៤. កាឡយក្ខិនីវត្ថុ

ន ហិ វេរេនាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ វញ្ឈិត្ថិំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកោ កិរ កុដុម្ពិកបុត្តោ បិតរិ កាលកតេ ខេត្តេ ច ឃរេ ច សព្ពកម្មានិ អត្តនាវ ករោន្តោ មាតរំ បដិជគ្គិ. អថស្ស មាតា ‘‘កុមារិកំ តេ, តាត, អានេស្សាមី’’តិ អាហ. ‘‘អម្ម, មា ឯវំ វទេថ, អហំ យាវជីវំ តុម្ហេ បដិជគ្គិស្សាមី’’តិ. ‘‘តាត, ខេត្តេ ច ឃរេ ច កិច្ចំ ត្វមេវ ករោសិ, តេន មយ្ហំ ចិត្តសុខំ នាម ន ហោតិ, អានេស្សាមី’’តិ. សោ បុនប្បុនំ បដិក្ខិបិត្វា តុណ្ហី អហោសិ. សា ឯកំ កុលំ គន្តុកាមា គេហា និក្ខមិ. អថ នំ បុត្តោ ‘‘កតរំ កុលំ គច្ឆថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អសុកកុលំ នាមា’’តិ វុត្តេ តត្ថ គមនំ បដិសេធេត្វា អត្តនោ អភិរុចិតំ កុលំ អាចិក្ខិ. សា តត្ថ គន្ត្វា កុមារិកំ វារេត្វា ទិវសំ វវត្ថបេត្វា តំ អានេត្វា តស្ស ឃរេ អកាសិ. សា វញ្ឈា អហោសិ. អថ នំ មាតា, បុត្ត, ត្វំ អត្តនោ រុចិយា កុមារិកំ អាណាបេសិ, សា ឥទានិ វញ្ឈា ជាតា, អបុត្តកញ្ច នាម កុលំ វិនស្សតិ, បវេណី ន ឃដីយតិ, តេន អញ្ញំ តេ កុមារិកំ អានេមីតិ. តេន ‘‘អលំ, អម្មា’’តិ វុច្ចមានាបិ បុនប្បុនំ កថេសិ. វញ្ឈិត្ថី តំ កថំ សុត្វា ‘‘បុត្តា នាម មាតាបិតូនំ វចនំ អតិក្កមិតុំ ន សក្កោន្តិ, ឥទានិ អញ្ញំ វិជាយិនិំ ឥត្ថិំ អានេត្វា មំ ទាសិភោគេន ភុញ្ជិស្សតិ. យំនូនាហំ សយមេវ ឯកំ កុមារិកំ អានេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ឯកំ កុលំ គន្ត្វា តស្សត្ថាយ កុមារិកំ វារេត្វា ‘‘កិំ នាមេតំ, អម្ម, វទេសី’’តិ តេហិ បដិក្ខិត្តា ‘‘អហំ វញ្ឈា, អបុត្តកំ នាម កុលំ វិនស្សតិ, តុម្ហាកំ បន ធីតា បុត្តំ វា ធីតរំ វា លភិត្វា កុដុម្ពិកស្ស សាមិនី ភវិស្សតិ, មយ្ហំ សាមិកស្ស នំ ទេថា’’តិ យាចិត្វា សម្បដិច្ឆាបេត្វា អានេត្វា សាមិកស្ស ឃរេ អកាសិ.

អថស្សា ឯតទហោសិ – ‘‘សចាយំ បុត្តំ វា ធីតរំ វា លភិស្សតិ, អយមេវ កុដុម្ពស្ស សាមិនី ភវិស្សតិ. យថា ទារកំ ន លភតិ, តថេវ នំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ. អថ នំ សា អាហ – ‘‘អម្ម, យទា តេ កុច្ឆិយំ គព្ភោ បតិដ្ឋាតិ, អថ មេ អារោចេយ្យាសី’’តិ. សា ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា គព្ភេ បតិដ្ឋិតេ តស្សា អារោចេសិ. ឥតរិស្សា បន សា សយមេវ និច្ចំ យាគុភត្តំ ទេតិ, អថស្សា អាហារេនេវ សទ្ធិំ គព្ភបាតនភេសជ្ជមទាសិ, គព្ភោ បតិ. ទុតិយម្បិ គព្ភេ បតិដ្ឋិតេ អារោចេសិ, ឥតរា ទុតិយម្បិ តថេវ បាតេសិ. អថ នំ បដិវិស្សកិត្ថិយោ បុច្ឆិំសុ – ‘‘កច្ចិ តេ សបត្តិ អន្តរាយំ ករោតី’’តិ? សា តមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘អន្ធពាលេ, កស្មា ឯវមកាសិ, អយំ តវ ឥស្សរិយភយេន គព្ភស្ស បាតនភេសជ្ជំ យោជេត្វា ទេតិ, តេន តេ គព្ភោ បតតិ, មា បុន ឯវមកត្ថា’’តិ វុត្តា តតិយវារេ ន កថេសិ. អថ សា ឥតរិស្សា ឧទរំ ទិស្វា ‘‘កស្មា មយ្ហំ គព្ភស្ស បតិដ្ឋិតភាវំ ន កថេសី’’តិ វត្វា ‘‘ត្វំ មំ អានេត្វា វញ្ចេត្វា ទ្វេ វារេ គព្ភំ បាតេសិ, កិមត្ថំ តុយ្ហំ កថេមី’’តិ វុត្តេ ‘‘នដ្ឋា ទានិម្ហី’’តិ ចិន្តេត្វា តស្សា បមាទំ ឱលោកេន្តី បរិណតេ គព្ភេ ឱកាសំ លភិត្វា ភេសជ្ជំ យោជេត្វា អទាសិ. គព្ភោ បរិណតត្តា បតិតុំ អសក្កោន្តោ តិរិយំ និបតិ, ខរា វេទនា ឧប្បជ្ជិ, ជីវិតសំសយំ បាបុណិ. សា ‘‘នាសិតម្ហិ តយា, ត្វមេវ មំ អានេត្វា ត្វមេវ តយោបិ វារេ ទារកេ នាសេសិ, ឥទានិ អហម្បិ នស្សាមិ, ឥតោ ទានិ ចុតា យក្ខិនី ហុត្វា តវ ទារកេ ខាទិតុំ សមត្ថា ហុត្វា និព្ពត្តេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ បដ្ឋបេត្វា កាលំ កត្វា តស្មិំយេវ គេហេ មជ្ជារី ហុត្វា និព្ពត្តិ. ឥតរម្បិ សាមិកោ គហេត្វា ‘‘តយា មេ កុលូបច្ឆេទោ កតោ’’តិ កប្បរជណ្ណុកាទីហិ សុបោថិតំ បោថេសិ. សា តេនេវាពាធេន កាលំ កត្វា តត្ថេវ កុក្កុដី ហុត្វា និព្ពត្តា.

កុក្កុដី ន ចិរស្សេវ អណ្ឌានិ វិជាយិ, មជ្ជារី អាគន្ត្វា តានិ អណ្ឌានិ ខាទិ. ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ ខាទិយេវ. កុក្កុដី ចិន្តេសិ – ‘‘តយោ វារេ មម អណ្ឌានិ ខាទិត្វា ឥទានិ មម្បិ ខាទិតុកាមាសី’’តិ. ‘‘ឥតោ ចុតា សបុត្តកំ តំ ខាទិតុំ លភេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ កត្វា តតោ ចុតា អរញ្ញេ ទីបិនី ហុត្វា និព្ពត្តិ. ឥតរា មិគី ហុត្វា និព្ពត្តិ. តស្សា វិជាតកាលេ ទីបិនី អាគន្ត្វា តយោ វារេ បុត្តកេ ខាទិ. មិគី មរណកាលេ ‘‘អយំ មេ តិក្ខត្តុំ បុត្តកេ ខាទិត្វា ឥទានិ មម្បិ ខាទិស្សតិ, ឥតោ ទានិ ចុតា ឯតំ សបុត្តកំ ខាទិតុំ លភេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ កត្វា ឥតោ ចុតា យក្ខិនី ហុត្វា និព្ពត្តិ. ទីបិនីបិ តថេវ តតោ ចុតា សាវត្ថិយំ កុលធីតា ហុត្វា និព្ពត្តិ, សា វុទ្ធិប្បត្តា ទ្វារគាមកេ បតិកុលំ អគមាសិ, អបរភាគេ ច បុត្តំ វិជាយិ. យក្ខិនីបិ តស្សា បិយសហាយិកាវណ្ណេន អាគន្ត្វា ‘‘កុហិំ មេ សហាយិកា’’តិ ‘‘អន្តោគព្ភេ វិជាតា’’តិ វុត្តេ ‘‘បុត្តំ នុ ខោ វិជាតា, ឧទាហុ ធីតរន្តិ បស្សិស្សាមិ ន’’ន្តិ គព្ភំ បវិសិត្វា បស្សន្តី វិយ ទារកំ គហេត្វា ខាទិត្វា គតា. បុន ទុតិយវារេបិ តថេវ ខាទិ. តតិយវារេ ឥតរា គរុភារា ហុត្វា សាមិកំ អាមន្តេត្វា, ‘‘សាមិ, ឥមស្មិំ ឋានេ ឯកា យក្ខិនី មម ទ្វេ បុត្តេ ខាទិត្វា គតា, ឥទានិ មម កុលគេហំ គន្ត្វា វិជាយិស្សាមី’’តិ កុលគេហំ គន្ត្វា វិជាយិ.

តទា សា យក្ខិនី ឧទកវារំ គតា ហោតិ. វេស្សវណស្ស ហិ យក្ខិនិយោ វារេន អនោតត្តទហតោ សីសបរម្បរាយ ឧទកមាហរន្តិ. តា ចតុមាសច្ចយេនបិ បញ្ចមាសច្ចយេនបិ មុច្ចន្តិ. អបរា យក្ខិនិយោ កិលន្តកាយា ជីវិតក្ខយម្បិ បាបុណន្តិ. សា បន ឧទកវារតោ មុត្តមត្តាវ វេគេន តំ ឃរំ គន្ត្វា ‘‘កុហិំ មេ សហាយិកា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘កុហិំ នំ បស្សិស្សសិ, តស្សា ឥមស្មិំ ឋានេ ជាតជាតទារកេ យក្ខិនី អាគន្ត្វា ខាទតិ, តស្មា កុលគេហំ គតា’’តិ. សា ‘‘យត្ថ វា តត្ថ វា គច្ឆតុ, ន មេ មុច្ចិស្សតី’’តិ វេរវេគសមុស្សាហិតមានសា នគរាភិមុខី បក្ខន្ទិ. ឥតរាបិ នាមគ្គហណទិវសេ នំ ទារកំ ន្ហាបេត្វា នាមំ កត្វា, ‘‘សាមិ, ឥទានិ សកឃរំ គច្ឆាមា’’តិ បុត្តមាទាយ សាមិកេន សទ្ធិំ វិហារមជ្ឈេ គតមគ្គេន គច្ឆន្តី បុត្តំ សាមិកស្ស ទត្វា វិហារបោក្ខរណិយា ន្ហាត្វា សាមិកេ ន្ហាយន្តេ ឧត្តរិត្វា បុត្តស្ស ថញ្ញំ បាយមានា ឋិតា យក្ខិនិំ អាគច្ឆន្តិំ ទិស្វា សញ្ជានិត្វា, ‘‘សាមិ, វេគេន ឯហិ, អយំ សា យក្ខិនី, វេគេន ឯហិ, អយំ សា យក្ខិនី’’តិ ឧច្ចាសទ្ទំ កត្វា យាវ តស្ស អាគមនំ សណ្ឋាតុំ អសក្កោន្តី និវត្តេត្វា អន្តោវិហារាភិមុខី បក្ខន្ទិ.

តស្មិំ សមយេ សត្ថា បរិសមជ្ឈេ ធម្មំ ទេសេសិ. សា បុត្តំ តថាគតស្ស បាទបិដ្ឋេ និបជ្ជាបេត្វា ‘‘តុម្ហាកំ មយា ឯស ទិន្នោ, បុត្តស្ស មេ ជីវិតំ ទេថា’’តិ អាហ. ទ្វារកោដ្ឋកេ អធិវត្ថោ សុមនទេវោ នាម យក្ខិនិយា អន្តោ បវិសិតុំ នាទាសិ. សត្ថា អានន្ទត្ថេរំ អាមន្តេត្វា ‘‘គច្ឆ, អានន្ទ, តំ យក្ខិនិំ បក្កោសាហី’’តិ អាហ. ថេរោ បក្កោសិ. ឥតរា ‘‘អយំ, ភន្តេ, អាគច្ឆតី’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘ឯតុ, មា សទ្ទមកាសី’’តិ វត្វា តំ អាគន្ត្វា ឋិតំ ‘‘កស្មា ឯវំ ករោសិ, សចេ តុម្ហេ មាទិសស្ស ពុទ្ធស្ស សម្មុខីភាវំ នាគមិស្សថ, អហិនកុលានំ វិយ អច្ឆផន្ទនានំ វិយ កាកោលូកានំ វិយ ច កប្បដ្ឋិតិកំ វោ វេរំ អភវិស្ស, កស្មា វេរំ បដិវេរំ ករោថ. វេរញ្ហិ អវេរេន ឧបសម្មតិ, នោ វេរេនា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៥. ‘‘ន ហិ វេរេន វេរានិ, សម្មន្តីធ កុទាចនំ;

អវេរេន ច សម្មន្តិ, ឯស ធម្មោ សនន្តនោ’’តិ.

តត្ថ ន ហិ វេរេនាតិ យថា ហិ ខេឡសិង្ឃាណិកាទីហិ អសុចីហិ មក្ខិតំ ឋានំ តេហេវ អសុចីហិ ធោវន្តា សុទ្ធំ និគ្គន្ធំ កាតុំ ន សក្កោន្តិ, អថ ខោ តំ ឋានំ ភិយ្យោសោមត្តាយ អសុទ្ធតរញ្ចេវ ទុគ្គន្ធតរញ្ច ហោតិ; ឯវមេវ អក្កោសន្តំ បច្ចក្កោសន្តោ បហរន្តំ បដិបហរន្តោ វេរេន វេរំ វូបសមេតុំ ន សក្កោតិ, អថ ខោ ភិយ្យោ ភិយ្យោ វេរមេវ ករោតិ. ឥតិ វេរានិ នាម វេរេន កិស្មិញ្ចិ កាលេ ន សម្មន្តិ, អថ ខោ វឌ្ឍន្តិយេវ. អវេរេន ច សម្មន្តីតិ យថា បន តានិ ខេឡាទីនិ អសុចីនិ វិប្បសន្នេន ឧទកេន ធោវិយមានានិ នស្សន្តិ, តំ ឋានំ សុទ្ធំ ហោតិ សុគន្ធំ; ឯវមេវ អវេរេន ខន្តិមេត្តោទកេន យោនិសោ មនសិការេន បច្ចវេក្ខណេន វេរានិ វូបសម្មន្តិ បដិប្បស្សម្ភន្តិ អភាវំ គច្ឆន្តិ. ឯស ធម្មោ សនន្តនោតិ ឯស អវេរេន វេរូបសមនសង្ខាតោ បោរាណកោ ធម្មោ; សព្ពេសំ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធខីណាសវានំ គតមគ្គោតិ.

គាថាបរិយោសានេ យក្ខិនី សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. សម្បត្តបរិសាយបិ ធម្មទេសនា សាត្ថិកា អហោសិ.

សត្ថា តំ ឥត្ថិំ អាហ – ‘‘ឯតិស្សា តវ បុត្តំ ទេហី’’តិ. ‘‘ភាយាមិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘មា ភាយិ, នត្ថិ តេ ឯតំ និស្សាយ បរិបន្ថោ’’តិ អាហ. សា តស្សា បុត្តមទាសិ. សា តំ ចុម្ពិត្វា អាលិង្គេត្វា បុន មាតុយេវ ទត្វា រោទិតុំ អារភិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘កិមេត’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘ភន្តេ, អហំ បុព្ពេ យថា វា តថា វា ជីវិកំ កប្បេន្តីបិ កុច្ឆិបូរំ នាលត្ថំ, ឥទានិ កថំ ជីវិស្សាមី’’តិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘មា ចិន្តយី’’តិ សមស្សាសេត្វា តំ ឥត្ថិមាហ – ‘‘ឥមំ នេត្វា អត្តនោ គេហេ និវាសាបេត្វា អគ្គយាគុភត្តេហិ បដិជគ្គាហី’’តិ. សា តំ នេត្វា បិដ្ឋិវំសេ បតិដ្ឋាបេត្វា អគ្គយាគុភត្តេហិ បដិជគ្គិ, តស្សា វីហិបហរណកាលេ មុសលគ្គេន មុទ្ធំ បហរន្តំ វិយ ឧបដ្ឋាសិ. សា សហាយិកំ អាមន្តេត្វា ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ វសិតុំ ន សក្កោមិ, អញ្ញត្ថ មំ បតិដ្ឋាបេហី’’តិ វត្វា មុសលសាលាយ ឧទកចាដិយំ ឧទ្ធនេ និព្ពកោសេ សង្ការកូដេ គាមទ្វារេ ចាតិ ឯតេសុ ឋានេសុ បតិដ្ឋាបិតាបិ ឥធ មេ មុសលេន សីសំ ភិន្ទន្តំ វិយ ឧបដ្ឋាតិ, ឥធ ទារកា ឧច្ឆិដ្ឋោទកំ ឱតារេន្តិ, ឥធ សុនខា និបជ្ជន្តិ, ឥធ ទារកា អសុចិំ ករោន្តិ, ឥធ កចវរំ ឆឌ្ឌេន្តិ, ឥធ គាមទារកា លក្ខយោគ្គំ ករោន្តីតិ សព្ពានិ តានិ បដិក្ខិបិ. អថ នំ ពហិគាមេ វិវិត្តោកាសេ បតិដ្ឋាបេត្វា តត្ថ តស្សា អគ្គយាគុភត្តាទីនិ ហរិត្វា បដិជគ្គិ. សា យក្ខិនី ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ មេ សហាយិកា ឥទានិ ពហូបការា, ហន្ទាហំ កិញ្ចិ បដិគុណំ ករោមី’’តិ. សា ‘‘ឥមស្មិំ សំវច្ឆរេ សុព្ពុដ្ឋិកា ភវិស្សតិ, ថលដ្ឋានេ សស្សំ ករោហិ, ឥមស្មិំ សំវច្ឆរេ ទុព្ពុដ្ឋិកា ភវិស្សតិ, និន្នដ្ឋានេយេវ សស្សំ ករោហី’’តិ សហាយិកាយ អារោចេតិ. សេសជនេហិ កតសស្សំ អតិឧទកេន វា អនោទកេន វា នស្សតិ, តស្សា អតិវិយ សម្បជ្ជតិ. អថ នំ សេសជនា, ‘‘អម្ម, តយា កតសស្សំ នេវ អច្ចោទកេន, ន អនុទកេន នស្សតិ, សុព្ពុដ្ឋិទុព្ពុដ្ឋិភាវំ ញត្វា កម្មំ ករោសិ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘អម្ហាកំ សហាយិកា យក្ខិនី សុព្ពុដ្ឋិទុព្ពុដ្ឋិភាវំ អាចិក្ខតិ, មយំ តស្សា វចនេន ថលេសុ និន្នេសុ សស្សានិ ករោម, តេន នោ សម្បជ្ជតិ. កិំ ន បស្សថ? និពទ្ធំ អម្ហាកំ គេហតោ យាគុភត្តាទីនិ ហរិយមានានិ, តានិ ឯតិស្សា ហរីយន្តិ, តុម្ហេបិ ឯតិស្សា អគ្គយាគុភត្តាទីនិ ហរថ, តុម្ហាកម្បិ កម្មន្តេ ឱលោកេស្សតី’’តិ. អថស្សា សកលនគរវាសិនោ សក្ការំ ករិំសុ. សាបិ តតោ បដ្ឋាយ សព្ពេសំ កម្មន្តេ ឱលោកេន្តី លាភគ្គប្បត្តា អហោសិ មហាបរិវារា. សា អបរភាគេ អដ្ឋ សលាកភត្តានិ បដ្ឋបេសិ. តានិ យាវជ្ជកាលា ទីយន្តិយេវាតិ.

កាឡយក្ខិនីវត្ថុ ចតុត្ថំ.