២. មដ្ឋកុណ្ឌលីវត្ថុ

២. មនោបុព្ពង្គមា ធម្មាតិ ទុតិយគាថាបិ សាវត្ថិយំយេវ មដ្ឋកុណ្ឌលិំ អារព្ភ ភាសិតា.

សាវត្ថិយំ កិរ អទិន្នបុព្ពកោ នាម ព្រាហ្មណោ អហោសិ. តេន កស្សចិ កិញ្ចិ ន ទិន្នបុព្ពំ, តេន តំ ‘‘អទិន្នបុព្ពកោ’’ត្វេវ សញ្ជានិំសុ. តស្ស ឯកបុត្តកោ អហោសិ បិយោ មនាបោ. អថស្ស បិលន្ធនំ ការេតុកាមោ ‘‘សចេ សុវណ្ណការេ ការេស្សាមិ, ភត្តវេតនំ ទាតព្ពំ ភវិស្សតី’’តិ សយមេវ សុវណ្ណំ កោដ្ដេត្វា មដ្ឋានិ កុណ្ឌលានិ កត្វា អទាសិ. តេនស្ស បុត្តោ មដ្ឋកុណ្ឌលីត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. តស្ស សោឡសវស្សិកកាលេ បណ្ឌុរោគោ ឧទបាទិ. តស្ស មាតា បុត្តំ ឱលោកេត្វា, ‘‘ព្រាហ្មណ, បុត្តស្ស តេ រោគោ ឧប្បន្នោ, តិកិច្ឆាបេហិ ន’’ន្តិ អាហ. ‘‘ភោតិ សចេ វេជ្ជំ អានេស្សាមិ, ភត្តវេតនំ ទាតព្ពំ ភវិស្សតិ; កិំ ត្វំ មម ធនច្ឆេទំ ន ឱលោកេស្សសី’’តិ? ‘‘អថ នំ កិំ ករិស្សសិ, ព្រាហ្មណា’’តិ? ‘‘យថា មេ ធនច្ឆេទោ ន ហោតិ, តថា ករិស្សាមី’’តិ. សោ វេជ្ជានំ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘អសុករោគស្ស នាម តុម្ហេ កិំ ភេសជ្ជំ ករោថា’’តិ បុច្ឆិ. អថស្ស តេ យំ វា តំ វា រុក្ខតចាទិំ អាចិក្ខន្តិ. សោ តមាហរិត្វា បុត្តស្ស ភេសជ្ជំ ករោតិ. តំ ករោន្តស្សេវស្ស រោគោ ពលវា អហោសិ, អតេកិច្ឆភាវំ ឧបាគមិ. ព្រាហ្មណោ តស្ស ទុព្ពលភាវំ ញត្វា ឯកំ វេជ្ជំ បក្កោសិ. សោ តំ ឱលោកេត្វាវ ‘‘អម្ហាកំ ឯកំ កិច្ចំ អត្ថិ, អញ្ញំ វេជ្ជំ បក្កោសិត្វា តិកិច្ឆាបេហី’’តិ តំ បហាយ និក្ខមិ. ព្រាហ្មណោ តស្ស មរណសមយំ ញត្វា ‘‘ឥមស្ស ទស្សនត្ថាយ អាគតា អន្តោគេហេ សាបតេយ្យំ បស្សិស្សន្តិ, ពហិ នំ ករិស្សាមី’’តិ បុត្តំ នីហរិត្វា ពហិអាឡិន្ទេ និបជ្ជាបេសិ.

តំ ទិវសំ ភគវា ពលវបច្ចូសសមយេ មហាករុណាសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ បុព្ពពុទ្ធេសុ កតាធិការានំ ឧស្សន្នកុសលមូលានំ វេនេយ្យពន្ធវានំ ទស្សនត្ថំ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ ទសសហស្សចក្កវាឡេសុ ញាណជាលំ បត្ថរិ. មដ្ឋកុណ្ឌលី ពហិអាឡិន្ទេ និបន្នាការេនេវ តស្ស អន្តោ បញ្ញាយិ. សត្ថា តំ ទិស្វា តស្ស អន្តោគេហា នីហរិត្វា តត្ថ និបជ្ជាបិតភាវំ ញត្វា ‘‘អត្ថិ នុ ខោ មយ្ហំ ឯត្ថ គតបច្ចយេន អត្ថោ’’តិ ឧបធារេន្តោ ឥទំ អទ្ទស – អយំ មាណវោ មយិ ចិត្តំ បសាទេត្វា កាលំ កត្វា តាវតិំសទេវលោកេ តិំសយោជនិកេ កនកវិមានេ និព្ពត្តិស្សតិ, អច្ឆរាសហស្សបរិវារោ ភវិស្សតិ, ព្រាហ្មណោបិ តំ ឈាបេត្វា រោទន្តោ អាឡាហនេ វិចរិស្សតិ. ទេវបុត្តោ តិគាវុតប្បមាណំ សដ្ឋិសកដភារាលង្ការបដិមណ្ឌិតំ អច្ឆរាសហស្សបរិវារំ អត្តភាវំ ឱលោកេត្វា ‘‘កេន នុ ខោ កម្មេន មយា អយំ សិរិសម្បត្តិ លទ្ធា’’តិ ឱលោកេត្វា មយិ ចិត្តប្បសាទេន លទ្ធភាវំ ញត្វា ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ ធនច្ឆេទភយេន មម ភេសជ្ជមកត្វា ឥទានិ អាឡាហនំ គន្ត្វា រោទតិ, វិប្បការប្បត្តំ នំ ករិស្សាមី’’តិ បិតរិ រោទន្តេ មដ្ឋកុណ្ឌលិវណ្ណេន អាគន្ត្វា អាឡាហនស្សាវិទូរេ និបជ្ជិត្វា រោទិស្សតិ. អថ នំ ព្រាហ្មណោ ‘‘កោសិ ត្វ’’ន្តិ បុច្ឆិស្សតិ. ‘‘អហំ តេ បុត្តោ មដ្ឋកុណ្ឌលី’’តិ អាចិក្ខិស្សតិ. ‘‘កុហិំ និព្ពត្តោសី’’តិ? ‘‘តាវសិំសភវនេ’’តិ. ‘‘កិំ កម្មំ កត្វា’’តិ វុត្តេ មយិ ចិត្តប្បសាទេន និព្ពត្តភាវំ អាចិក្ខិស្សតិ. ព្រាហ្មណោ ‘‘តុម្ហេសុ ចិត្តំ បសាទេត្វា សគ្គេ និព្ពត្តោ នាម អត្ថី’’តិ មំ បុច្ឆិស្សតិ. អថស្សាហំ ‘‘ឯត្តកានិ សតានិ វា សហស្សានិ វា សតសហស្សានិ វាតិ ន សក្កា គណនា បរិច្ឆិន្ទិតុ’’ន្តិ វត្វា ធម្មបទេ គាថំ ភាសិស្សាមិ. គាថាបរិយោសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ ភវិស្សតិ, មដ្ឋ កុណ្ឌលី សោតាបន្នោ ភវិស្សតិ. តថា អទិន្នបុព្ពកោ ព្រាហ្មណោ. ឥតិ ឥមំ កុលបុត្តំ និស្សាយ មហាធម្មាភិសមយោ ភវិស្សតីតិ ទិស្វា បុនទិវសេ កតសរីរបដិជគ្គនោ មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា អនុបុព្ពេន ព្រាហ្មណស្ស គេហទ្វារំ គតោ.

តស្មិំ ខណេ មដ្ឋកុណ្ឌលី អន្តោគេហាភិមុខោ និបន្នោ ហោតិ. អថស្ស សត្ថា អត្តនោ អបស្សនភាវំ ញត្វា ឯកំ រស្មិំ វិស្សជ្ជេសិ. មាណវោ ‘‘កិំ ឱភាសោ នាមេសោ’’តិ បរិវត្តេត្វា និបន្នោវ សត្ថារំ ទិស្វា, ‘‘អន្ធពាលបិតរំ និស្សាយ ឯវរូបំ ពុទ្ធំ ឧបសង្កមិត្វា កាយវេយ្យាវដិកំ វា កាតុំ ទានំ វា ទាតុំ ធម្មំ វា សោតុំ នាលត្ថំ, ឥទានិ មេ ហត្ថាបិ អនធិបតេយ្យា, អញ្ញំ កត្តព្ពំ នត្ថី’’តិ មនមេវ បសាទេសិ. សត្ថា ‘‘អលំ ឯត្តកេន ចិត្តប្បសាទេន ឥមស្សា’’តិ បក្កាមិ. សោ តថាគតេ ចក្ខុបថំ វិជហន្តេយេវ បសន្នមនោ កាលំ កត្វា សុត្តប្បពុទ្ធោ វិយ ទេវលោកេ តិំសយោជនិកេ កនកវិមានេ និព្ពត្តិ.

ព្រាហ្មណោបិស្ស សរីរំ ឈាបេត្វា អាឡាហនេ រោទនបរាយណោ អហោសិ, ទេវសិកំ អាឡាហនំ គន្ត្វា រោទតិ – ‘‘កហំ ឯកបុត្តក, កហំ ឯកបុត្តកា’’តិ. ទេវបុត្តោបិ អត្តនោ សម្បត្តិំ ឱលោកេត្វា, ‘‘កេន មេ កម្មេន លទ្ធា’’តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘សត្ថរិ មនោបសាទេនា’’តិ ញត្វា ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ មម អផាសុកកាលេ ភេសជ្ជមការេត្វា ឥទានិ អាឡាហនំ គន្ត្វា រោទតិ, វិប្បការប្បត្តមេវ នំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ មដ្ឋកុណ្ឌលិវណ្ណេន អាគន្ត្វា អាឡាហនស្សាវិទូរេ ពាហា បគ្គយ្ហ រោទន្តោ អដ្ឋាសិ. ព្រាហ្មណោ តំ ទិស្វា ‘‘អហំ តាវ បុត្តសោកេន រោទាមិ, ឯស កិមត្ថំ រោទតិ, បុច្ឆិស្សាមិ ន’’ន្តិ បុច្ឆន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘អលង្កតោ មដ្ឋកុណ្ឌលី,

មាលធារី ហរិចន្ទនុស្សទោ;

ពាហា បគ្គយ្ហ កន្ទសិ,

វនមជ្ឈេ កិំ ទុក្ខិតោ តុវ’’ន្តិ. (វិ. វ. ១២០៧; បេ. វ. ១៨៦);

សោ មាណវោ អាហ –

‘‘សោវណ្ណមយោ បភស្សរោ,

ឧប្បន្នោ រថបញ្ជរោ មម;

តស្ស ចក្កយុគំ ន វិន្ទាមិ,

តេន ទុក្ខេន ជហាមិ ជីវិត’’ន្តិ. (វ. ១២០៨; បេ. វ. ១៨៧);

អថ នំ ព្រាហ្មណោ អាហ –

‘‘សោវណ្ណមយំ មណិមយំ,

លោហិតកមយំ អថ រូបិយមយំ;

អាចិក្ខ មេ ភទ្ទ មាណវ,

ចក្កយុគំ បដិបាទយាមិ តេ’’តិ. (វិ. វ. ១២០៩; បេ. វ. ១៨៨);

តំ សុត្វា មាណវោ ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ បុត្តស្ស ភេសជ្ជមកត្វា បុត្តបតិរូបកំ មំ ទិស្វា រោទន្តោ ‘សុវណ្ណាទិមយំ រថចក្កំ ករោមី’តិ វទតិ, ហោតុ និគ្គណ្ហិស្សាមិ ន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘កីវ មហន្តំ មេ ចក្កយុគំ ករិស្សសី’’តិ វត្វា ‘‘យាវ មហន្តំ អាកង្ខសិ, តាវ មហន្តំ ករិស្សាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘ចន្ទិមសូរិយេហិ មេ អត្ថោ, តេ មេ ទេហី’’តិ យាចន្តោ អាហ –

‘‘សោ មាណវោ តស្ស បាវទិ,

ចន្ទសូរិយា ឧភយេត្ថ ទិស្សរេ;

សោវណ្ណមយោ រថោ មម,

តេន ចក្កយុគេន សោភតី’’តិ. (វិ. វ. ១២១០; បេ. វ. ១៨៩);

អថ នំ ព្រាហ្មណោ អាហ –

‘‘ពាលោ ខោ ត្វំ អសិ មាណវ,

យោ ត្វំ បត្ថយសេ អបត្ថិយំ;

មញ្ញាមិ តុវំ មរិស្សសិ,

ន ហិ ត្វំ លច្ឆសិ ចន្ទសូរិយេ’’តិ. (វិ. វ. ១២១១; បេ. វ. ១៩០);

អថ នំ មាណវោ អាហ –

‘‘កិំ បន បញ្ញាយមានស្សត្ថាយ រោទន្តោ ពាលោ ហោតិ, ឧទាហុ អបញ្ញាយមានស្សត្ថាយា’’តិ វត្វា –

‘‘គមនាគមនម្បិ ទិស្សតិ,

វណ្ណធាតុ ឧភយត្ថ វីថិយា;

បេតោ កាលកតោ ន ទិស្សតិ,

កោ និធ កន្ទតំ ពាល្យតរោ’’តិ. (វិ. វ. ១២១២; បេ. វ. ១៩១);

តំ សុត្វា ព្រាហ្មណោ ‘‘យុត្តំ ឯស វទតី’’តិ សល្លក្ខេត្វា –

‘‘សច្ចំ ខោ វទេសិ មាណវ,

អហមេវ កន្ទតំ ពាល្យតរោ;

ចន្ទំ វិយ ទារកោ រុទំ,

បេតំ កាលកតាភិបត្ថយិ’’ន្តិ. (វិ. វ. ១២១៣; បេ. វ. ១៩២) –

វត្វា តស្ស កថាយ និស្សោកោ ហុត្វា មាណវស្ស ថុតិំ ករោន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

‘‘អាទិត្តំ វត មំ សន្តំ, ឃតសិត្តំវ បាវកំ;

វារិនា វិយ ឱសិញ្ចំ, សព្ពំ និព្ពាបយេ ទរំ.

‘‘អព្ពហី វត មេ សល្លំ, សោកំ ហទយនិស្សិតំ;

យោ មេ សោកបរេតស្ស, បុត្តសោកំ អបានុទិ.

‘‘ស្វាហំ អព្ពូឡ្ហសល្លោស្មិ, សីតិភូតោស្មិ និព្ពុតោ;

ន សោចាមិ ន រោទាមិ, តវ សុត្វាន មាណវា’’តិ. (វិ. វ. ១២១៤-១២១៦; បេ. វ. ១៩៣-១៩៥);

អថ នំ ‘‘កោ នាម ត្វ’’ន្តិ បុច្ឆន្តោ –

‘‘ទេវតានុសិ គន្ធព្ពោ, អទុ សក្កោ បុរិន្ទទោ;

កោ វា ត្វំ កស្ស វា បុត្តោ, កថំ ជានេមុ តំ មយ’’ន្តិ. (វិ. វ. ១២១៧; បេ. វ. ១៩៦) –

អាហ. អថស្ស មាណវោ –

‘‘យញ្ច កន្ទសិ យញ្ច រោទសិ,

បុត្តំ អាឡាហនេ សយំ ទហិត្វា;

ស្វាហំ កុសលំ ករិត្វា កម្មំ,

តិទសានំ សហព្យតំ គតោ’’តិ. (វិ. វ. ១២១៨; បេ. វ. ១៩៧) –

អាចិក្ខិ. អថ នំ ព្រាហ្មណោ អាហ –

‘‘អប្បំ វា ពហុំ វា នាទ្ទសាម,

ទានំ ទទន្តស្ស សកេ អគារេ;

ឧបោសថកម្មំ វា តាទិសំ,

កេន កម្មេន គតោសិ ទេវលោក’’ន្តិ. (វិ. វ. ១២១៩; បេ. វ. ១៩៨);

មាណវោ អាហ –

‘‘អាពាធិកោហំ ទុក្ខិតោ គិលានោ,

អាតូររូបោម្ហិ សកេ និវេសនេ;

ពុទ្ធំ វិគតរជំ វិតិណ្ណកង្ខំ,

អទ្ទក្ខិំ សុគតំ អនោមបញ្ញំ.

‘‘ស្វាហំ មុទិតធនោ បសន្នចិត្តោ,

អញ្ជលិំ អករិំ តថាគតស្ស;

តាហំ កុសលំ ករិត្វាន កម្មំ,

តិទសានំ សហព្យតំ គតោ’’តិ. (វិ. វ. ១២២០-១២២១; បេ. វ. ១៩៩-២០០);

តស្មិំ កថេន្តេយេវ ព្រាហ្មណស្ស សកលសរីរំ បីតិយា បរិបូរិ. សោ តំ បីតិំ បវេទេន្តោ –

‘‘អច្ឆរិយំ វត អព្ភុតំ វត,

អញ្ជលិកម្មស្ស អយមីទិសោ វិបាកោ;

អហម្បិ បមុទិតមនោ បសន្នចិត្តោ,

អជ្ជេវ ពុទ្ធំ សរណំ វជាមី’’តិ. (វិ. វ. ១២២២; បេ. វ. ២០១) –

អាហ. អថ នំ មាណវោ –

‘‘អជ្ជេវ ពុទ្ធំ សរណំ វជាហិ,

ធម្មញ្ច សង្ឃញ្ច បសន្នចិត្តោ;

តថេវ សិក្ខាបទានិ បញ្ច,

អខណ្ឌផុល្លានិ សមាទិយស្សុ.

បាណាតិបាតា វិរមស្សុ ខិប្បំ,

លោកេ អទិន្នំ បរិវជ្ជយស្សុ;

អមជ្ជបោ មា ច មុសា ភណាហិ,

សកេន ទារេន ច ហោហិ តុដ្ឋោ’’តិ. (វិ. វ. ១២២៣-១២២៤; បេ. វ. ២០២-២០៣) –

អាហ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

‘‘អត្ថកាមោសិ មេ យក្ខ, ហិតកាមោសិ ទេវតេ;

ករោមិ តុយ្ហំ វចនំ, ត្វំសិ អាចរិយោ មម.

‘‘ឧបេមិ សរណំ ពុទ្ធំ, ធម្មញ្ចាបិ អនុត្តរំ;

សង្ឃញ្ច នរទេវស្ស, គច្ឆាមិ សរណំ អហំ.

‘‘បាណាតិបាតា វិរមាមិ ខិប្បំ,

លោកេ អទិន្នំ បរិវជ្ជយាមិ;

អមជ្ជបោ នោ ច មុសា ភណាមិ,

សកេន ទារេន ច ហោមិ តុដ្ឋោ’’តិ. (វិ. វ. ១២២៥-១២២៧; បេ. វ. ២០៤-២០៦);

អថ នំ ទេវបុត្តោ, ‘‘ព្រាហ្មណ, តេ គេហេ ពហុំ ធនំ អត្ថិ, សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ទានំ ទេហិ, ធម្មំ សុណាហិ, បញ្ហំ បុច្ឆាហី’’តិ វត្វា តត្ថេវ អន្តរធាយិ.

ព្រាហ្មណោបិ គេហំ គន្ត្វា ព្រាហ្មណិំ អាមន្តេត្វា, ‘‘ភទ្ទេ, អហំ អជ្ជ សមណំ គោតមំ និមន្តេត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមិ, សក្ការំ ករោហី’’តិ វត្វា វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ នេវ អភិវាទេត្វា ន បដិសន្ថារំ កត្វា ឯកមន្តំ ឋិតោ, ‘‘ភោ គោតម, អធិវាសេហិ អជ្ជតនាយ ភត្តំ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេនា’’តិ អាហ. សត្ថា អធិវាសេសិ. សោ សត្ថុ អធិវាសនំ វិទិត្វា វេគេនាគន្ត្វា សកេ និវេសនេ បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយញ្ច បដិយាទាបេសិ. សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ តស្ស គេហំ គន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទិ. ព្រាហ្មណោ សក្កច្ចំ បរិវិសិ, មហាជនោ សន្និបតិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិកេន កិរ តថាគតេ និមន្តិតេ ទ្វេ ជនកាយា សន្និបតន្តិ មិច្ឆាទិដ្ឋិកា ‘‘អជ្ជ សមណំ គោតមំ បញ្ហំ បុច្ឆនាយ វិហេឋិយមានំ បស្សិស្សាមា’’តិ សន្និបតន្តិ, សម្មាទិដ្ឋិកា ‘‘អជ្ជ ពុទ្ធវិសយំ ពុទ្ធលីឡំ បស្សិស្សាមា’’តិ សន្និបតន្តិ. អថ ខោ ព្រាហ្មណោ កតភត្តកិច្ចំ តថាគតមុបសង្កមិត្វា នីចាសនេ និសិន្នោ បញ្ហំ បុច្ឆិ – ‘‘ភោ គោតម, តុម្ហាកំ ទានំ អទត្វា បូជំ អកត្វា ធម្មំ អសុត្វា ឧបោសថវាសំ អវសិត្វា កេវលំ មនោបសាទមត្តេនេវ សគ្គេ និព្ពត្តា នាម ហោន្តី’’តិ? ‘‘ព្រាហ្មណ, កស្មា មំ បុច្ឆសិ, ននុ តេ បុត្តេន មដ្ឋកុណ្ឌលិនា មយិ មនំ បសាទេត្វា អត្តនោ សគ្គេ និព្ពត្តភាវោ កថិតោ’’តិ? ‘‘កទា, ភោ គោតមា’’តិ? ននុ ត្វំ អជ្ជ សុសានំ គន្ត្វា កន្ទន្តោ អវិទូរេ ពាហា បគ្គយ្ហ កន្ទន្តំ ឯកំ មាណវំ ទិស្វា ‘‘អលង្កតោ មដ្ឋកុណ្ឌលី, មាលធារី ហរិចន្ទនុស្សទោ’’តិ ទ្វីហិ ជនេហិ កថិតកថំ បកាសេន្តោ សព្ពំ មដ្ឋកុណ្ឌលិវត្ថុំ កថេសិ. តេនេវេតំ ពុទ្ធភាសិតំ នាម ជាតំ.

តំ កថេត្វា ច បន ‘‘ន ខោ, ព្រាហ្មណ, ឯកសតំ វា ន ទ្វេសតំ, អថ ខោ មយិ មនំ បសាទេត្វា សគ្គេ និព្ពត្តានំ គណនា នាម នត្ថី’’តិ អាហ. អថ មហាជនោ ន និព្ពេមតិកោ ហោតិ, អថស្ស អនិព្ពេមតិកភាវំ វិទិត្វា សត្ថា ‘‘មដ្ឋកុណ្ឌលិទេវបុត្តោ វិមានេនេវ សទ្ធិំ អាគច្ឆតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. សោ តិគាវុតប្បមាណេនេវ ទិព្ពាភរណបដិមណ្ឌិតេន អត្តភាវេន អាគន្ត្វា វិមានតោ ឱរុយ្ហ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘ត្វំ ឥមំ សម្បត្តិំ កិំ កម្មំ កត្វា បដិលភី’’តិ បុច្ឆន្តោ –

‘‘អភិក្កន្តេន វណ្ណេន, យា ត្វំ តិដ្ឋសិ ទេវតេ;

ឱភាសេន្តី ទិសា សព្ពា, ឱសធី វិយ តារកា;

បុច្ឆាមិ តំ ទេវ មហានុភាវ, មនុស្សភូតោ កិមកាសិ បុញ្ញ’’ន្តិ. –

គាថមាហ. ‘‘ទេវបុត្តោ អយំ មេ, ភន្តេ, សម្បត្តិ តុម្ហេសុ ចិត្តំ បសាទេត្វា លទ្ធា’’តិ. ‘‘មយិ ចិត្តំ បសាទេត្វា លទ្ធា តេ’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. មហាជនោ ទេវបុត្តំ ឱលោកេត្វា ‘‘អច្ឆរិយា វត, ភោ, ពុទ្ធគុណា, អទិន្នបុព្ពកព្រាហ្មណស្ស នាម បុត្តោ អញ្ញំ កិញ្ចិ បុញ្ញំ អកត្វា សត្ថរិ ចិត្តំ បសាទេត្វា ឯវរូបំ សម្បត្តិំ បដិលភី’’តិ តុដ្ឋិំ បវេទេសិ.

អថ នេសំ កុសលាកុសលកម្មករណេ មនោវ បុព្ពង្គមោ, មនោវ សេដ្ឋោ. បសន្នេន ហិ មនេន កតំ កម្មំ ទេវលោកំ មនុស្សលោកំ គច្ឆន្តំ បុគ្គលំ ឆាយាវ ន វិជហតីតិ ឥទំ វត្ថុំ កថេត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា បតិដ្ឋាបិតមត្តិកំ សាសនំ រាជមុទ្ទាយ លញ្ឆន្តោ វិយ ធម្មរាជា ឥមំ គាថមាហ –

២. ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា, មនោសេដ្ឋា មនោមយា.

មនសា ចេ បសន្នេន, ភាសតិ វា ករោតិ វា;

តតោ នំ សុខមន្វេតិ, ឆាយាវ អនបាយិនី’’តិ.

តត្ថ កិញ្ចាបិ មនោតិ អវិសេសេន សព្ពម្បិ ចតុភូមិកចិត្តំ វុច្ចតិ, ឥមស្មិំ បន បទេ និយមិយមានំ វវត្ថាបិយមានំ បរិច្ឆិជ្ជិយមានំ អដ្ឋវិធំ កាមាវចរកុសលចិត្តំ លព្ភតិ. វត្ថុវសេន បនាហរិយមានំ តតោបិ សោមនស្សសហគតំ ញាណសម្បយុត្តចិត្តមេវ លព្ភតិ. បុព្ពង្គមាតិ តេន បឋមគាមិនា ហុត្វា សមន្នាគតា. ធម្មាតិ វេទនាទយោ តយោ ខន្ធា. ឯតេ ហិ ឧប្បាទបច្ចយដ្ឋេន សោមនស្សសម្បយុត្តមនោ បុព្ពង្គមោ ឯតេសន្តិ មនោបុព្ពង្គមា នាម. យថា ហិ ពហូសុ ឯកតោ ហុត្វា មហាភិក្ខុសង្ឃស្ស ចីវរទានាទីនិ វា ឧឡារបូជាធម្មស្សវនាទីនិ វា មាលាគន្ធសក្ការករណាទីនិ វា បុញ្ញានិ ករោន្តេសុ ‘‘កោ ឯតេសំ បុព្ពង្គមោ’’តិ វុត្តេ យោ តេសំ បច្ចយោ ហោតិ, យំ និស្សាយ តេ តានិ បុញ្ញានិ ករោន្តិ, សោ តិស្សោ វា ផុស្សោ វា តេសំ បុព្ពង្គមោតិ វុច្ចតិ, ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ. ឥតិ ឧប្បាទបច្ចយដ្ឋេន មនោ បុព្ពង្គមោ ឯតេសន្តិ មនោបុព្ពង្គមា. ន ហិ តេ មនេ អនុប្បជ្ជន្តេ ឧប្បជ្ជិតុំ សក្កោន្តិ, មនោ បន ឯកច្ចេសុ ចេតសិកេសុ អនុប្បជ្ជន្តេសុបិ ឧប្បជ្ជតិយេវ. ឯវំ អធិបតិវសេន បន មនោ សេដ្ឋោ ឯតេសន្តិ មនោសេដ្ឋា. យថា ហិ គណាទីនំ អធិបតិ បុរិសោ គណសេដ្ឋោ សេណិសេដ្ឋោតិ វុច្ចតិ, តថា តេសម្បិ មនោវ សេដ្ឋោ. យថា បន សុវណ្ណាទីហិ និប្ផាទិតានិ ភណ្ឌានិ សុវណ្ណមយាទីនិ នាម ហោន្តិ, តថា ឯតេបិ មនតោ និប្ផន្នត្តា មនោមយា នាម.

បសន្នេនាតិ អនភិជ្ឈាទីហិ គុណេហិ បសន្នេន. ភាសតិ វា ករោតិ វាតិ ឯវរូបេន មនេន ភាសន្តោ ចតុព្ពិធំ វចីសុចរិតមេវ ភាសតិ, ករោន្តោ តិវិធំ កាយសុចរិតមេវ ករោតិ, អភាសន្តោ អករោន្តោ តាយ អនភិជ្ឈាទីហិ បសន្នមានសតាយ តិវិធំ មនោសុចរិតំ បូរេតិ. ឯវមស្ស ទស កុសលកម្មបថា បារិបូរិំ គច្ឆន្តិ.

តតោ នំ សុខមន្វេតីតិ តតោ តិវិធសុចរិតតោ នំ បុគ្គលំ សុខ មន្វេតិ. ឥធ តេភូមិកម្បិ កុសលំ អធិប្បេតំ, តស្មា តេភូមិកសុចរិតានុភាវេន សុគតិភវេ និព្ពត្តំ បុគ្គលំ, ទុគ្គតិយំ វា សុខានុភវនដ្ឋានេ ឋិតំ កាយវត្ថុកម្បិ ឥតរវត្ថុកម្បិ អវត្ថុកម្បីតិ កាយិកចេតសិកំ វិបាកសុខំ អនុគច្ឆតិ, ន វិជហតីតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យថា កិំ? ឆាយាវ អនបាយិនីតិ យថា ហិ ឆាយា នាម សរីរប្បដិពទ្ធា សរីរេ គច្ឆន្តេ គច្ឆតិ, តិដ្ឋន្តេ តិដ្ឋតិ, និសីទន្តេ និសីទតិ, ន សក្កោតិ, ‘‘សណ្ហេន វា ផរុសេន វា និវត្តាហី’’តិ វត្វា វា បោថេត្វា វា និវត្តាបេតុំ. កស្មា? សរីរប្បដិពទ្ធត្តា. ឯវមេវ ឥមេសំ ទសន្នំ កុសលកម្មបថានំ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណកុសលមូលិកំ កាមាវចរាទិភេទំ កាយិកចេតសិកសុខំ គតគតដ្ឋានេ អនបាយិនី ឆាយា វិយ ហុត្វា ន វិជហតីតិ.

គាថាបរិយោសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ, មដ្ឋកុណ្ឌលិទេវបុត្តោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, តថា អទិន្នបុព្ពកោ ព្រាហ្មណោ. សោ តាវមហន្តំ វិភវំ ពុទ្ធសាសនេ វិប្បកិរីតិ.

មដ្ឋកុណ្ឌលីវត្ថុ ទុតិយំ.