៣. តិស្សត្ថេរវត្ថុ

អក្កោច្ឆិ មន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ តិស្សត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរាយស្មា តិស្សត្ថេរោ ភគវតោ បិតុច្ឆាបុត្តោ អហោសិ, មហល្លកកាលេ បព្ពជិត្វា ពុទ្ធានំ ឧប្បន្នលាភសក្ការំ បរិភុញ្ជន្តោ ថូលសរីរោ អាកោដិតបច្ចាកោដិតេហិ ចីវរេហិ និវាសេត្វា យេភុយ្យេន វិហារមជ្ឈេ ឧបដ្ឋានសាលាយំ និសីទតិ. តថាគតំ ទស្សនត្ថាយ អាគតា អាគន្តុកភិក្ខូ តំ ទិស្វា ‘‘ឯកោ មហាថេរោ ភវិស្សតី’’តិ សញ្ញាយ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វត្តំ អាបុច្ឆន្តិ, បាទសម្ពាហនាទីនិ អាបុច្ឆន្តិ. សោ តុណ្ហី អហោសិ. អថ នំ ឯកោ ទហរភិក្ខុ ‘‘កតិវស្សា តុម្ហេ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘វស្សំ នត្ថិ, មហល្លកកាលេ បព្ពជិតា មយ’’ន្តិ វុត្តេ, ‘‘អាវុសោ, ទុព្ពិនីត, មហល្លក, អត្តនោ បមាណំ ន ជានាសិ, ឯត្តកេ មហាថេរេ ទិស្វា សាមីចិកម្មមត្តម្បិ ន ករោសិ, វត្តេ អាបុច្ឆិយមានេ តុណ្ហី ហោសិ, កុក្កុច្ចមត្តម្បិ តេ នត្ថី’’តិ អច្ឆរំ បហរិ. សោ ខត្តិយមានំ ជនេត្វា ‘‘តុម្ហេ កស្ស សន្តិកំ អាគតា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សត្ថុ សន្តិក’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘មំ បន ‘កោ ឯសោ’តិ សល្លក្ខេថ, មូលមេវ វោ ឆិន្ទិស្សាមី’’តិ វត្វា រុទន្តោ ទុក្ខី ទុម្មនោ សត្ថុ សន្តិកំ អគមាសិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘កិំ នុ ត្វំ តិស្ស ទុក្ខី ទុម្មនោ អស្សុមុខោ រោទមានោ អាគតោសី’’តិ បុច្ឆិ. តេបិ ភិក្ខូ ‘‘ឯស គន្ត្វា កិញ្ចិ អាលោឡំ ករេយ្យា’’តិ តេនេវ សទ្ធិំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. សោ សត្ថារា បុច្ឆិតោ ‘‘ឥមេ មំ, ភន្តេ, ភិក្ខូ អក្កោសន្តី’’តិ អាហ. ‘‘កហំ បន ត្វំ និសិន្នោសី’’តិ? ‘‘វិហារមជ្ឈេ ឧបដ្ឋានសាលាយំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឥមេ តេ ភិក្ខូ អាគច្ឆន្តា ទិដ្ឋា’’តិ? ‘‘អាម, ទិដ្ឋា, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ ឧដ្ឋាយ តេ បច្ចុគ្គមនំ កត’’ន្តិ? ‘‘ន កតំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘បរិក្ខារគ្គហណំ អាបុច្ឆិត’’ន្តិ? ‘‘នាបុច្ឆិតំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘វត្តំ វា បានីយំ វា អាបុច្ឆិត’’ន្តិ. ‘‘នាបុច្ឆិតំ ភន្តេ’’តិ? ‘‘អាសនំ នីហរិត្វា អភិវាទេត្វា បាទសម្ពាហនំ កត’’ន្តិ? ‘‘ន កតំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តិស្ស មហល្លកភិក្ខូនំ សព្ពំ ឯតំ វត្តំ កាតព្ពំ, ឯតំ វត្តំ អករោន្តេន វិហារមជ្ឈេ និសីទិតុំ ន វដ្ដតិ, តវេវ ទោសោ, ឯតេ ភិក្ខូ ខមាបេហី’’តិ? ‘‘ឯតេ មំ, ភន្តេ, អក្កោសិំសុ, នាហំ ឯតេ ខមាបេមី’’តិ. ‘‘តិស្ស មា ឯវំ ករិ, តវេវ ទោសោ, ខមាបេហិ នេ’’តិ? ‘‘ន ខមាបេមិ, ភន្តេ’’តិ. អថ សត្ថា ‘‘ទុព្ពចោ ឯស, ភន្តេ’’តិ ភិក្ខូហិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ ទុព្ពចោ ឯស, បុព្ពេបិ ឯស ទុព្ពចោយេវា’’តិ វត្វា ‘‘ឥទានិ តាវស្ស, ភន្តេ, ទុព្ពចភាវោ អម្ហេហិ ញាតោ, អតីតេ ឯស កិំ អកាសី’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, សុណាថា’’តិ វត្វា អតីតមាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ពារាណសិរញ្ញេ រជ្ជំ ការេន្តេ ទេវិលោ នាម តាបសោ អដ្ឋ មាសេ ហិមវន្តេ វសិត្វា លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ ចត្តារោ មាសេ នគរមុបនិស្សាយ វសិតុកាមោ ហិមវន្តតោ អាគន្ត្វា នគរទ្វារេ ទារកេ ទិស្វា បុច្ឆិ – ‘‘ឥមំ នគរំ សម្បត្តបព្ពជិតា កត្ថ វសន្តី’’តិ? ‘‘កុម្ភការសាលាយំ, ភន្តេ’’តិ. តាបសោ កុម្ភការសាលំ គន្ត្វា ទ្វារេ ឋត្វា ‘‘សចេ តេ ភគ្គវ អគរុ, វសេយ្យាម ឯករត្តិំ សាលាយ’’ន្តិ អាហ. កុម្ភការោ ‘‘មយ្ហំ រត្តិំ សាលាយំ កិច្ចំ នត្ថិ, មហតី សាលា, យថាសុខំ វសថ, ភន្តេ’’តិ សាលំ និយ្យាទេសិ. តស្មិំ បវិសិត្វា និសិន្នេ អបរោបិ នារទោ នាម តាបសោ ហិមវន្តតោ អាគន្ត្វា កុម្ភការំ ឯករត្តិវាសំ យាចិ. កុម្ភការោ ‘‘បឋមំ អាគតោ ឥមិនា សទ្ធិំ ឯកតោ វសិតុកាមោ ភវេយ្យ វា នោ វា, អត្តានំ បរិមោចេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘សចេ, ភន្តេ, បឋមំ ឧបគតោ រោចេស្សតិ, តស្ស រុចិយា វសថា’’តិ អាហ. សោ តមុបសង្កមិត្វា ‘‘សចេ តេ, អាចរិយ អគរុ, មយញ្ចេត្ថ ឯករត្តិំ វសេយ្យាមា’’តិ យាចិ. ‘‘មហតី សាលា, បវិសិត្វា ឯកមន្តេ វសាហី’’តិ វុត្តេ បវិសិត្វា បុរេតរំ បវិដ្ឋស្ស ទេវិលស្ស អបរភាគេ និសីទិ. ឧភោបិ សារណីយកថំ កថេត្វា និបជ្ជិំសុ.

សយនកាលេ នារទោ ទេវិលស្ស និបជ្ជនដ្ឋានញ្ច ទ្វារញ្ច សល្លក្ខេត្វា និបជ្ជិ. សោ បន ទេវិលោ និបជ្ជមានោ អត្តនោ និបជ្ជនដ្ឋានេ អនិបជ្ជិត្វា ទ្វារមជ្ឈេ តិរិយំ និបជ្ជិ. នារទោ រត្តិំ និក្ខមន្តោ តស្ស ជដាសុ អក្កមិ. ‘‘កោ មំ អក្កមី’’តិ ច វុត្តេ, ‘‘អាចរិយ, អហ’’ន្តិ អាហ. ‘‘កូដជដិល, អរញ្ញតោ អាគន្ត្វា មម ជដាសុ អក្កមសី’’តិ. ‘‘អាចរិយ, តុម្ហាកំ ឥធ និបន្នភាវំ ន ជានាមិ, ខមថ មេ’’តិ វត្វា តស្ស កន្ទន្តស្សេវ ពហិ និក្ខមិ. ឥតរោ ‘‘អយំ បវិសន្តោបិ មំ អក្កមេយ្យា’’តិ បរិវត្តេត្វា បាទដ្ឋានេ សីសំ កត្វា និបជ្ជិ. នារទោបិ បវិសន្តោ ‘‘បឋមំបាហំ អាចរិយេ អបរជ្ឈិំ, ឥទានិស្ស បាទបស្សេន បវិសិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា អាគច្ឆន្តោ គីវាយ អក្កមិ. ‘‘កោ ឯសោ’’តិ ច វុត្តេ ‘‘អហំ, អាចរិយា’’តិ វត្វា ‘‘កូដជដិល, បឋមំ មម ជដាសុ អក្កមិត្វា ឥទានិ គីវាយ អក្កមសិ, អភិសបិស្សាមិ ត’’ន្តិ វុត្តេ, ‘‘អាចរិយ, មយ្ហំ ទោសោ នត្ថិ, អហំ តុម្ហាកំ ឯវំ និបន្នភាវំ ន ជានាមិ, ‘បឋមម្បិ មេ អបរទ្ធំ, ឥទានិ បាទបស្សេន បវិសិស្សាមី’តិ បវិដ្ឋោម្ហិ, ខមថ មេ’’តិ អាហ. ‘‘កូដជដិល, អភិសបិស្សាមិ ត’’ន្តិ. ‘‘មា ឯវំ ករិត្ថ អាចរិយា’’តិ. សោ តស្ស វចនំ អនាទិយិត្វា –

‘‘សហស្សរំសី សតតេជោ, សូរិយោ តមវិនោទនោ;

បាតោទយន្តេ សូរិយេ, មុទ្ធា តេ ផលតុ សត្តធា’’តិ. –

តំ អភិសបិ ឯវ. នារទោ, ‘‘អាចរិយ, មយ្ហំ ទោសោ នត្ថីតិ មម វទន្តស្សេវ តុម្ហេ អភិសបថ, យស្ស ទោសោ អត្ថិ, តស្ស មុទ្ធា ផលតុ, មា និទ្ទោសស្សា’’តិ វត្វា –

‘‘សហស្សរំសី សតតេជោ, សូរិយោ តមវិនោទនោ;

បាតោទយន្តេ សូរិយេ, មុទ្ធា តេ ផលតុ សត្តធា’’តិ. –

អភិសបិ. សោ បន មហានុភាវោ អតីតេ ចត្តាលីស, អនាគតេ ចត្តាលីសាតិ អសីតិកប្បេ អនុស្សរតិ. តស្មា ‘‘កស្ស នុ ខោ ឧបរិ អភិសបោ បតិស្សតី’’តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘អាចរិយស្សា’’តិ ញត្វា តស្មិំ អនុកម្បំ បដិច្ច ឥទ្ធិពលេន អរុណុគ្គមនំ និវារេតិ.

នាគរា អរុណេ អនុគ្គច្ឆន្តេ រាជទ្វារំ គន្ត្វា, ‘‘ទេវ, តយិ រជ្ជំ ការេន្តេ អរុណោ ន ឧដ្ឋហតិ, អរុណំ នោ ឧដ្ឋាបេហី’’តិ កន្ទិំសុ. រាជា អត្តនោ កាយកម្មាទីនិ ឱលោកេន្តោ កិញ្ចិ អយុត្តំ អទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘បព្ពជិតានំ វិវាទេន ភវិតព្ព’’ន្តិ បរិសង្កមានោ ‘‘កច្ចិ ឥមស្មិំ នគរេ បព្ពជិតា អត្ថី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ហិយ្យោ សាយំ កុម្ភការសាលាយំ អាគតា អត្ថិ ទេវា’’តិ វុត្តេ តំខណញ្ញេវ រាជា ឧក្កាហិ ធារិយមានាហិ តត្ថ គន្ត្វា នារទំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ អាហ –

‘‘កម្មន្តា នប្បវត្តន្តិ, ជម្ពុទីបស្ស នារទ;

កេន លោកោ តមោភូតោ, តំ មេ អក្ខាហិ បុច្ឆិតោ’’តិ.

នារទោ សព្ពំ តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិត្វា ឥមិនា ការណេន អហំ ឥមិនា អភិសបិតោ, អថាហំ ‘‘មយ្ហំ ទោសោ នត្ថិ, យស្ស ទោសោ អត្ថិ, តស្សេវ ឧបរិ អភិសបោ បតតូ’’តិ វត្វា អភិសបិំ. អភិសបិត្វា ច បន ‘‘កស្ស នុ ខោ ឧបរិ អភិសបោ បតិស្សតី’’តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘សូរិយុគ្គមនវេលាយ អាចរិយស្ស មុទ្ធា សត្តធា ផលិស្សតី’’តិ ទិស្វា ឯតស្មិំ អនុកម្បំ បដិច្ច អរុណស្ស ឧគ្គមនំ ន ទេមីតិ. ‘‘កថំ បន អស្ស, ភន្តេ, អន្តរាយោ ន ភវេយ្យា’’តិ. ‘‘សចេ មំ ខមាបេយ្យ, ន ភវេយ្យា’’តិ. ‘‘តេន ហិ ខមាបេហី’’តិ វុត្តេ ‘‘ឯសោ, មហារាជ, មំ ជដាសុ ច គីវាយ ច អក្កមិ, នាហំ ឯតំ កូដជដិលំ ខមាបេមី’’តិ. ‘‘ខមាបេហិ, ភន្តេ, មា ឯវំ ករិត្ថា’’តិ. ‘‘ន ខមាបេមី’’តិ. ‘‘មុទ្ធា តេ សត្តធា ផលិស្សតី’’តិ វុត្តេបិ ន ខមាបេតិយេវ. អថ នំ រាជា ‘‘ន ត្វំ អត្តនោ រុចិយា ខមាបេស្សសី’’តិ ហត្ថបាទកុច្ឆិគីវាសុ គាហាបេត្វា នារទស្ស បាទមូលេ ឱនមាបេសិ. នារទោបិ ‘‘ឧដ្ឋេហិ, អាចរិយ, ខមាមិ តេ’’តិ វត្វា, ‘‘មហារាជ, នាយំ យថាមនេន ខមាបេតិ, នគរស្ស អវិទូរេ ឯកោ សរោ អត្ថិ, តត្ថ នំ សីសេ មត្តិកាបិណ្ឌំ កត្វា គលប្បមាណេ ឧទកេ ឋបាបេហី’’តិ អាហ. រាជា តថា ការេសិ. នារទោ ទេវិលំ អាមន្តេត្វា, ‘‘អាចរិយ, មយា ឥទ្ធិយា វិស្សដ្ឋាយ សូរិយសន្តាបេ ឧដ្ឋហន្តេ ឧទកេ និមុជ្ជិត្វា អញ្ញេន ឋានេន ឧត្តរិត្វា គច្ឆេយ្យាសី’’តិ អាហ. ‘‘តស្ស សូរិយរំសីហិ សំផុដ្ឋមត្តោវ មត្តិកាបិណ្ឌោ សត្តធា ផលិ, សោ និមុជ្ជិត្វា អញ្ញេន ឋានេន បលាយី’’តិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘តទា, ភិក្ខវេ, រាជា អានន្ទោ អហោសិ, ទេវិលោ តិស្សោ, នារទោ អហមេវាតិ ឯវំ តទាបេស ទុព្ពចោយេវា’’តិ វត្វា តិស្សត្ថេរំ អាមន្តេត្វា, ‘‘តិស្ស, ភិក្ខុនោ នាម ‘អសុកេនាហំ អក្កុដ្ឋោ, អសុកេន បហដោ, អសុកេន ជិតោ, អសុកោ ខោ មេ ភណ្ឌំ អហាសី’តិ ចិន្តេន្តស្ស វេរំ នាម ន វូបសម្មតិ, ឯវំ បន អនុបនយ្ហន្តស្សេវ ឧបសម្មតី’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

៣. ‘‘អក្កោច្ឆិ មំ អវធិ មំ, អជិនិ មំ អហាសិ មេ;

យេ ច តំ ឧបនយ្ហន្តិ, វេរំ តេសំ ន សម្មតិ.

៤. ‘‘អក្កោច្ឆិ មំ អវធិ មំ, អជិនិ មំ អហាសិ មេ;

យេ ច តំ នុបនយ្ហន្តិ, វេរំ តេសូបសម្មតី’’តិ.

តត្ថ អក្កោច្ឆីតិ អក្កោសិ. អវធីតិ បហរិ. អជិនីតិ កូដសក្ខិឱតារណេន វា វាទបដិវាទេន វា ករណុត្តរិយករណេន វា អជេសិ. អហាសិ មេតិ មម សន្តកំ បត្តាទីសុ កិញ្ចិទេវ អវហរិ. យេ ច តន្តិ យេ កេចិ ទេវតា វា មនុស្សា វា គហដ្ឋា វា បព្ពជិតា វា តំ ‘‘អក្កោច្ឆិ ម’’ន្តិអាទិវត្ថុកំ កោធំ សកដធុរំ វិយ នទ្ធិនា បូតិមច្ឆាទីនិ វិយ ច កុសាទីហិ បុនប្បុនំ វេឋេត្វា ឧបនយ្ហន្តិ, តេសំ សកិំ ឧប្បន្នំ វេរំ ន សម្មតីតិ វូបសម្មតិ. យេ ច តំ នុបនយ្ហន្តីតិ អសតិយា អមនសិការវសេន វា កម្មបច្ចវេក្ខណាទិវសេន វា យេ តំ អក្កោសាទិវត្ថុកំ កោធំ តយាបិ កោចិ និទ្ទោសោ បុរិមភវេ អក្កុដ្ឋោ ភវិស្សតិ, បហដោ ភវិស្សតិ, កូដសក្ខិំ ឱតារេត្វា ជិតោ ភវិស្សតិ, កស្សចិ តេ បសយ្ហ កិញ្ចិ អច្ឆិន្នំ ភវិស្សតិ, តស្មា និទ្ទោសោ ហុត្វាបិ អក្កោសាទីនិ បាបុណាសីតិ ឯវំ ន ឧបនយ្ហន្តិ. តេសុ បមាទេន ឧប្បន្នម្បិ វេរំ ឥមិនា អនុបនយ្ហនេន និរិន្ធនោ វិយ ជាតវេទោ វូបសម្មតីតិ.

ទេសនាបរិយោសានេ សតសហស្សភិក្ខូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសុ. ធម្មទេសនា មហាជនស្ស សាត្ថិកា អហោសិ. ទុព្ពចោបិ សុព្ពចោយេវ ជាតោតិ.

តិស្សត្ថេរវត្ថុ តតិយំ.