោវ អត្តនោ បត្តចីវរមាទាយ ពាលកលោណកគាមំ គន្ត្វា តត្ថ ភគុត្ថេរស្ស ឯកចារិកវត្តំ កថេត្វា បាចិនវំសមិគទាយេ តិណ្ណំ កុលបុត្តានំ សាមគ្គិយានិសំសំ កថេត្វា យេន បាលិលេយ្យកំ អត្ថិ, តទវសរិ. តត្រ សុទំ ភគវា បាលិលេយ្យកំ ឧបនិស្សាយ រក្ខិតវនសណ្ឌេ ភទ្ទសាលមូលេ បាលិលេយ្យកេន ហត្ថិនា ឧបដ្ឋិយមានោ ផាសុកំ វស្សាវាសំ វសិ.

កោសម្ពិវាសិនោបិ ខោ ឧបាសកា វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ អបស្សន្តា ‘‘កុហិំ, ភន្តេ, សត្ថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘បាលិលេយ្យកវនសណ្ឌំ គតោ’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘អម្ហេ សមគ្គេ កាតុំ វាយមិ, មយំ បន ន សមគ្គា អហុម្ហា’’តិ. ‘‘កិំ, ភន្តេ, តុម្ហេ សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា តស្មិំ សាមគ្គិំ ករោន្តេ សមគ្គា នាហុវត្ថា’’តិ? ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ. ‘‘មនុស្សា ឥមេ សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា តស្មិំ សាមគ្គិំ ករោន្តេបិ សមគ្គា ន ជាតា, មយំ ឥមេ និស្សាយ សត្ថារំ ទដ្ឋុំ ន លភិម្ហា, ឥមេសំ នេវ អាសនំ ទស្សាម, ន អភិវាទនាទីនិ ករិស្សាមា’’តិ តតោ បដ្ឋាយ តេសំ សាមីចិមត្តម្បិ ន ករិំសុ. តេ អប្បាហារតាយ សុស្សមានា កតិបាហេនេវ ឧជុកា ហុត្វា អញ្ញមញ្ញំ អច្ចយំ ទេសេត្វា ខមាបេត្វា ‘‘ឧបាសកា មយំ សមគ្គា ជាតា, តុម្ហេបិ នោ បុរិមសទិសា ហោថា’’តិ អាហំសុ. ‘‘ខមាបិតោ បន វោ, ភន្តេ, សត្ថា’’តិ. ‘‘ន ខមាបិតោ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘តេន ហិ សត្ថារំ ខមាបេថ, សត្ថុ ខមាបិតកាលេ មយម្បិ តុម្ហាកំ បុរិមសទិសា ភវិស្សាមា’’តិ. តេ អន្តោវស្សភាវេន សត្ថុ សន្តិកំ គន្តុំ អវិសហន្តា ទុក្ខេន តំ អន្តោវស្សំ វីតិនាមេសុំ. សត្ថា បន តេន ហត្ថិនា ឧបដ្ឋិយមានោ សុខំ វសិ. សោបិ ហិ ហត្ថិនាគោ គណំ បហាយ ផាសុវិហារត្ថាយេវ តំ វនសណ្ឌំ បាវិសិ.

យថាហ – ‘‘អហំ ខោ អាកិណ្ណោ វិហរាមិ ហត្ថីហិ ហត្ថីនីហិ ហត្ថិកលភេហិ ហត្ថិច្ឆាបេហិ, ឆិន្នគ្គានិ ចេវ តិណានិ ខាទាមិ, ឱភគ្គោភគ្គញ្ច មេ សាខាភង្គំ ខាទន្តិ, អាវិលានិ ច បានីយានិ បិវាមិ, ឱគាហា ចស្ស មេ ឧត្តិណ្ណស្ស ហត្ថិនិយោ កាយំ ឧបនិឃំសន្តិយោ គច្ឆន្តិ, យំនូនាហំ ឯកោវ គណម្ហា វូបកដ្ឋោ វិហរេយ្យ’’ន្តិ (មហាវ. ៤៦៧; ឧទា. ៣៥). អថ ខោ សោ ហត្ថិនាគោ យូថា អបក្កម្ម យេន បាលិលេយ្យកំ រក្ខិតវនសណ្ឌំ ភទ្ទសាលមូលំ, យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា បន ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ឱលោកេន្តោ អញ្ញំ កិញ្ចិ អទិស្វា ភទ្ទសាលមូលំ បាទេនេវ បហរន្តោ តច្ឆេត្វា សោណ្ឌាយ សាខំ គហេត្វា សម្មជ្ជិ. តតោ បដ្ឋាយ សោណ្ឌាយ ឃដំ គហេត្វា បានីយំ បរិភោជនីយំ ឧបដ្ឋាបេតិ, ឧណ្ហោទកេន អត្ថេ សតិ ឧណ្ហោទកំ បដិយាទេតិ. កថំ? ហត្ថេន កដ្ឋានិ ឃំសិត្វា អគ្គិំ សម្បាទេតិ, តត្ថ ទារូនិ បក្ខិបន្តោ អគ្គិំ ជាលេត្វា តត្ថ បាសាណេ បក្ខិបិត្វា បចិត្វា ទារុទណ្ឌកេន បវដ្ដេត្វា បរិច្ឆិន្នាយ ខុទ្ទកសោណ្ឌិកាយ ខិបតិ, តតោ ហត្ថំ ឱតារេត្វា ឧទកស្ស តត្តភាវំ ជានិត្វា គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទតិ. សត្ថា ‘‘ឧទកំ តេ តាបិតំ បាលិលេយ្យកា’’តិ វត្វា តត្ថ គន្ត្វា ន្ហាយតិ. អថស្ស នានាវិធានិ ផលានិ អាហរិត្វា ទេតិ. យទា បន សត្ថា គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសតិ, តទា សត្ថុ បត្តចីវរមាទាយ កុម្ភេ បតិដ្ឋបេត្វា សត្ថារា សទ្ធិំយេវ គច្ឆតិ. សត្ថា គាមូបចារំ បត្វា ‘‘បាលិលេយ្យក ឥតោ បដ្ឋាយ តយា គន្តុំ ន សក្កា, អាហារ មេ បត្តចីវរ’’ន្តិ អាហរាបេត្វា គាមំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. សោបិ យាវ សត្ថុ និក្ខមនា តត្ថេវ ឋត្វា អាគមនកាលេ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា បុរិមនយេនេវ បត្តចីវរំ គហេត្វា វសនដ្ឋានេ ឱតារេត្វា វត្តំ ទស្សេត្វា សាខាយ ពីជតិ, រត្តិំ វាឡមិគបរិបន្ថនិវារណត្ថំ មហន្តំ ទណ្ឌំ សោណ្ឌាយ គហេត្វា ‘‘សត្ថារំ រក្ខិស្សាមី’’តិ យាវ អរុណុគ្គមនា វនសណ្ឌស្ស អន្តរន្តរេន វិចរតិ, តតោ បដ្ឋាយយេវ កិរ សោ វនសណ្ឌោ បាលិលេយ្យករក្ខិតវនសណ្ឌោ នាម ជាតោ. អរុណេ ឧគ្គតេ មុខោទកទានំ អាទិំ កត្វា តេនេវូបាយេន សព្ពវត្តានិ ករោតិ.

អថេកោ មក្កដោ តំ ហត្ថិំ ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ ទិវសេ ទិវសេ តថាគតស្ស អាភិសមាចារិកំ ករោន្តំ ទិស្វា ‘‘អហម្បិ កិញ្ចិទេវ ករិស្សាមី’’តិ វិចរន្តោ ឯកទិវសំ និម្មក្ខិកំ ទណ្ឌកមធុំ ទិស្វា ទណ្ឌកំ ភញ្ជិត្វា ទណ្ឌកេនេវ សទ្ធិំ មធុបដលំ សត្ថុ សន្តិកំ អាហរិត្វា កទលិបត្តំ ឆិន្ទិត្វា តត្ថ ឋបេត្វា អទាសិ. សត្ថា គណ្ហិ. មក្កដោ ‘‘ករិស្សតិ នុ ខោ បរិភោគំ ន ករិស្សតី’’តិ ឱលោកេន្តោ គហេត្វា និសិន្នំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ’’តិ ចិន្តេត្វា ទណ្ឌកោដិយំ គហេត្វា បរិវត្តេត្វា ឧបធារេន្តោ អណ្ឌកានិ ទិស្វា តានិ សណិកំ អបនេត្វា បុន អទាសិ. សត្ថា បរិភោគមកាសិ. សោ តុដ្ឋមានសោ តំ តំ សាខំ គហេត្វា នច្ចន្តោវ អដ្ឋាសិ. អថស្ស គហិតសាខាបិ អក្កន្តសាខាបិ ភិជ្ជិំសុ. សោ ឯកស្មិំ ខាណុមត្ថកេ បតិត្វា និវិដ្ឋគត្តោ សត្ថរិ បសន្នេនេវ ចិត្តេន កាលំ កត្វា តាវតិំសភវនេ តិំសយោជនិកេ កនកវិមានេ និព្ពត្តិ, អច្ឆរាសហស្សបរិវារោ មក្កដទេវបុត្តោ នាម អហោសិ.

តថាគតស្ស តត្ថ ហត្ថិនាគេន ឧបដ្ឋិយមានស្ស វសនភាវោ សកលជម្ពុទីបេ បាកដោ អហោសិ. សាវត្ថិនគរតោ ‘‘អនាថបិណ្ឌិកោ វិសាខា ច មហាឧបាសិកា’’តិឯវមាទីនិ មហាកុលានិ អានន្ទត្ថេរស្ស សាសនំ បហិណិំសុ ‘‘សត្ថារំ នោ, ភន្តេ, ទស្សេថា’’តិ. ទិសាវាសិនោបិ បញ្ចសតា ភិក្ខូ វុដ្ឋវស្សា អានន្ទត្ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ចិរស្សុតា នោ, អាវុសោ អានន្ទ, ភគវតោ សម្មុខា ធម្មី កថា, សាធុ មយំ, អាវុសោ អានន្ទ, លភេយ្យាម ភគវតោ សម្មុខា ធម្មិំ កថំ សវនាយា’’តិ យាចិំសុ. ថេរោ តេ ភិក្ខូ អាទាយ តត្ថ គន្ត្វា ‘‘តេមាសំ ឯកវិហារិនោ តថាគតស្ស សន្តិកំ ឯត្តកេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឧបសង្កមិតុំ អយុត្ត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា តេ ភិក្ខូ ពហិ ឋបេត្វា ឯកកោវ សត្ថារំ ឧបសង្កមិ. បាលិលេយ្យកោ តំ ទិស្វា ទណ្ឌមាទាយ បក្ខន្ទិ. សត្ថា ឱលោកេត្វា អបេហិ ‘‘អបេហិ បាលិលេយ្យក, មា និវារយិ, ពុទ្ធុបដ្ឋាកោ ឯសោ’’តិ អាហ. សោ តត្ថេវ ទណ្ឌំ ឆឌ្ឌេត្វា បត្តចីវរបដិគ្គហណំ អាបុច្ឆិ. ថេរោ នាទាសិ. នាគោ ‘‘សចេ ឧគ្គហិតវត្តោ ភវិស្សតិ, សត្ថុ និសីទនបាសាណផលកេ អត្តនោ បរិក្ខារំ ន ឋបេស្សតី’’តិ ចិន្តេសិ. ថេរោ បត្តចីវរំ ភូមិយំ ឋបេសិ. វត្តសម្បន្នា ហិ គរូនំ អាសនេ វា សយនេ វា អត្តនោ បរិក្ខារំ ន ឋបេន្តិ.

ថេរោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. សត្ថា ‘‘អានន្ទ, ឯកោវ អាគតោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា បញ្ចសតេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ អាគតភាវំ សុត្វា ‘‘កហំ បនេតេ’’តិ វត្វា ‘‘តុម្ហាកំ ចិត្តំ អជានន្តោ ពហិ ឋបេត្វា អាគតោម្ហី’’តិ វុត្តេ ‘‘បក្កោសាហិ នេ’’តិ អាហ. ថេរោ តថា អកាសិ. តេ ភិក្ខូ អាគន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. សត្ថា តេហិ សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា តេហិ ភិក្ខូហិ, ‘‘ភន្តេ ភគវា, ហិ ពុទ្ធសុខុមាលោ ចេវ ខត្តិយសុខុមាលោ ច, តុម្ហេហិ តេមាសំ ឯកកេហិ តិដ្ឋន្តេហិ និសីទន្តេហិ ច ទុក្ករំ កតំ, វត្តបដិវត្តការកោបិ មុខោទកាទិទាយកោបិ នាហោសិ មញ្ញេ’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, បាលិលេយ្យកហត្ថិនា មម សព្ពកិច្ចានិ កតានិ. ឯវរូបញ្ហិ សហាយំ លភន្តេន ឯកតោវ វសិតុំ យុត្តំ, អលភន្តស្ស ឯកចារិកភាវោវ សេយ្យោ’’តិ វត្វា ឥមា នាគវគ្គេ តិស្សោ គាថា អភាសិ –

‘‘សចេ លភេថ និបកំ សហាយំ,

សទ្ធិំចរំ សាធុវិហារិ ធីរំ;

អភិភុយ្យ សព្ពានិ បរិស្សយានិ,

ចរេយ្យ តេនត្តមនោ សតីមា.

‘‘នោ ចេ លភេថ និបកំ សហាយំ,

សទ្ធិំចរំ សាធុវិហារិ ធីរំ;

រាជាវ រដ្ឋំ វិជិតំ បហាយ,

ឯកោ ចរេ មាតង្គរញ្ញេវ នាគោ.

‘‘ឯកស្ស ចរិតំ សេយ្យោ,

នត្ថិ ពាលេ សហាយតា;

ឯកោ ចរេ ន ច បាបានិ កយិរា,

អប្បោស្សុក្កោ មាតង្គរញ្ញេវ នាគោ’’តិ. (មហាវ. ៤៦៤; ម. និ. ៣.២៣៧; ធ. ប. ៣២៨-៣៣០; សុ. និ. ៤៥-៤៦);

គាថាបរិយោសានេ បញ្ចសតាបិ តេ ភិក្ខូ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសុ. អានន្ទត្ថេរោបិ អនាថបិណ្ឌិកាទីហិ បេសិតសាសនំ អារោចេត្វា, ‘‘ភន្តេ, អនាថបិណ្ឌិកប្បមុខា តេ បញ្ច អរិយសាវកកោដិយោ តុម្ហាកំ អាគមនំ បច្ចាសីសន្តី’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘តេន ហិ គណ្ហាហិ បត្តចីវរ’’ន្តិ បត្តចីវរំ គាហាបេត្វា និក្ខមិ. នាគោ គន្ត្វា គតមគ្គេ តិរិយំ អដ្ឋាសិ. ‘‘កិំ ករោតិ, ភន្តេ, នាគោ’’តិ? ‘‘តុម្ហាកំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខំ ទាតុំ បច្ចាសីសតិ, ទីឃរត្តំ ខោ បនាយំ មយ្ហំ ឧបការកោ, នាស្ស ចិត្តំ កោបេតុំ វដ្ដតិ, និវត្តថ, ភិក្ខវេ’’តិ សត្ថា ភិក្ខូ គហេត្វា និវត្តិ. ហត្ថីបិ វនសណ្ឌំ បវិសិត្វា បនសកទលិផលាទីនិ នានាផលានិ សំហរិត្វា រាសិំ កត្វា បុនទិវសេ ភិក្ខូនំ អទាសិ. បញ្ចសតា ភិក្ខូ សព្ពានិ ខេបេតុំ នាសក្ខិំសុ. ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ សត្ថា បត្តចីវរំ គាហេត្វា និក្ខមិ. នាគោ ភិក្ខូនំ អន្តរន្តរេន គន្ត្វា សត្ថុ បុរតោ តិរិយំ អដ្ឋាសិ. ‘‘កិំ ករោតិ, ភន្តេ, នាគោ’’តិ? ‘‘អយញ្ហិ ភិក្ខវេ, តុម្ហេ បេសេត្វា មំ និវត្តេតុកាមោ’’តិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘បាលិលេយ្យក, ឥទំ បន មម អនិវត្តគមនំ, តវ ឥមិនា អត្តភាវេន ឈានំ វា វិបស្សនំ វា មគ្គផលំ វា នត្ថិ, តិដ្ឋ ត្វ’’ន្តិ អាហ. តំ សុត្វា នាគោ មុខេ សោណ្ឌំ បក្ខិបិត្វា រោទន្តោ បច្ឆតោ បច្ឆតោ អគមាសិ. សោ ហិ សត្ថារំ និវត្តេតុំ លភន្តោ តេនេវ និយាមេន យាវជីវំ បដិជគ្គេយ្យ, សត្ថា បន តំ គាមូបចារំ បត្វា ‘‘បាលិលេយ្យក ឥតោ បដ្ឋាយ តវ អភូមិ, មនុស្សាវាសោ សបរិបន្ថោ, តិដ្ឋ ត្វ’’ន្តិ អាហ. សោ រោទមានោ តត្ថេវ ឋត្វា សត្ថរិ ចក្ខុបថំ វិជហន្តេ ហទយេន ផលិតេន កាលំ កត្វា សត្ថរិ បសាទេន តាវតិំសភវនេ តិំសយោជនិកេ កនកវិមានេ អច្ឆរាសហស្សមជ្ឈេ និព្ពត្តិ, បាលិលេយ្យកទេវបុត្តោយេវស្ស នាមំ អហោសិ.

សត្ថាបិ អនុបុព្ពេន ជេតវនំ អគមាសិ. កោសម្ពកា ភិក្ខូ ‘‘សត្ថា កិរ សាវត្ថិំ អាគតោ’’តិ សុត្វា សត្ថារំ ខមាបេតុំ តត្ថ អគមំសុ. កោសលរាជា ‘‘តេ កិរ កោសម្ពកា ភណ្ឌនការកា ភិក្ខូ អាគច្ឆន្តី’’តិ សុត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, តេសំ មម វិជិតំ បវិសិតុំ ន ទស្សាមី’’តិ អាហ. ‘‘មហារាជ, សីលវន្តា ឯតេ ភិក្ខូ, កេវលំ អញ្ញមញ្ញំ វិវាទេន មម វចនំ ន គណ្ហិំសុ, ឥទានិ មំ ខមាបេតុំ អាគច្ឆន្តិ, អាគច្ឆន្តុ មហារាជា’’តិ. អនាថបិណ្ឌិកោបិ ‘‘អហំ, ភន្តេ, តេសំ វិហារំ បវិសិតុំ ន ទស្សាមី’’តិ វត្វា តថេវ ភគវតា បដិក្ខិត្តោ តុណ្ហី អហោសិ. សាវត្ថិយំ អនុប្បត្តានំ បន តេសំ ភគវា ឯកមន្តេ វិវិត្តំ ការាបេត្វា សេនាសនំ ទាបេសិ. អញ្ញេ ភិក្ខូ តេហិ សទ្ធិំ នេវ ឯកតោ និសីទន្តិ, ន តិដ្ឋន្តិ, អាគតាគតា សត្ថារំ បុច្ឆន្តិ – ‘‘កតមេតេ, ភន្តេ, ភណ្ឌនការកា កោសម្ពកា ភិក្ខូ’’តិ? សត្ថា ‘‘ឯតេ’’តិ ទស្សេតិ. ‘‘ឯតេ កិរ តេ, ឯតេ កិរ តេ’’តិ អាគតាគតេហិ អង្គុលិកា ទស្សិយមានា លជ្ជាយ សីសំ ឧក្ខិបិតុំ អសក្កោន្តា ភគវតោ បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា ភគវន្តំ ខមាបេសុំ. សត្ថា ‘‘ភារិយំ វោ, ភិក្ខវេ, កតំ, តុម្ហេ ហិ នាម មាទិសស្ស ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ បព្ពជិត្វា មយិ សាមគ្គិំ ករោន្តេ មម វចនំ ន ករិត្ថ, បោរាណកបណ្ឌិតាបិ វជ្ឈប្បត្តានំ មាតាបិតូនំ ឱវាទំ សុត្វា តេសុ ជីវិតា វោរោបិយមានេសុបិ តំ អនតិក្កមិត្វា បច្ឆា ទ្វីសុ រដ្ឋេសុ រជ្ជំ ការយិំសូ’’តិ វត្វា បុនទេវ កោសម្ពិកជាតកំ (ជា. ១.៩.១០ អាទយោ) កថេត្វា ‘‘ឯវំ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុកុមារោ មាតាបិតូសុ ជីវិតា វោរោបិយមានេសុបិ តេសំ ឱវាទំ អនតិក្កមិត្វា បច្ឆា ព្រហ្មទត្តស្ស ធីតរំ លភិត្វា ទ្វីសុ កាសិកោសលរដ្ឋេសុ រជ្ជំ ការេសិ, តុម្ហេហិ បន មម វចនំ អករោន្តេហិ ភារិយំ កត’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៦. ‘‘បរេ ច ន វិជានន្តិ, មយមេត្ថ យមាមសេ;

យេ ច តត្ថ វិជានន្តិ, តតោ សម្មន្តិ មេធគា’’តិ.

តត្ថ បរេតិ បណ្ឌិតេ ឋបេត្វា តតោ អញ្ញេ ភណ្ឌនការកា បរេ នាម. តេ តត្ថ សង្ឃមជ្ឈេ កោលាហលំ ករោន្តា ‘‘មយំ យមាមសេ ឧបរមាម វិនស្សាម សតតំ សមិតំ មច្ចុសន្តិកំ គច្ឆាមា’’តិ ន វិជានន្តិ. យេ ច តត្ថ វិជានន្តីតិ យេ តត្ថ បណ្ឌិតា ‘‘មយំ មច្ចុសន្តិកំ គច្ឆាមា’’តិ វិជានន្តិ. តតោ សម្មន្តិ មេធគាតិ ឯវញ្ហិ តេ ជានន្តា យោនិសោមនសិការំ ឧប្បាទេត្វា មេធគានំ កលហានំ វូបសមាយ បដិបជ្ជន្តិ. អថ នេសំ តាយ បដិបត្តិយា តេ មេធគា សម្មន្តីតិ. អថ វា បរេ ចាតិ បុព្ពេ មយា ‘‘មា, ភិក្ខវេ, ភណ្ឌន’’ន្តិអាទីនិ វត្វា ឱវទិយមានាបិ មម ឱវាទស្ស អបដិគ្គហណេន អតិក្កមនេន អមាមកា បរេ នាម. ‘‘មយំ ឆន្ទាទិវសេន មិច្ឆាគាហំ គហេត្វា ឯត្ថ សង្ឃមជ្ឈេ យមាមសេ ភណ្ឌនាទីនំ វុទ្ធិយា វាយមាមា’’តិ ន វិជានន្តិ. ឥទានិ បន យោនិសោ បច្ចវេក្ខមានា តត្ថ តុម្ហាកំ អន្តរេ យេ ច បណ្ឌិតបុរិសា ‘‘បុព្ពេ មយំ ឆន្ទាទិវសេន វាយមន្តា អយោនិសោ បដិបន្នា’’តិ វិជានន្តិ, តតោ តេសំ សន្តិកា តេ បណ្ឌិតបុរិសេ និស្សាយ ឥមេ ទានិ កលហសង្ខាតា មេធគា សម្មន្តីតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ.

គាថាបរិយោសានេ សម្បត្តភិក្ខូ សោតាបត្តិផលាទីសុ បតិដ្ឋហិំសូតិ.

កោសម្ពកវត្ថុ បញ្ចមំ.