៧. រេវតពុទ្ធវំសវណ្ណនា

សុមនស្ស បន ភគវតោ អបរភាគេ សាសនេ ចស្ស អន្តរហិតេ នវុតិវស្សសហស្សាយុកា មនុស្សា អនុក្កមេន បរិហាយិត្វា ទសវស្សាយុកា ហុត្វា បុន អនុក្កមេន វឌ្ឍិត្វា អសង្ខ្យេយ្យាយុកា ហុត្វា បុន បរិហាយមានា សដ្ឋិវស្សសហស្សាយុកា អហេសុំ. តទា រេវតោ នាម សត្ថា ឧទបាទិ. សោបិ បារមិយោ បូរេត្វា អនេករតនសមុជ្ជលិតភវនេ តុសិតភវនេ និព្ពត្តិត្វា តតោ ចវិត្វា សព្ពធនធញ្ញវតិសុធញ្ញវតីនគរេ សព្ពាលង្ការសមលង្កតអមិតរុចិរបរិវារបរិវុតស្ស សិរិវិភវសមុទយេនាកុលស្ស សព្ពសមិទ្ធិវិបុលស្ស វិបុលស្ស នាម រញ្ញោ កុលេ សព្ពជននយនាលិបាលិសមាកុលាយ សម្ផុល្លនយនកុវលយសស្សិរិកសិនិទ្ធវទនកមលាករសោភាសមុជ្ជលាយ សុរុចិរមនោហរគុណគណវិបុលាយ វិបុលាយ នាម អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គហេត្វា ទសន្នំ មាសានំ អច្ចយេន ចិត្តកូដបព្ពតតោ សុវណ្ណហំសរាជា វិយ មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមិ.

តស្ស បដិសន្ធិយំ ជាតិយញ្ច បាដិហារិយានិ បុព្ពេ វុត្តនយានេវ អហេសុំ. សុទស្សនរតនគ្ឃិអាវេឡនាមកា តយោ ចស្ស បាសាទា អហេសុំ. សុទស្សនាទេវិប្បមុខានិ តេត្តិំស ឥត្ថិសហស្សានិ បច្ចុបដ្ឋិតានិ អហេសុំ. តាហិ បរិវុតោ សោ សុរយុវតីហិ បរិវុតោ ទេវកុមារោ វិយ ឆព្ពស្សសហស្សានិ វិសយសុខមនុភវមានោ អគារំ អជ្ឈាវសិ. សោ សុទស្សនាយ នាម ទេវិយា វរុណេ នាម តនយេ ជាតេ ចត្តារិ និមិត្តានិ ទិស្វា នានាវិរាគតនុវរវសននិវសនោ អាមុក្កមុត្តាហារមណិកុណ្ឌលោ វរកេយូរមកុដកដកធរោ បរមសុរភិគន្ធកុសុមសមលង្កតោ បរមរុចិរករនិករោ សរទសមយរជនិករោ វិយ តារាគណបរិវុតោ វិយ ចន្ទោ តិទសគណបរិវុតោ វិយ ទសសតនយនោ ព្រហ្មគណបរិវុតោ វិយ ច ហារិតមហាព្រហ្មា ចតុរង្គិនិយា មហតិយា សេនាយ បរិវុតោ អាជញ្ញរថេន មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា សព្ពាភរណានិ ឱមុញ្ចិត្វា ភណ្ឌាគារិកស្ស ហត្ថេ ទត្វា ជលជាមលាវិកលនីលកុវលយទលសទិសេនាតិនិសិតេនាតិតិខិណេនាសិនា សកេសមកុដំ ឆិន្ទិត្វា អាកាសេ ខិបិ. តំ សក្កោ ទេវរាជា សុវណ្ណចង្កោដកេន បដិគ្គហេត្វា តាវតិំសភវនំ នេត្វា សិនេរុមុទ្ធនិ សត្តរតនមយំ ចេតិយំ អកាសិ.

មហាបុរិសោ បន ទេវទត្តានិ កាសាយានិ បរិទហិត្វា បព្ពជិ, ឯកា ច នំ បុរិសកោដិ អនុបព្ពជិ. សោ តេហិ បរិវុតោ សត្តមាសេ បធានចរិយំ ចរិត្វា វិសាខបុណ្ណមាយ អញ្ញតរាយ សាធុទេវិយា នាម សេដ្ឋិធីតាយ ទិន្នំ មធុបាយាសំ បរិភុញ្ជិត្វា សាលវនេ ទិវាវិហារំ វីតិនាមេត្វា សាយន្ហសមយេ អញ្ញតរេនាជីវកេន ទិន្នា អដ្ឋ តិណមុដ្ឋិយោ គហេត្វា មត្តវរនាគគាមី នាគពោធិំ បទក្ខិណំ កត្វា តេបណ្ណាសហត្ថវិត្ថតំ តិណសន្ថរំ សន្ថរិត្វា ចតុរង្គវីរិយំ អធិដ្ឋាយ និសីទិត្វា មារពលំ វិធមិត្វា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិជ្ឈិត្វា – ‘‘អនេកជាតិសំសារំ…បេ… តណ្ហានំ ខយមជ្ឈគា’’តិ (ធ. ប. ១៥៣-១៥៤) ឧទានំ ឧទានេសិ. តេន វុត្តំ –

១. ‘‘សុមនស្ស អបរេន, រេវតោ នាម នាយកោ;

អនុបមោ អសទិសោ, អតុលោ ឧត្តមោ ជិនោ’’តិ.

រេវតោ កិរ សត្ថា ពោធិសមីបេយេវ សត្តសត្តាហានិ វីតិនាមេត្វា ធម្មទេសនត្ថំ ព្រហ្មាយាចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា – ‘‘កស្ស នុ ខោ អហំ បឋមំ ធម្មំ ទេសេយ្យ’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៧២; ម. និ. ១.២៨៤; ២.៣៤១; មហាវ. ១០) ឧបធារេន្តោ អត្តនា សហ បព្ពជិតភិក្ខុកោដិយោ អញ្ញេ ច ពហូ ទេវមនុស្សេ ឧបនិស្សយសម្បន្នេ ទិស្វា អាកាសេន គន្ត្វា វរុណារាមេ ឱតរិត្វា តេហិ បរិវុតោ គម្ភីរំ និបុណំ តិបរិវដ្ដំ អប្បដិវត្តិយំ អញ្ញេន អនុត្តរំ ធម្មចក្កំ បវត្តេត្វា ភិក្ខូនំ កោដិ អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេសិ. តីសុ មគ្គផលេសុ បតិដ្ឋិតានំ គណនបរិច្ឆេទោ នត្ថិ. តេន វុត្តំ –

២. ‘‘សោបិ ធម្មំ បកាសេសិ, ព្រហ្មុនា អភិយាចិតោ;

ខន្ធធាតុវវត្ថានំ, អប្បវត្តំ ភវាភវេ’’តិ.

តត្ថ ខន្ធធាតុវវត្ថានន្តិ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ អដ្ឋារសន្នំ ធាតូនំ នាមរូបវវត្ថានាទិវសេន វិភាគករណំ. សភាវលក្ខណសាមញ្ញលក្ខណាទិវសេន រូបារូបធម្មបរិគ្គហោ ខន្ធធាតុវវត្ថានំ នាម. អថ វា ផេណបិណ្ឌូបមំ រូបំ បរិមទ្ទនាសហនតោ ឆិទ្ទាវឆិទ្ទាទិភាវតោ ច ឧទកបុព្ពុឡកំ វិយ វេទនា មុហុត្តរមណីយភាវតោ, មរីចិកា វិយ សញ្ញា វិប្បលម្ភនតោ, កទលិក្ខន្ធោ វិយ សង្ខារា អសារកតោ, មាយា វិយ វិញ្ញាណំ វញ្ចនកតោ’’តិ ឯវមាទិនាបិ នយេន អនិច្ចានុបស្សនាទិវសេនបិ ខន្ធធាតុវវត្ថានំ វេទិតព្ពំ (វិភ. អដ្ឋ. ២៦ កមាទិវិនិច្ឆយកថា). អប្បវត្តំ ភវាភវេតិ ឯត្ថ ភវោតិ វឌ្ឍិ, អភវោតិ ហានិ. ភវោតិ សស្សតទិដ្ឋិ, អភវោតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ. ភវោតិ ខុទ្ទកភវោ, អភវោតិ មហាភវោ. ភវោតិ កាមភវោ, អភវោតិ រូបារូបភវោតិ ឯវមាទិនា នយេន ភវាភវានំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.២២៣; សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.១០៨០; ឧទា. អដ្ឋ. ២០). តេសំ ភវាភវានំ អប្បវត្តិហេតុភូតំ ធម្មំ បកាសេសីតិ អត្ថោ. អថ វា ភវតិ អនេនាតិ ភវោ, តីសុ ភវេសុ ឧប្បត្តិនិមិត្តំ កម្មាទិកំ. ឧបបត្តិភវោ អភវោ នាម. ឧភយត្ថ និកន្តិយា បហានករំ អប្បវត្តំ ធម្មំ ទេសេសីតិ អត្ថោ. តស្ស បន រេវតពុទ្ធស្ស តយោវ អភិសមយា អហេសុំ. បឋមោ បនស្ស គណនបថំ វីតិវត្តោ. តេន វុត្តំ –

៣. ‘‘តស្សាភិសមយា តីណិ, អហេសុំ ធម្មទេសនេ;

គណនាយ ន វត្តព្ពោ, បឋមាភិសមយោ អហូ’’តិ.

តត្ថ តីណីតិ តយោ, លិង្គវិបល្លាសោ កតោ, អយំ បឋមោ អភិសមយោ អហោសិ.

អថាបរេន សមយេន នគរុត្តរេ ឧត្តរេ នគរេ សព្ពារិន្ទមោ អរិន្ទមោ នាម រាជា អហោសិ. សោ កិរ ភគវន្តំ អត្តនោ នគរមនុប្បត្តំ សុត្វា តីហិ ជនកោដីហិ បរិវុតោ ភគវតោ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា ស្វាតនាយ និមន្តេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស សត្តាហំ មហាទានំ បវត្តេត្វា តិគាវុតវិត្ថតំ ទីបបូជំ កត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា និសីទិ. អថ ភគវា តស្ស មនោនុកូលំ វិចិត្តនយំ ធម្មំ ទេសេសិ. តត្ថ ទេវមនុស្សានំ កោដិសហស្សស្ស ទុតិយាភិសមយោ អហោសិ. តេន វុត្តំ –

៤. ‘‘យទា អរិន្ទមំ រាជំ, វិនេសិ រេវតោ មុនិ;

តទា កោដិសហស្សានំ, ទុតិយាភិសមយោ អហូ’’តិ.

អយំ ទុតិយោ អភិសមយោ.

អថាបរេន សមយេន រេវតោ សត្ថា ឧត្តរនិគមំ នាម ឧបនិស្សាយ វិហរន្តោ សត្តាហំ និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា និសីទិ. តទា កិរ ឧត្តរនិគមវាសិនោ មនុស្សា យាគុភត្តខជ្ជកភេសជ្ជបានកាទីនិ អាហរិត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា ភិក្ខូ បរិបុច្ឆិំសុ – ‘‘កុហិំ, ភន្តេ, ភគវា’’តិ? តតោ តេសំ ភិក្ខូ អាហំសុ – ‘‘ភគវា, អាវុសោ, និរោធសមាបត្តិំ សមាបន្នោ’’តិ. អថាតីតេ តស្មិំ សត្តាហេ ភគវន្តំ និរោធសមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតំ សរទសមយេ សូរិយោ វិយ អត្តនោ អនូបមាយ ពុទ្ធសិរិយា វិរោចមានំ ទិស្វា និរោធសមាបត្តិយា គុណានិសំសំ បុច្ឆិំសុ. ភគវា ច តេសំ និរោធសមាបត្តិយា គុណានិសំសំ កថេសិ. តទា ទេវមនុស្សានំ កោដិសតំ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ. អយំ តតិយោ អភិសមយោ អហោសិ. តេន វុត្តំ –

៥. ‘‘សត្តាហំ បដិសល្លានា, វុដ្ឋហិត្វា នរាសភោ;

កោដិសតំ នរមរូនំ, វិនេសិ ឧត្តមេ ផលេ’’តិ.

សុធញ្ញវតីនគរេ បឋមមហាបាតិមោក្ខុទ្ទេសេ ឯហិភិក្ខុបព្ពជ្ជាយ បព្ពជិតានំ អរហន្តានំ គណនបថំ វីតិវត្តានំ បឋមោ សន្និបាតោ អហោសិ. មេខលនគរេ កោដិសតសហស្សសង្ខាតានំ ឯហិភិក្ខុបព្ពជ្ជាយ បព្ពជិតានំ អរហន្តានំ ទុតិយោ សន្និបាតោ អហោសិ. រេវតស្ស បន ភគវតោ ធម្មចក្កានុវត្តកោ វរុណោ នាម អគ្គសាវកោ បញ្ញវន្តានំ អគ្គោ អាពាធិកោ អហោសិ. តត្ថ គិលានបុច្ឆនត្ថាយ សម្បត្តមហាជនស្ស លក្ខណត្តយបរិទីបកំ ធម្មំ ទេសេត្វា កោដិសតសហស្សំ បុរិសានំ ឯហិភិក្ខុបព្ពជ្ជាយ បព្ពាជេត្វា អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេត្វា ចតុរង្គិនិកេ សន្និបាតេ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិ. អយំ តតិយោ សន្និបាតោ អហោសិ. តេន វុត្តំ –

៦. ‘‘សន្និបាតា តយោ អាសុំ, រេវតស្ស មហេសិនោ;

ខីណាសវានំ វិមលានំ, សុវិមុត្តាន តាទិនំ.

៧. ‘‘អតិក្កន្តា គណនបថំ, បឋមំ យេ សមាគតា;

កោដិសតសហស្សានំ, ទុតិយោ អាសិ សមាគមោ.

៨. ‘‘យោបិ បញ្ញាយ អសមោ, តស្ស ចក្កានុវត្តកោ;

សោ តទា ព្យាធិតោ អាសិ, បត្តោ ជីវិតសំសយំ.

៩. ‘‘តស្ស គិលានបុច្ឆាយ, យេ តទា ឧបគតា មុនី;

កោដិសតសហស្សា អរហន្តោ, តតិយោ អាសិ សមាគមោ’’តិ.

តត្ថ ចក្កានុវត្តកោតិ ធម្មចក្កានុវត្តកោ. បត្តោ ជីវិតសំសយន្តិ ឯត្ថ ជីវិតេ សំសយំ ជីវិតសំសយំ, ជីវិតក្ខយំ បាបុណាតិ វា, ន វា បាបុណាតីតិ ឯវំ ជីវិតសំសយំ បត្តោ, ព្យាធិតស្ស ពលវភាវេន មរតិ, ន មរតីតិ ជីវិតេ សំសយំ បត្តោតិ អត្ថោ. យេ តទា ឧបគតា មុនីតិ ឥតិ ទីឃភាវេ សតិ ភិក្ខូនំ ឧបរិ ហោតិ, រស្សេ អនុស្សរេន សទ្ធិំ វរុណស្ស ឧបរិ ហោតិ.

តទា អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ រម្មវតីនគរេ អតិទេវោ នាម ព្រាហ្មណោ ហុត្វា ព្រាហ្មណធម្មេ បារំ គតោ រេវតំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ទិស្វា តស្ស ធម្មកថំ សុត្វា សរណេសុ បតិដ្ឋាយ សិលោកសហស្សេន ទសពលំ កិត្តេត្វា សហស្សគ្ឃនិកេន ឧត្តរាសង្គេន ភគវន្តំ បូជេសិ. សោបិ នំ ពុទ្ធោ ព្យាកាសិ – ‘‘ឥតោ កប្បសតសហស្សាធិកានំ ទ្វិន្នំ អសង្ខ្យេយ្យានំ មត្ថកេ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ. តេន វុត្តំ –

១០. ‘‘អហំ តេន សមយេន, អតិទេវោ នាម ព្រាហ្មណោ;

ឧបគន្ត្វា រេវតំ ពុទ្ធំ, សរណំ តស្ស គញ្ឆហំ.

១១. ‘‘តស្ស សីលំ សមាធិញ្ច, បញ្ញាគុណមនុត្តមំ;

ថោមយិត្វា យថាថាមំ, ឧត្តរីយមទាសហំ.

១២. ‘‘សោបិ មំ ពុទ្ធោ ព្យាកាសិ, រេវតោ លោកនាយកោ;

អបរិមេយ្យិតោ កប្បេ, អយំ ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ.

១៣. ‘បធានំ បទហិត្វាន…បេ… ហេស្សាម សម្មុខា ឥម’’’ន្តិ. –

អដ្ឋ គាថា វិត្ថារេតព្ពា.

១៤. ‘‘តស្សាបិ វចនំ សុត្វា, ភិយ្យោ ចិត្តំ បសាទយិំ;

ឧត្តរិំ វតមធិដ្ឋាសិំ, ទសបារមិបូរិយា.

១៥. ‘‘តទាបិ តំ ពុទ្ធធម្មំ, សរិត្វា អនុព្រូហយិំ;

អាហរិស្សាមិ តំ ធម្មំ, យំ មយ្ហំ អភិបត្ថិត’’ន្តិ.

តត្ថ សរណំ តស្ស គញ្ឆហន្តិ តំ សរណំ អគញ្ឆិំ អហំ, ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ. បញ្ញាគុណន្តិ បញ្ញាសម្បត្តិំ. អនុត្តមន្តិ សេដ្ឋំ. ‘‘បញ្ញាវិមុត្តិគុណមុត្តម’’ន្តិបិ បាឋោ, សោ ឧត្តានោវ. ថោមយិត្វាតិ ថោមេត្វា វណ្ណយិត្វា. យថាថាមន្តិ យថាពលំ. ឧត្តរីយន្តិ ឧត្តរាសង្គំ. អទាសហន្តិ អទាសិំ អហំ. ពុទ្ធធម្មន្តិ ពុទ្ធភាវករំ ធម្មំ, បារមីធម្មន្តិ អត្ថោ. សរិត្វាតិ អនុស្សរិត្វា. អនុព្រូហយិន្តិ អភិវឌ្ឍេសិំ. អាហរិស្សាមីតិ អានយិស្សាមិ. តំ ធម្មន្តិ តំ ពុទ្ធត្តំ. យំ មយ្ហំ អភិបត្ថិតន្តិ យំ មយា អភិបត្ថិតំ ពុទ្ធត្តំ, តំ អាហរិស្សាមីតិ អត្ថោ.

តស្ស បន រេវតស្ស ភគវតោ នគរំ សុធញ្ញវតី នាម អហោសិ, បិតា វិបុលោ នាម ខត្តិយោ, មាតា វិបុលា នាម, វរុណោ ច ព្រហ្មទេវោ ច ទ្វេ អគ្គសាវកា, សម្ភវោ នាម ឧបដ្ឋាកោ, ភទ្ទា ច សុភទ្ទា ច ទ្វេ អគ្គសាវិកា, នាគរុក្ខោ ពោធិ, សរីរំ អសីតិហត្ថុព្ពេធំ អហោសិ, អាយុ សដ្ឋិវស្សសហស្សានិ, សុទស្សនា នាម អគ្គមហេសី, វរុណោ នាម បុត្តោ, អាជញ្ញរថេន និក្ខមិ.

‘‘តស្ស ទេហាភិនិក្ខន្តំ, បភាជាលមនុត្តរំ;

ទិវា ចេវ តទា រត្តិំ, និច្ចំ ផរតិ យោជនំ.

‘‘ធាតុយោ មម សព្ពាបិ, វិកិរន្តូតិ សោ ជិនោ;

អធិដ្ឋាសិ មហាវីរោ, សព្ពសត្តានុកម្បកោ.

‘‘មហានាគវនុយ្យានេ, មហតោ នគរស្ស សោ;

បូជិតោ នរមរូហិ, បរិនិព្ពាយិ រេវតោ’’តិ.

តេន វុត្តំ –

១៦. ‘‘នគរំ សុធញ្ញវតី នាម, វិបុលោ នាម ខត្តិយោ;

វិបុលា នាម ជនិកា, រេវតស្ស មហេសិនោ.

២១. ‘‘វរុណោ ព្រហ្មទេវោ ច, អហេសុំ អគ្គសាវកា;

សម្ភវោ នាមុបដ្ឋាកោ, រេវតស្ស មហេសិនោ.

២២. ‘‘ភទ្ទា ចេវ សុភទ្ទា ច, អហេសុំ អគ្គសាវិកា;

សោបិ ពុទ្ធោ អសមសមោ, នាគមូលេ អពុជ្ឈថ.

២៣. ‘‘បទុមោ កុញ្ជរោ ចេវ, អហេសុំ អគ្គុបដ្ឋកា;

សិរិមា ចេវ យសវតី, អហេសុំ អគ្គុបដ្ឋិកា.

២៤. ‘‘ឧច្ចត្តនេន សោ ពុទ្ធោ, អសីតិហត្ថមុគ្គតោ;

ឱភាសេតិ ទិសា សព្ពា, ឥន្ទកេតុវ ឧគ្គតោ.

២៥. ‘‘តស្ស សរីរេ និព្ពត្តា, បភាមាលា អនុត្តរា;

ទិវា វា យទិ វា រត្តិំ, សមន្តា ផរតិ យោជនំ.

២៦. ‘‘សដ្ឋិវស្សសហស្សានិ, អាយុ វិជ្ជតិ តាវទេ;

តាវតា ទិដ្ឋមានោ សោ, តារេសិ ជនតំ ពហុំ.

២៧. ‘‘ទស្សយិត្វា ពុទ្ធពលំ អមតំ លោកេ បកាសយំ;

និព្ពាយិ អនុបាទានោ, យថគ្គុបាទានសង្ខយា.

២៨. ‘‘សោ ច កាយោ រតននិភោ, សោ ច ធម្មោ អសាទិសោ;

សព្ពំ តមន្តរហិតំ, ននុ រិត្តា សព្ពសង្ខារា’’តិ.

តត្ថ ឱភាសេតីតិ បកាសយតិ. ឧគ្គតោតិ ឧស្សិតោ. បភាមាលាតិ បភាវេលា. យថគ្គីតិ អគ្គិ វិយ. ឧបាទានសង្ខយាតិ ឥន្ធនក្ខយា. សោ ច កាយោ រតននិភោតិ សោ ច តស្ស ភគវតោ កាយោ សុវណ្ណវណ្ណោ. ‘‘តញ្ច កាយំ រតននិភ’’ន្តិបិ បាឋោ, លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ. សោយេវ បនស្សត្ថោ. សេសគាថាសុ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

រេវតពុទ្ធវំសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ បញ្ចមោ ពុទ្ធវំសោ.