១២. ទេវទត្តវត្ថុ

ឥធ តប្បតីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តំ អារព្ភ កថេសិ.

ទេវទត្តស្ស វត្ថុ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ យាវ បថវិប្បវេសនា ទេវទត្តំ អារព្ភ ភាសិតានិ សព្ពានិ ជាតកានិ វិត្ថារេត្វា កថិតំ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបោ – សត្ថរិ អនុបិយំ នាម មល្លានំ និគមោ អត្ថិ. តំ និស្សាយ អនុបិយម្ពវនេ វិហរន្តេយេវ តថាគតស្ស លក្ខណបដិគ្គហណទិវសេយេវ អសីតិសហស្សេហិ ញាតិកុលេហិ ‘‘រាជា វា ហោតុ, ពុទ្ធោ វា, ខត្តិយបរិវារោវ វិចរិស្សតី’’តិ អសីតិសហស្សបុត្តា បដិញ្ញាតា. តេសុ យេភុយ្យេន បព្ពជិតេសុ ភទ្ទិយំ នាម រាជានំ, អនុរុទ្ធំ, អានន្ទំ, ភគុំ, កិមិលំ, ទេវទត្តន្តិ ឥមេ ឆ សក្យេ អបព្ពជន្តេ ទិស្វា, ‘‘មយំ អត្តនោ បុត្តេ បព្ពាជេម, ឥមេ ឆ សក្យា ន ញាតកា មញ្ញេ, កស្មា ន បព្ពជន្តី’’តិ? កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ. អថ ខោ មហានាមោ សក្យោ អនុរុទ្ធំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘តាត, អម្ហាកំ កុលា បព្ពជិតោ នត្ថិ, ត្វំ វា បព្ពជ, អហំ វា បព្ពជិស្សាមី’’តិ អាហ. សោ បន សុខុមាលោ ហោតិ សម្បន្នភោគោ, ‘‘នត្ថី’’តិ វចនម្បិ តេន ន សុតបុព្ពំ. ឯកទិវសញ្ហិ តេសុ ឆសុ ខត្តិយេសុ គុឡកីឡំ កីឡន្តេសុ អនុរុទ្ធោ បូវេន បរាជិតោ បូវត្ថាយ បហិណិ, អថស្ស មាតា បូវេ សជ្ជេត្វា បហិណិ. តេ ខាទិត្វា បុន កីឡិំសុ. បុនប្បុនំ តស្សេវ បរាជយោ ហោតិ. មាតា បនស្ស បហិតេ បហិតេ តិក្ខត្តុំ បូវេ បហិណិត្វា ចតុត្ថវារេ ‘‘បូវា នត្ថី’’តិ បហិណិ. សោ ‘‘នត្ថី’’តិ វចនស្ស អសុកបុព្ពត្តា ‘‘ឯសាបេកា បូវវិកតិ ភវិស្សតី’’តិ មញ្ញមានោ ‘‘នត្ថិបូវំ មេ អាហរថា’’តិ បេសេសិ. មាតា បនស្ស ‘‘នត្ថិបូវំ កិរ, អយ្យេ, ទេថា’’តិ វុត្តេ, ‘‘មម បុត្តេន ‘នត្ថី’តិ បទំ ន សុតបុព្ពំ, ឥមិនា បន ឧបាយេន នំ ឯតមត្ថំ ជានាបេស្សាមី’’តិ តុច្ឆំ សុវណ្ណបាតិំ អញ្ញាយ សុវណ្ណបាតិយា បដិកុជ្ជិត្វា បេសេសិ. នគរបរិគ្គាហិកា ទេវតា ចិន្តេសុំ – ‘‘អនុរុទ្ធសក្យេន អន្នភារកាលេ អត្តនោ ភាគភត្តំ ឧបរិដ្ឋបច្ចេកពុទ្ធស្ស ទត្វា ‘‘‘នត្ថី’តិ មេ វចនស្ស សវនំ មា ហោតុ, ភោជនុប្បត្តិដ្ឋានជាននំ មា ‘ហោតូ’តិ បត្ថនា កតា, សចាយំ តុច្ឆបាតិំ បស្សិស្សតិ, ទេវសមាគមំ បវិសិតុំ ន លភិស្សាម, សីសម្បិ នោ សត្តធា ផលេយ្យា’’តិ. អថ នំ បាតិំ ទិព្ពបូវេហិ បុណ្ណំ អកំសុ. កស្សា គុឡមណ្ឌលេ ឋបេត្វា ឧគ្ឃាដិតមត្តាយ បូវគន្ធោ សកលនគរេ ឆាទេត្វា ឋិតោ. បូវខណ្ឌំ មុខេ ឋបិតមត្តមេវ សត្តរសហរណីសហស្សានិ អនុផរិ.

សោ ចិន្តេសិ – ‘‘នាហំ មាតុ បិយោ, ឯត្តកំ មេ កាលំ ឥមំ នត្ថិបូវំ នាម ន បចិ, ឥតោ បដ្ឋាយ អញ្ញំ បូវំ នាម ន ខាទិស្សាមី’’តិ, សោ គេហំ គន្ត្វាវ មាតរំ បុច្ឆិ – ‘‘អម្ម, តុម្ហាកំ អហំ បិយោ, អប្បិយោ’’តិ? ‘‘តាត, ឯកក្ខិនោ អក្ខិ វិយ ច ហទយំ វិយ ច អតិវិយ បិយោ មេ អហោសី’’តិ. ‘‘អថ កស្មា ឯត្តកំ កាលំ មយ្ហំ នត្ថិ បូវំ ន បចិត្ថ, អម្មា’’តិ? សា ចូឡូបដ្ឋាកំ បុច្ឆិ – ‘‘អត្ថិ កិញ្ចិ បាតិយំ, តាតា’’តិ? ‘‘បរិបុណ្ណា, អយ្យេ, បាតិ បូវេហិ, ឯវរូបា បូវា នាម មេ ន ទិដ្ឋបុព្ពា’’តិ អារោចេសិ. សា ចិន្តេសិ – ‘‘មយ្ហំ បុត្តោ បុញ្ញវា កតាភិនីហារោ ភវិស្សតិ, ទេវតាហិ បាតិំ បូរេត្វា បូវា បហិតា ភវិស្សន្តី’’តិ. ‘‘អថ នំ បុត្តោ, អម្ម, ឥតោ បដ្ឋាយាហំ អញ្ញំ បូវំ នាម ន ខាទិស្សាមិ, នត្ថិបូវមេវ បចេយ្យាសី’’តិ. សាបិស្ស តតោ បដ្ឋាយ ‘‘បូវំ ខាទិតុកាមោម្ហី’’តិ វុត្តេ តុច្ឆបាតិមេវ អញ្ញាយ បាតិយា បដិកុច្ឆិត្វា បេសេសិ. យាវ អគារមជ្ឈេ វសិ, តាវស្ស ទេវតាវ បូវេ បហិណិំសុ.

សោ ឯត្តកម្បិ អជានន្តោ បព្ពជ្ជំ នាម កិំ ជានិស្សតិ? តស្មា ‘‘កា ឯសា បព្ពជ្ជា នាមា’’តិ ភាតរំ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឱហារិតកេសមស្សុនា កាសាយនិវត្ថេន កដ្ឋត្ថរកេ វា ពិទលមញ្ចកេ វា និបជ្ជិត្វា បិណ្ឌាយ ចរន្តេន វិហរិតព្ពំ. ឯសា បព្ពជ្ជា នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភាតិក, អហំ សុខុមាលោ. នាហំ សក្ខិស្សាមិ បព្ពជិតុ’’ន្តិ អាហ. ‘‘តេន ហិ, តាត, កម្មន្តំ ឧគ្គហេត្វា ឃរាវាសំ វស. ន ហិ សក្កា អម្ហេសុ ឯកេន អបព្ពជិតុ’’ន្តិ. អថ នំ ‘‘កោ ឯស កម្មន្តោ នាមា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ភត្តុដ្ឋានដ្ឋានម្បិ អជានន្តោ កុលបុត្តោ កម្មន្តំ នាម កិំ ជានិស្សតី’’តិ? ឯកទិវសញ្ហិ តិណ្ណំ ខត្តិយានំ កថា ឧទបាទិ – ‘‘ភត្តំ នាម កុហិំ ឧដ្ឋហតី’’តិ? កិមិលោ អាហ – ‘‘កោដ្ឋេ ឧដ្ឋហតី’’តិ. អថ នំ ភទ្ទិយោ ‘‘ត្វំ ភត្តស្ស ឧដ្ឋានដ្ឋានំ ន ជានាសិ, ភត្តំ នាម ឧក្ខលិយំ ឧដ្ឋហតី’’តិ អាហ. អនុរុទ្ធោ ‘‘តុម្ហេ ទ្វេបិ ន ជានាថ, ភត្តំ នាម រតនមកុឡាយ សុវណ្ណបាតិយំ ឧដ្ឋហតី’’តិ អាហ.

តេសុ កិរ ឯកទិវសំ កិមិលោ កោដ្ឋតោ វីហី ឱតារិយមានេ ទិស្វា, ‘‘ឯតេ កោដ្ឋេយេវ ជាតា’’តិ សញ្ញី អហោសិ. ភទ្ទិយោ ឯកទិវសំ ឧក្ខលិតោ ភត្តំ វឌ្ឍិយមានំ ទិស្វា ‘‘ឧក្ខលិយញ្ញេវ ឧប្បន្ន’’ន្តិ សញ្ញី អហោសិ. អនុរុទ្ធេន បន នេវ វីហី កោដ្ដេន្តា, ន ភត្តំ បចន្តា, ន វឌ្ឍេន្តា ទិដ្ឋបុព្ពា, វឌ្ឍេត្វា បន បុរតោ ឋបិតមេវ បស្សតិ. សោ ភុញ្ជិតុកាមកាលេ ‘‘ភត្តំ បាតិយំ ឧដ្ឋហតី’’តិ សញ្ញមកាសិ. ឯវំ តយោបិ តេ ភត្តុដ្ឋានដ្ឋានំ ន ជានន្តិ. តេនាយំ ‘‘កោ ឯស កម្មន្តោ នាមា’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘បឋមំ ខេត្តំ កសាបេតព្ព’’ន្តិអាទិកំ សំវច្ឆរេ សំវច្ឆរេ កត្តព្ពំ កិច្ចំ សុត្វា, ‘‘កទា កម្មន្តានំ អន្តោ បញ្ញាយិស្សតិ, កទា មយំ អប្បោស្សុក្កា ភោគេ ភុញ្ជិស្សាមា’’តិ វត្វា កម្មន្តានំ អបរិយន្តតាយ អក្ខាតាយ ‘‘តេន ហិ ត្វញ្ញេវ ឃរាវាសំ វស, ន មយ្ហំ ឯតេនត្ថោ’’តិ មាតរំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘អនុជានាហិ មំ, អម្ម, បព្ពជិស្សាមី’’តិ វត្វា តាយ នានប្បការេហិ តិក្ខត្តុំ បដិក្ខិបិត្វា, ‘‘សចេ តេ សហាយកោ ភទ្ទិយរាជា បព្ពជិស្សតិ, តេន សទ្ធិំ បព្ពជាហី’’តិ វុត្តេ តំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘មម ខោ, សម្ម, បព្ពជ្ជា តវ បដិពទ្ធា’’តិ វត្វា តំ នានប្បការេហិ សញ្ញាបេត្វា សត្តមេ ទិវសេ អត្តនា សទ្ធិំ បព្ពជនត្ថាយ បដិញ្ញំ គណ្ហិ.

តតោ ភទ្ទិយោ សក្យរាជា អនុរុទ្ធោ អានន្ទោ ភគុ កិមិលោ ទេវទត្តោតិ ឥមេ ឆ ខត្តិយា ឧបាលិកប្បកសត្តមា ទេវា វិយ ទិព្ពសម្បត្តិំ សត្តាហំ សម្បត្តិំ អនុភវិត្វា ឧយ្យានំ គច្ឆន្តា វិយ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ និក្ខមិត្វា បរវិសយំ បត្វា រាជាណាយ សេនំ និវត្តាបេត្វា បរវិសយំ ឱក្កមិំសុ. តត្ថ ឆ ខត្តិយា អត្តនោ អត្តនោ អាភរណានិ ឱមុញ្ចិត្វា ភណ្ឌិកំ កត្វា, ‘‘ហន្ទ ភណេ, ឧបាលិ, និវត្តស្សុ, អលំ តេ ឯត្តកំ ជីវិកាយា’’តិ តស្ស អទំសុ. សោ តេសំ បាទមូលេ បរិវត្តិត្វា បរិទេវិត្វា តេសំ អាណំ អតិក្កមិតុំ អសក្កោន្តោ ឧដ្ឋាយ តំ គហេត្វា និវត្តិ. តេសំ ទ្វិធា ជាតកាលេ, វនំ អារោទនប្បត្តំ វិយ បថវីកម្បមានាការប្បត្តា វិយ អហោសិ. ឧបាលិ កប្បកោបិ ថោកំ គន្ត្វា និវត្តិត្វា ‘‘ចណ្ឌា ខោ សាកិយា, ‘ឥមិនា កុមារា និប្បាតិតា’តិ ឃាតេយ្យុម្បិ មំ. ឥមេ ហិ នាម សក្យកុមារា ឯវរូបំ សម្បត្តិំ បហាយ ឥមានិ អនគ្ឃានិ អាភរណានិ ខេឡបិណ្ឌំ វិយ ឆឌ្ឌេត្វា បព្ពជិស្សន្តិ, កិមង្គំ បនាហ’’ន្តិ ភណ្ឌិកំ ឱមុញ្ចិត្វា តានិ អាភរណានិ រុក្ខេ លគ្គេត្វា ‘‘អត្ថិកា គណ្ហន្តូ’’តិ វត្វា តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា តេហិ ‘‘កស្មា និវត្តោសី’’តិ បុដ្ឋោ តមត្ថំ អារោចេសិ. អថ នំ តេ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘មយំ, ភន្តេ, សាកិយា នាម មាននិស្សិតា, អយំ អម្ហាកំ ទីឃរត្តំ បរិចារកោ, ឥមំ បឋមតរំ បព្ពាជេថ, មយមស្ស អភិវាទនាទីនិ ករិស្សាម, ឯវំ នោ មានោ និម្មានាយិស្សតី’’តិ វត្វា តំ បឋមតរំ បព្ពាជេត្វា បច្ឆា សយំ បព្ពជិំសុ. តេសុ អាយស្មា ភទ្ទិយោ តេនេវ អន្តរវស្សេន តេវិជ្ជោ អហោសិ. អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ទិព្ពចក្ខុកោ ហុត្វា បច្ឆា មហាវិតក្កសុត្តំ (អ. និ. ៨.៣០) សុត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. អាយស្មា អានន្ទោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ភគុត្ថេរោ ច កិមិលត្ថេរោ ច អបរភាគេ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិំសុ. ទេវទត្តោ បោថុជ្ជនិកំ ឥទ្ធិំ បត្តោ.

អបរភាគេ សត្ថរិ កោសម្ពិយំ វិហរន្តេ សសាវកសង្ឃស្ស តថាគតស្ស មហន្តោ លាភសក្ការោ និព្ពត្តិ. វត្ថភេសជ្ជាទិហត្ថា មនុស្សា វិហារំ បវិសិត្វា ‘‘កុហិំ សត្ថា, កុហិំ សារិបុត្តត្ថេរោ, កុហិំ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ, កុហិំ មហាកស្សបត្ថេរោ, កុហិំ ភទ្ទិយត្ថេរោ, កុហិំ អនុរុទ្ធត្ថេរោ, កុហិំ អានន្ទត្ថេរោ, កុហិំ ភគុត្ថេរោ, កុហិំ កិមិលត្ថេរោ’’តិ អសីតិមហាសាវកានំ និសិន្នដ្ឋានំ ឱលោកេន្តា វិចរន្តិ. ‘‘ទេវទត្តត្ថេរោ កុហិំ និសិន្នោ វា, ឋិតោ វា’’តិ បុច្ឆន្តោ នាម នត្ថិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហម្បិ ឯតេហិ សទ្ធិញ្ញេវ បព្ពជិតោ, ឯតេបិ ខត្តិយបព្ពជិតា, អហម្បិ ខត្តិយបព្ពជិតោ, លាភសក្ការហត្ថា មនុស្សា ឯតេយេវ បរិយេសន្តិ, មម នាមំ គហេតាបិ នត្ថិ. កេន នុ ខោ សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា កំ បសាទេត្វា មម លាភសក្ការំ និព្ពត្តេយ្យ’’ន្តិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ខោ រាជា ពិម្ពិសារោ បឋមទស្សនេនេវ ឯកាទសហិ នហុតេហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតោ, ន សក្កា ឯតេន សទ្ធិំ ឯកតោ ភវិតុំ, កោសលរញ្ញាបិ សទ្ធិំ ន សក្កា ភវិតុំ. អយំ ខោ បន រញ្ញោ បុត្តោ អជាតសត្តុ កុមារោ កស្សចិ គុណទោសេ ន ជានាតិ, ឯតេន សទ្ធិំ ឯកតោ ភវិស្សាមី’’តិ. សោ កោសម្ពិតោ រាជគហំ គន្ត្វា កុមារកវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា ចត្តារោ អាសីវិសេ ចតូសុ ហត្ថបាទេសុ ឯកំ គីវាយ បិលន្ធិត្វា ឯកំ សីសេ ចុម្ពដកំ កត្វា ឯកំ ឯកំសំ ករិត្វា ឥមាយ អហិមេខលាយ អាកាសតោ ឱរុយ្ហ អជាតសត្តុស្ស ឧច្ឆង្គេ និសីទិត្វា តេន ភីតេន ‘‘កោសិ ត្វ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘អហំ ទេវទត្តោ’’តិ វត្វា តស្ស ភយវិនោទនត្ថំ តំ អត្តភាវំ បដិសំហរិត្វា សង្ឃាដិបត្តចីវរធរោ បុរតោ ឋត្វា តំ បសាទេត្វា លាភសក្ការំ និព្ពត្តេសិ. សោ លាភសក្ការាភិភូតោ ‘‘អហំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមី’’តិ បាបកំ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា សហ ចិត្តុប្បាទេន ឥទ្ធិតោ បរិហាយិត្វា សត្ថារំ វេឡុវនវិហារេ សរាជិកាយ បរិសាយ ធម្មំ ទេសេន្តំ វន្ទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ – ‘‘ភគវា, ភន្តេ, ឯតរហិ ជិណ្ណោ វុឌ្ឍោ មហល្លកោ, អប្បោស្សុក្កោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ អនុយុញ្ជតុ, អហំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមិ, និយ្យាទេថ មេ ភិក្ខុសង្ឃ’’ន្តិ វត្វា សត្ថារា ខេឡាសកវាទេន អបសាទេត្វា បដិក្ខិត្តោ អនត្តមនោ ឥមំ បឋមំ តថាគតេ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា បក្កាមិ.

អថស្ស ភគវា រាជគហេ បកាសនីយកម្មំ ការេសិ. សោ ‘‘បរិច្ចត្តោ ទានិ អហំ សមណេន គោតមេន, ឥទានិស្ស អនត្ថំ ករិស្សាមី’’តិ អជាតសត្តុំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘បុព្ពេ ខោ, កុមារ, មនុស្សា ទីឃាយុកា, ឯតរហិ អប្បាយុកា. ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតិ, យំ ត្វំ កុមារោវ សមានោ កាលំ ករេយ្យាសិ, តេន ហិ ត្វំ, កុមារ, បិតរំ ហន្ត្វា រាជា ហោហិ, អហំ ភគវន្តំ ហន្ត្វា ពុទ្ធោ ភវិស្សាមី’’តិ វត្វា តស្មិំ រជ្ជេ បតិដ្ឋិតេ តថាគតស្ស វធាយ បុរិសេ បយោជេត្វា តេសុ សោតាបត្តិផលំ បត្វា និវត្តេសុ សយំ គិជ្ឈកូដបព្ពតំ អភិរុហិត្វា, ‘‘អហមេវ សមណំ គោតមំ ជីវិតា វោរោបេស្សាមី’’តិ សិលំ បវិជ្ឈិត្វា រុហិរុប្បាទកកម្មំ កត្វា ឥមិនាបិ ឧបាយេន មារេតុំ អសក្កោន្តោ បុន នាឡាគិរិំ វិស្សជ្ជាបេសិ. តស្មិំ អាគច្ឆន្តេ អានន្ទត្ថេរោ អត្តនោ ជីវិតំ សត្ថុ បរិច្ចជិត្វា បុរតោ អដ្ឋាសិ. សត្ថា នាគំ ទមេត្វា នគរា និក្ខមិត្វា វិហារំ គន្ត្វា អនេកសហស្សេហិ ឧបាសកេហិ អភិហដំ មហាទានំ បរិភុញ្ជិត្វា តស្មិំ ទិវសេ សន្និបតិតានំ អដ្ឋារសកោដិសង្ខាតានំ រាជគហវាសីនំ អនុបុព្ពិំ កថំ កថេត្វា ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយេ ជាតេ ‘‘អហោ អាយស្មា អានន្ទោ មហាគុណោ, តថារូបេ នាម ហត្ថិនាគេ អាគច្ឆន្តេ អត្តនោ ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា សត្ថុ បុរតោវ អដ្ឋាសី’’តិ ថេរស្ស គុណកថំ សុត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស មមត្ថាយ ជីវិតំ បរិច្ចជិយេវា’’តិ វត្វា ភិក្ខូហិ យាចិតោ ចូឡហំស (ជា. ១.១៥.១៣៣ អាទយោ; ២.២១.១ អាទយោ) – មហាហំស (ជា. ២.២១.៨៩ អាទយោ) – កក្កដកជាតកានិ (ជា. ១.៣.៤៩ អាទយោ) កថេសិ. ទេវទត្តស្សាបិ កម្មំ នេវ បាកដំ, តថា រញ្ញោ មារាបិតត្តា, ន វធកានំ បយោជិតត្តា ន សិលាយ បវិទ្ធត្តា បាកដំ អហោសិ, យថា នាឡាគិរិហត្ថិនោ វិស្សជ្ជិតត្តា. តទា ហិ មហាជនោ ‘‘រាជាបិ ទេវទត្តេនេវ មារាបិតោ, វធកោបិ បយោជិតោ, សិលាបិ អបវិទ្ធា. ឥទានិ បន តេន នាឡាគិរិ វិស្សជ្ជាបិតោ, ឯវរូបំ នាម បាបកំ គហេត្វា រាជា វិចរតី’’តិ កោលាហលមកាសិ.

រាជា មហាជនស្ស កថំ សុត្វា បញ្ច ថាលិបាកសតានិ នីហរាបេត្វា ន បុន តស្សូបដ្ឋានំ អគមាសិ, នាគរាបិស្ស កុលំ ឧបគតស្ស ភិក្ខាមត្តម្បិ ន អទំសុ. សោ បរិហីនលាភសក្ការោ កោហញ្ញេន ជីវិតុកាមោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ច វត្ថូនិ យាចិត្វា ភគវតោ ‘‘អលំ, ទេវទត្ត, យោ ឥច្ឆតិ, សោ អារញ្ញកោ ហោតូ’’តិ បដិក្ខិត្តោ កស្សាវុសោ, វចនំ សោភនំ, កិំ តថាគតស្ស ឧទាហុ មម, អហញ្ហិ ឧក្កដ្ឋវសេន ឯវំ វទាមិ, ‘‘សាធុ, ភន្តេ, ភិក្ខូ យាវជីវំ អារញ្ញកា អស្សុ, បិណ្ឌបាតិកា, បំសុកូលិកា, រុក្ខមូលិកា, មច្ឆមំសំ ន ខាទេយ្យុ’’ន្តិ. ‘‘យោ ទុក្ខា មុច្ចិតុកាមោ, សោ មយា សទ្ធិំ អាគច្ឆតូ’’តិ វត្វា បក្កាមិ. តស្ស វចនំ សុត្វា ឯកច្ចេ នវកបព្ពជិតា មន្ទពុទ្ធិនោ ‘‘កល្យាណំ ទេវទត្តោ អាហ, ឯតេន សទ្ធិំ វិចរិស្សាមា’’តិ តេន សទ្ធិំ ឯកតោ អហេសុំ. ឥតិ សោ បញ្ចសតេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ តេហិ បញ្ចហិ វត្ថូហិ លូខប្បសន្នំ ជនំ សញ្ញាបេន្តោ កុលេសុ វិញ្ញាបេត្វា វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជន្តោ សង្ឃភេទាយ បរក្កមិ. សោ ភគវតា, ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ទេវទត្ត, សង្ឃភេទាយ បរក្កមសិ ចក្កភេទាយា’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘សច្ចំ ភគវា’’តិ វត្វា, ‘‘គរុកោ ខោ, ទេវទត្ត, សង្ឃភេទោ’’តិអាទីហិ ឱវទិតោបិ សត្ថុ វចនំ អនាទិយិត្វា បក្កន្តោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា, ‘‘អជ្ជតគ្គេ ទានាហំ, អាវុសោ អានន្ទ, អញ្ញត្រេវ ភគវតា, អញ្ញត្រ, ភិក្ខុសង្ឃា ឧបោសថំ ករិស្សាមិ, សង្ឃកម្មំ ករិស្សាមី’’តិ អាហ. ថេរោ តមត្ថំ ភគវតោ អារោចេសិ. តំ វិទិត្វា សត្ថា ឧប្បន្នធម្មសំវេគោ ហុត្វា, ‘‘ទេវទត្តោ សទេវកស្ស លោកស្ស អនត្ថនិស្សិតំ អត្តនោ អវីចិម្ហិ បច្ចនកកម្មំ ករោតី’’តិ វិតក្កេត្វា –

‘‘សុករានិ អសាធូនិ, អត្តនោ អហិតានិ ច;

យំ វេ ហិតញ្ច សាធុញ្ច, តំ វេ បរមទុក្ករ’’ន្តិ. (ធ. ប. ១៦៣) –

ឥមំ គាថំ វត្វា បុន ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘សុករំ សាធុនា សាធុ, សាធុ បាបេន ទុក្ករំ;

បាបំ បាបេន សុករំ, បាបមរិយេហិ ទុក្ករ’’ន្តិ. (ឧទា. ៤៨; ចូឡវ. ៣៤៣);

អថ ខោ ទេវទត្តោ ឧបោសថទិវសេ អត្តនោ បរិសាយ សទ្ធិំ ឯកមន្តំ និសីទិត្វា, ‘‘យស្សិមានិ បញ្ច វត្ថូនិ ខមន្តិ, សោ សលាកំ គណ្ហតូ’’តិ វត្វា បញ្ចសតេហិ វជ្ជិបុត្តកេហិ នវកេហិ អប្បកតញ្ញូហិ សលាកាយ គហិតាយ សង្ឃំ ភិន្ទិត្វា តេ ភិក្ខូ អាទាយ គយាសីសំ អគមាសិ. តស្ស តត្ថ គតភាវំ សុត្វា សត្ថា តេសំ ភិក្ខូនំ អានយនត្ថាយ ទ្វេ អគ្គសាវកេ បេសេសិ. តេ តត្ថ គន្ត្វា អាទេសនាបាដិហារិយានុសាសនិយា ចេវ ឥទ្ធិបាដិហារិយានុសាសនិយា ច អនុសាសន្តា តេ អមតំ បាយេត្វា អាទាយ អាកាសេន អាគមិំសុ. កោកាលិកោបិ ខោ ‘‘ឧដ្ឋេហិ, អាវុសោ ទេវទត្ត, នីតា តេ ភិក្ខូ សារិបុត្តមោគ្គល្លានេហិ, ននុ ត្វំ មយា វុត្តោ ‘មា, អាវុសោ, សារិបុត្តមោគ្គល្លានេ វិស្សាសី’តិ. បាបិច្ឆា សារិបុត្តមោគ្គល្លានា, បាបិកានំ ឥច្ឆានំ វសំ គតា’’តិ វត្វា ជណ្ណុកេន ហទយមជ្ឈេ បហរិ, តស្ស តត្ថេវ ឧណ្ហំ លោហិតំ មុខតោ ឧគ្គញ្ឆិ. អាយស្មន្តំ បន សារិបុត្តំ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតំ អាកាសេន អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ភិក្ខូ អាហំសុ – ‘‘ភន្តេ, អាយស្មា សារិបុត្តោ គមនកាលេ អត្តទុតិយោ គតោ, ឥទានិ មហាបរិវារោ អាគច្ឆន្តោ សោភតី’’តិ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ សារិបុត្តោ សោភតិ, បុព្ពេ តិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តកាលេបិ មយ្ហំ បុត្តោ មម សន្តិកំ អាគច្ឆន្តោ សោភិយេវា’’តិ វត្វា –

‘‘ហោតិ សីលវតំ អត្ថោ, បដិសន្ថារវុត្តិនំ;

លក្ខណំ បស្ស អាយន្តំ, ញាតិសង្ឃបុរក្ខតំ;

អថ បស្សសិមំ កាឡំ, សុវិហីនំវ ញាតិភី’’តិ. (ជា. ១.១.១១) –

ឥទំ ជាតកំ កថេសិ. បុន ភិក្ខូហិ, ‘‘ភន្តេ, ទេវទត្តោ កិរ ទ្វេ អគ្គសាវកេ ឧភោសុ បស្សេសុ និសីទាបេត្វា ‘ពុទ្ធលីឡាយ ធម្មំ ទេសេស្សាមី’តិ តុម្ហាកំ អនុកិរិយំ ករោតី’’តិ វុត្តេ, ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស មម អនុកិរិយំ កាតុំ វាយមិ, ន បន សក្ខី’’តិ វត្វា –

‘‘អបិ វីរក បស្សេសិ, សកុណំ មញ្ជុភាណកំ;

មយូរគីវសង្កាសំ, បតិំ មយ្ហំ សវិដ្ឋកំ.

‘‘ឧទកថលចរស្ស បក្ខិនោ,

និច្ចំ អាមកមច្ឆភោជិនោ;

តស្សានុករំ សវិដ្ឋកោ,

សេវាលេ បលិគុណ្ឋិតោ មតោ’’តិ. (ជា. ១.២.១០៧-១០៨) –

អាទិនា ជាតកំ វត្វា អបរាបរេសុបិ ទិវសេសុ តថានុរូបមេវ កថំ អារព្ភ –

‘‘អចារិ វតាយំ វិតុទំ វនានិ,

កដ្ឋង្គរុក្ខេសុ អសារកេសុ;

អថាសទា ខទិរំ ជាតសារំ,

យត្ថព្ភិទា គរុឡោ ឧត្តមង្គ’’ន្តិ. (ជា. ១.២.១២០);

‘‘លសី ច តេ និប្ផលិកា, មត្ថកោ ច បទាលិតោ;

សព្ពា តេ ផាសុកា ភគ្គា, អជ្ជ ខោ ត្វំ វិរោចសី’’តិ. (ជា. ១.១.១៤៣) –

ឯវមាទីនិ ជាតកានិ កថេសិ. បុន ‘‘អកតញ្ញូ ទេវទត្តោ’’តិ កថំ អារព្ភ –

‘‘អករម្ហស តេ កិច្ចំ, យំ ពលំ អហុវម្ហសេ;

មិគរាជ នមោ ត្យត្ថុ, អបិ កិញ្ចិ លភាមសេ.

‘‘មម លោហិតភក្ខស្ស, និច្ចំ លុទ្ទានិ កុព្ពតោ;

ទន្តន្តរគតោ សន្តោ, តំ ពហុំ យម្បិ ជីវសី’’តិ. (ជា. ១.៤.២៩-៣០) –

អាទីនិ ជាតកានិ កថេសិ. បុន វធាយ បរិសក្កនមស្ស អារព្ភ –

‘‘ញាតមេតំ កុរុង្គស្ស, យំ ត្វំ សេបណ្ណិ សិយ្យសិ;

អញ្ញំ សេបណ្ណិ គច្ឆាមិ, ន មេ តេ រុច្ចតេ ផល’’ន្តិ. (ជា. ១.១.២១) –

អាទីនិ ជាតកានិ កថេសិ. បុនទិវសេ ‘‘ឧភតោ បរិហីនោ ទេវទត្តោ លាភសក្ការតោ ច សាមញ្ញតោ ចា’’តិ កថាសុ បវត្តមានាសុ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ ទេវទត្តោ បរិហីនោ, បុព្ពេបេស បរិហីនោយេវា’’តិ វត្វា –

‘‘អក្ខី ភិន្នា បដោ នដ្ឋោ, សខិគេហេ ច ភណ្ឌនំ;

ឧភតោ បទុដ្ឋា កម្មន្តា, ឧទកម្ហិ ថលម្ហិ ចា’’តិ. (ជា. ១.១.១៣៩) –

អាទីនិ ជាតកានិ កថេសិ. ឯវំ រាជគហេ វិហរន្តោវ ទេវទត្តំ អារព្ភ ពហូនិ ជាតកានិ កថេត្វា រាជគហតោ សាវត្ថិំ គន្ត្វា ជេតវនេ វិហារេ វាសំ កប្បេសិ. ទេវទត្តោបិ ខោ នវ មាសេ គិលានោ បច្ឆិមេ កាលេ សត្ថារំ ទដ្ឋុកាមោ ហុត្វា អត្តនោ សាវកេ អាហ – ‘‘អហំ សត្ថារំ ទដ្ឋុកាមោ, តំ មេ ទស្សេថា’’តិ. ‘‘ត្វំ សមត្ថកាលេ សត្ថារា សទ្ធិំ វេរី ហុត្វា អចរិ, ន មយំ តត្ថ នេស្សាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘មា មំ នាសេថ, មយា សត្ថរិ អាឃាតោ កតោ, សត្ថុ បន មយិ កេសគ្គមត្តោបិ អាឃាតោ នត្ថិ’’. សោ ហិ ភគវា –

‘‘វធកេ ទេវទត្តម្ហិ, ចោរេ អង្គុលិមាលកេ;

ធនបាលេ រាហុលេ ច, សព្ពត្ថ សមមានសោ’’តិ. (អប. ថេរ ១.១.៥៨៥; មិ. ប. ៦.៦.៥) –

‘‘ទស្សេថ មេ ភគវន្ត’’ន្តិ បុនប្បុនំ យាចិ. អថ នំ តេ មញ្ចកេនាទាយ និក្ខមិំសុ. តស្ស អាគមនំ សុត្វា ភិក្ខូ សត្ថុ អារោចេសុំ – ‘‘ភន្តេ, ទេវទត្តោ កិរ តុម្ហាកំ ទស្សនត្ថាយ អាគច្ឆតី’’តិ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សោ តេនត្តភាវេន មំ បស្សិតុំ លភិស្សតី’’តិ. ទេវទត្តោ កិរ បញ្ចន្នំ វត្ថូនំ អាយាចិតកាលតោ បដ្ឋាយ បុន ពុទ្ធំ ទដ្ឋុំ ន លភតិ, អយំ ធម្មតា. ‘‘អសុកដ្ឋានញ្ច អសុកដ្ឋានញ្ច អាគតោ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘យំ ឥច្ឆតិ, តំ ករោតុ, ន សោ មំ បស្សិតុំ លភិស្សតី’’តិ. ‘‘ភន្តេ, ឥតោ យោជនមត្តំ អាគតោ, អឌ្ឍយោជនំ, គាវុតំ, ជេតវនបោក្ខរណីសមីបំ អាគតោ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘សចេបិ អន្តោជេតវនំ បវិសតិ, នេវ មំ បស្សិតុំ លភិស្សតី’’តិ. ទេវទត្តំ គហេត្វា អាគតា ជេតវនបោក្ខរណីតីរេ មញ្ចំ ឱតារេត្វា បោក្ខរណិំ ន្ហាយិតុំ ឱតរិំសុ. ទេវទត្តោបិ ខោ មញ្ចតោ វុដ្ឋាយ ឧភោ បាទេ ភូមិយំ ឋបេត្វា និសីទិ. បាទា បថវិំ បវិសិំសុ. សោ អនុក្កមេន យាវ គោប្ផកា, យាវ ជណ្ណុកា, យាវ កដិតោ, យាវ ថនតោ, យាវ គីវតោ បវិសិត្វា ហនុកដ្ឋិកស្ស ភូមិយំ បវិដ្ឋកាលេ –

‘‘ឥមេហិ អដ្ឋីហិ តមគ្គបុគ្គលំ,

ទេវាតិទេវំ នរទម្មសារថិំ;

សមន្តចក្ខុំ សតបុញ្ញលក្ខណំ,

បាណេហិ ពុទ្ធំ សរណំ ឧបេមី’’តិ. (មិ. ប. ៤.១.៣) –

ឥមំ គាថមាហ. ឥទំ កិរ ឋានំ ទិស្វា តថាគតោ ទេវទត្តំ បព្ពាជេសិ. សចេ ហិ ន សោ បព្ពជិស្ស, គិហី ហុត្វា កម្មញ្ច ភារិយំ អករិស្ស, អាយតិំ ភវនិស្សរណបច្ចយំ កាតុំ ន សក្ខិស្ស, បព្ពជិត្វា ច បន កិញ្ចាបិ កម្មំ ភារិយំ ករិស្សតិ, អាយតិំ ភវនិស្សរណបច្ចយំ កាតុំ សក្ខិស្សតីតិ តំ សត្ថា បព្ពាជេសិ. សោ ហិ ឥតោ សតសហស្សកប្បមត្ថកេ អដ្ឋិស្សរោ នាម បច្ចេកពុទ្ធោ ភវិស្សតិ, សោ បថវិំ បវិសិត្វា អវីចិម្ហិ និព្ពត្តិ. និច្ចលេ ពុទ្ធេ អបរជ្ឈភាវេន បន និច្ចលោវ ហុត្វា បច្ចតូតិ យោជនសតិកេ អន្តោ អវីចិម្ហិ យោជនសតុព្ពេធមេវស្ស សរីរំ និព្ពត្តិ. សីសំ យាវ កណ្ណសក្ខលិតោ ឧបរិ អយកបល្លំ បាវិសិ, បាទា យាវ គោប្ផកា ហេដ្ឋា អយបថវិយំ បវិដ្ឋា, មហាតាលក្ខន្ធបរិមាណំ អយសូលំ បច្ឆិមភិត្តិតោ និក្ខមិត្វា បិដ្ឋិមជ្ឈំ ភិន្ទិត្វា ឧរេន និក្ខមិត្វា បុរិមភិត្តិំ បាវិសិ, អបរំ ទក្ខិណភិត្តិតោ និក្ខមិត្វា ទក្ខិណបស្សំ ភិន្ទិត្វា វាមបស្សេន និក្ខមិត្វា ឧត្តរភិត្តិំ បាវិសិ, អបរំ ឧបរិ កបល្លតោ និក្ខមិត្វា មត្ថកំ ភិន្ទិត្វា អធោភាគេន និក្ខមិត្វា អយបថវិំ បាវិសិ. ឯវំ សោ តត្ថ និច្ចលោវ បច្ចិ.

ភិក្ខូ ‘‘ឯត្តកំ ឋានំ ទេវទត្តោ អាគច្ឆន្តោ សត្ថារំ ទដ្ឋុំ អលភិត្វាវ បថវិំ បវិដ្ឋោ’’តិ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តោ ឥទានេវ មយិ អបរជ្ឈិត្វា បថវិំ បាវិសិ, បុព្ពេបិ បវិដ្ឋោយេវា’’តិ វត្វា ហត្ថិរាជកាលេ មគ្គមូឡ្ហំ បុរិសំ សមស្សាសេត្វា អត្តនោ បិដ្ឋិំ អារោបេត្វា ខេមន្តំ បាបិតស្ស បុន តិក្ខត្តុំ អាគន្ត្វា អគ្គដ្ឋានេ មជ្ឈិមដ្ឋានេ មូលេហិ ឯវំ ទន្តេ ឆិន្ទិត្វា តតិយវារេ មហាបុរិសស្ស ចក្ខុបថំ អតិក្កមន្តស្ស តស្ស បថវិំ បវិដ្ឋភាវំ ទីបេតុំ –

‘‘អកតញ្ញុស្ស បោសស្ស, និច្ចំ វិវរទស្សិនោ;

សព្ពំ ចេ បថវិំ ទជ្ជា, នេវ នំ អភិរាធយេ’’តិ. (ជា. ១.១.៧២; ១.៩.១០៧) –

ឥទំ ជាតកំ កថេត្វា បុនបិ តថេវ កថាយ សមុដ្ឋិតាយ ខន្តិវាទិភូតេ អត្តនិ អបរជ្ឈិត្វា កលាពុរាជភូតស្ស តស្ស បថវិំ បវិដ្ឋភាវំ ទីបេតុំ ខន្តិវាទិជាតកញ្ច (ជា. ១.៤.៤៩ អាទយោ), ចូឡធម្មបាលភូតេ អត្តនិ អបរជ្ឈិត្វា មហាបតាបរាជភូតស្ស តស្ស បថវិំ បវិដ្ឋភាវំ ទីបេតុំ ចូឡធម្មបាលជាតកញ្ច (ជា. ១.៥.៤៤ អាទយោ) កថេសិ.

បថវិំ បវិដ្ឋេ បន ទេវទត្តេ មហាជនោ ហដ្ឋតុដ្ឋោ ធជបដាកកទលិយោ ឧស្សាបេត្វា បុណ្ណឃដេ ឋបេត្វា ‘‘លាភា វត នោ’’តិ មហន្តំ ឆណំ អនុភោតិ. តមត្ថំ ភគវតោ អារោចេសុំ. ភគវា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ ទេវទត្តេ មតេ មហាជនោ តុស្សតិ, បុព្ពេបិ តុស្សិយេវា’’តិ វត្វា សព្ពជនស្ស អប្បិយេ ចណ្ឌេ ផរុសេ ពារាណសិយំ បិង្គលរញ្ញេ នាម មតេ មហាជនស្ស តុដ្ឋភាវំ ទីបេតុំ –

‘‘សព្ពោ ជនោ ហិំសិតោ បិង្គលេន,

តស្មិំ មតេ បច្ចយា វេទយន្តិ;

បិយោ នុ តេ អាសិ អកណ្ហនេត្តោ,

កស្មា តុវំ រោទសិ ទ្វារបាល.

‘‘ន មេ បិយោ អាសិ អកណ្ហនេត្តោ,

ភាយាមិ បច្ចាគមនាយ តស្ស;

ឥតោ គតោ ហិំសេយ្យ មច្ចុរាជំ,

សោ ហិំសិតោ អានេយ្យ បុន ឥធា’’តិ. (ជា. ១.២.១៧៩-១៨០) –

ឥទំ បិង្គលជាតកំ កថេសិ. ភិក្ខូ សត្ថារំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘ឥទានិ, ភន្តេ, ទេវទត្តោ កុហិំ និព្ពត្តោ’’តិ? ‘‘អវីចិមហានិរយេ, ភិក្ខវេ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, ឥធ តប្បន្តោ វិចរិត្វា បុន គន្ត្វា តប្បនដ្ឋានេយេវ និព្ពត្តោ’’តិ. ‘‘អាម, ភិក្ខវេ, បព្ពជិតា វា ហោន្តុ គហដ្ឋា វា, បមាទវិហារិនោ ឧភយត្ថ តប្បន្តិយេវា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៧. ‘‘ឥធ តប្បតិ បេច្ច តប្បតិ, បាបការី ឧភយត្ថ តប្បតិ;

បាបំ មេ កតន្តិ តប្បតិ, ភិយ្យោ តប្បតិ ទុគ្គតិំ គតោ’’តិ.

តត្ថ ឥធ តប្បតីតិ ឥធ កម្មតប្បនេន ទោមនស្សមត្តេន តប្បតិ. បេច្ចាតិ បរលោកេ បន វិបាកតប្បនេន អតិទារុណេន អបាយទុក្ខេន តប្បតិ. បាបការីតិ នានប្បការស្ស បាបស្ស កត្តា. ឧភយត្ថាតិ ឥមិនា វុត្តប្បការេន តប្បនេន ឧភយត្ថ តប្បតិ នាម. បាបំ មេតិ សោ ហិ កម្មតប្បនេន កប្បន្តោ ‘‘បាបំ មេ កត’’ន្តិ តប្បតិ. តំ អប្បមត្តកំ តប្បនំ, វិបាកតប្បនេន បន តប្បន្តោ ភិយ្យោ តប្បតិ ទុគ្គតិំ គតោ អតិផរុសេន តប្បនេន អតិវិយ តប្បតីតិ.

គាថាបរិយោសានេ ពហូ សោតាបន្នាទយោ អហេសុំ. ទេសនា មហាជនស្ស សាត្ថិកា ជាតាតិ.

ទេវទត្តវត្ថុ ទ្វាទសមំ.