៦. សុមនពុទ្ធវំសវណ្ណនា

ឯវំ ឯកប្បហារេនេវ ទសសហស្សិលោកធាតុំ ឯកន្ធការំ កត្វា តស្មិំ ភគវតិ បរិនិព្ពុតេ តស្ស អបរភាគេ នវុតិវស្សសហស្សាយុកេសុ មនុស្សេសុ អនុក្កមេន បរិហាយិត្វា ទសវស្សេសុ ជាតេសុ បុន វឌ្ឍិត្វា អនុក្កមេន អសង្ខ្យេយ្យាយុកា ហុត្វា បុន បរិហាយិត្វា នវុតិវស្សសហស្សាយុកេសុ ជាតេសុ សុមនោ នាម ពោធិសត្តោ បារមិយោ បូរេត្វា តុសិតបុរេ និព្ពត្តិត្វា តតោ ចវិត្វា មេខលនគរេ សុទត្តស្ស នាម រញ្ញោ កុលេ សិរិមាយ នាម ទេវិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ. បាដិហារិយានិ បុព្ពេ វុត្តនយានេវ.

សោ អនុក្កមេន វុទ្ធិប្បត្តោ សិរិវឌ្ឍនសោមវឌ្ឍនឥទ្ធិវឌ្ឍននាមធេយ្យេសុ តីសុ បាសាទេសុ តេសដ្ឋិយា នាដកិត្ថិសតសហស្សេហិ បរិចារិយមានោ សុរយុវតីហិ បរិចារិយមានោ ទេវកុមារោ វិយ នវវស្សសហស្សានិ ទិព្ពសុខសទិសំ វិសយសុខមនុភវមានោ វដំសិកាយ នាម ទេវិយា អនុបមំ នាម និរុបមំ បុត្តំ ជនេត្វា ចត្តារិ និមិត្តានិ ទិស្វា ហត្ថិយានេន និក្ខមិត្វា បព្ពជិ. តំ បន បព្ពជន្តំ តិំសកោដិយោ អនុបព្ពជិំសុ.

សោ តេហិ បរិវុតោ ទសមាសេ បធានចរិយំ ចរិត្វា វិសាខបុណ្ណមាយ អនោមនិគមេ អនោមសេដ្ឋិនោ ធីតាយ អនុបមាយ នាម ទិន្នំ បក្ខិត្តទិព្ពោជំ បាយាសំ បរិភុញ្ជិត្វា សាលវនេ ទិវាវិហារំ វីតិនាមេត្វា អនុបមាជីវកេន ទិន្នា អដ្ឋ តិណមុដ្ឋិយោ គហេត្វា នាគពោធិំ ឧបគន្ត្វា តំ បទក្ខិណំ កត្វា អដ្ឋហិ តិណមុដ្ឋីហិ តិំសហត្ថវិត្ថតំ តិណសន្ថរំ កត្វា តត្ថ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសីទិ. តតោ មារពលំ វិធមិត្វា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិជ្ឈិត្វា – ‘‘អនេកជាតិសំសារំ…បេ… តណ្ហានំ ខយមជ្ឈគា’’តិ (ធ. ប. ១៥៣-១៥៤) ឧទានំ ឧទានេសិ. តេន វុត្តំ –

១. ‘‘មង្គលស្ស អបរេន, សុមនោ នាម នាយកោ;

សព្ពធម្មេហិ អសមោ, សព្ពសត្តានមុត្តមោ’’តិ.

តត្ថ មង្គលស្ស អបរេនាតិ មង្គលស្ស ភគវតោ អបរភាគេ. សព្ពធម្មេហិ អសមោតិ សព្ពេហិបិ សីលសមាធិបញ្ញាធម្មេហិ អសមោ អសទិសោ.

សុមនោ កិរ ភគវា ពោធិសមីបេយេវ សត្តសត្តាហានិ វីតិនាមេត្វា ធម្មទេសនត្ថំ ព្រហ្មាយាចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា – ‘‘កស្ស នុ ខោ អហំ បឋមំ ធម្មំ ទេសេយ្យ’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៧២; ម. និ. ១.២៨៤; ២.៣៤១; មហាវ. ១០) ឧបធារេន្តោ អត្តនា សហ បព្ពជិតានំ តិំសកោដិយោ ច អត្តនោ កនិដ្ឋភាតិកំ វេមាតិកំ សរណកុមារញ្ច បុរោហិតបុត្តំ ភាវិតត្តមាណវកញ្ច ឧបនិស្សយសម្បន្នេ ទិស្វា – ‘‘ឯតេសំ បឋមំ ធម្មំ ទេសេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ហំសរាជា វិយ គគនបថេន មេខលុយ្យានេ ឱតរិត្វា ឧយ្យានបាលំ បេសេត្វា អត្តនោ កនិដ្ឋភាតិកំ សរណកុមារញ្ច បុរោហិតបុត្តំ ភាវិតត្តកុមារញ្ច បក្កោសាបេត្វា តេសំ បរិវារភូតា សត្តតិំសកោដិយោ អត្តនា សហ បព្ពជិតា តិំសកោដិយោ ច អញ្ញេ ច ពហូ ទេវមនុស្សកោដិយោ ចាតិ ឯវំ កោដិសតសហស្សំ ធម្មចក្កប្បវត្តនេន ធម្មាមតំ បាយេសិ. តេន វុត្តំ –

២. ‘‘តទា អមតភេរិំ សោ, អាហនី មេខលេ បុរេ;

ធម្មសង្ខសមាយុត្តំ, នវង្គំ ជិនសាសន’’ន្តិ.

តត្ថ អមតភេរិន្តិ អមតាធិគមាយ និព្ពានាធិគមាយ ភេរិំ. អាហនីតិ វាទយិ, ធម្មំ ទេសេសីតិ អត្ថោ. សាយំ អមតភេរី នាម អមតបរិយោសានំ នវង្គំ ពុទ្ធវចនំ. តេនេវាហ – ‘‘ធម្មសង្ខសមាយុត្តំ, នវង្គំ ជិនសាសន’’ន្តិ. តត្ថ ធម្មសង្ខសមាយុត្តន្តិ ចតុសច្ចធម្មកថាសង្ខវរសមាយុត្តំ.

សុមនោ បន លោកនាយកោ អភិសម្ពោធិំ បាបុណិត្វា បដិញ្ញានុរូបំ បដិបទំ បដិបជ្ជមានោ មហាជនស្ស ភវពន្ធនមោក្ខត្ថាយ កុសលរតនស្ស កិលេសចោរេហិ វិលុប្បមានស្ស បរិត្តានត្ថំ សីលវិបុលបាការំ សមាធិបរិខាបរិវារិតំ វិបស្សនាញាណទ្វារំ សតិសម្បជញ្ញទឡ្ហកវាដំ សមាបត្តិមណ្ឌបាទិបដិមណ្ឌិតំ ពោធិបក្ខិយជនសមាកុលំ អមតវរនគរំ មាបេសិ. តេន វុត្តំ –

៣. ‘‘និជ្ជិនិត្វា កិលេសេ សោ, បត្វា សម្ពោធិមុត្តមំ;

មាបេសិ នគរំ សត្ថា, សទ្ធម្មបុរវរុត្តម’’ន្តិ.

តត្ថ និជ្ជិនិត្វាតិ វិជិនិត្វា អភិភុយ្យ, កិលេសាភិសង្ខារទេវបុត្តមារេ វិទ្ធំសេត្វាតិ អត្ថោ. សោតិ សោ សុមនោ ភគវា. ‘‘វិជិនិត្វា កិលេសេ ហី’’តិបិ បាឋោ. តត្ថ ហិ-ការោ បទបូរណមត្តេ និបាតោ. បត្វាតិ អធិគន្ត្វា. ‘‘បត្តោ’’តិបិ បាឋោ. នគរន្តិ និព្ពាននគរំ. សទ្ធម្មបុរវរុត្តមន្តិ សទ្ធម្មសង្ខាតំ បុរវរេសុ ឧត្តមំ សេដ្ឋំ បធានភូតំ. អថ វា សទ្ធម្មមយេសុ បុរេសុ បវរេសុ ឧត្តមំ សទ្ធម្មបុរវរុត្តមំ. បុរិមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ ‘‘នគរ’’ន្តិ តស្សេវ វេវចនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បដិវិទ្ធធម្មសភាវានំ សេក្ខាសេក្ខានំ អរិយបុគ្គលានំ បតិដ្ឋានំ គោចរនិវាសដ្ឋេន និព្ពានំ ‘‘នគរ’’ន្តិ វុច្ចតិ. តស្មិំ បន សទ្ធម្មវរនគរេ សោ សត្ថា អវិច្ឆិន្នំ អកុដិលំ ឧជុំ បុថុលញ្ច វិត្ថតញ្ច សតិបដ្ឋានមយំ មហាវីថិំ មាបេសិ. តេន វុត្តំ –

៤. ‘‘និរន្តរំ អកុដិលំ, ឧជុំ វិបុលវិត្ថតំ;

មាបេសិ សោ មហាវីថិំ, សតិបដ្ឋានវរុត្តម’’ន្តិ.

តត្ថ និរន្តរន្តិ កុសលជវនសញ្ចរណានន្តរភាវតោ និរន្តរំ. អកុដិលន្តិ កុដិលភាវករទោសវិរហិតតោ អកុដិលំ. ឧជុន្តិ អកុដិលត្តាវ ឧជុំ. បុរិមបទស្សេវ អត្ថទីបកមិទំ វចនំ. វិបុលវិត្ថតន្តិ អាយាមតោ ច វិត្ថារតោ ច បុថុលវិត្ថតំ, បុថុលវិត្ថតភាវោ លោកិយលោកុត្តរសតិបដ្ឋានវសេន ទដ្ឋព្ពោ. មហាវីថិន្តិ មហាមគ្គំ. សតិបដ្ឋានវរុត្តមន្តិ សតិបដ្ឋានញ្ច តំ វរេសុ ឧត្តមញ្ចាតិ សតិបដ្ឋានវរុត្តមំ. អថ វា វរំ សតិបដ្ឋានមយំ ឧត្តមវីថិន្តិ អត្ថោ.

ឥទានិ តស្ស និព្ពានមហានគរស្ស តស្សំ សតិបដ្ឋានវីថិយំ ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា ឆ អភិញ្ញា អដ្ឋ សមាបត្តិយោតិ ឥមានិ មហគ្ឃរតនានិ ឧភោសុ បស្សេសុ ធម្មាបណេ បសារេសិ. តេន វុត្តំ –

៥. ‘‘ផលេ ចត្តារិ សាមញ្ញេ, ចតស្សោ បដិសម្ភិទា;

ឆឡភិញ្ញាដ្ឋសមាបត្តី, បសារេសិ តត្ថ វីថិយ’’ន្តិ.

ឥទានិ ភគវា ឥមានិ រតនភណ្ឌានិ យេ បន អប្បមត្តា សតិមន្តោ បណ្ឌិតា ហិរិឱត្តប្បវីរិយាទីហិ សមន្នាគតា, តេ អាទីយន្តីតិ តេសំ រតនានំ ហរណូបាយំ ទស្សេន្តោ –

៦. ‘‘យេ អប្បមត្តា អខិលា, ហិរិវីរិយេហុបាគតា;

តេ តេ ឥមេ គុណវរេ, អាទិយន្តិ យថាសុខ’’ន្តិ. – អាហ;

តត្ថ យេតិ អនិយមុទ្ទេសោ. អប្បមត្តាតិ បមាទស្ស បដិបក្ខភូតេន សតិយា អវិប្បវាសលក្ខណេន អប្បមាទេន សមន្នាគតា. អខិលាតិ បញ្ចចេតោខិលរហិតា. ហិរិវីរិយេហុបាគតាតិ កាយទុច្ចរិតាទីហិ ហិរីយតីតិ ហិរី, លជ្ជាយេតំ អធិវចនំ. វីរស្ស ភាវោ វីរិយំ, តំ ឧស្សាហលក្ខណំ. តេហិ ហិរិវីរិយេហិ ឧបាគតា សមន្នាគតា ភព្ពបុគ្គលា. តេតិ ឥទំ បុព្ពេ អនិយមុទ្ទេសស្ស និយមុទ្ទេសោ. បុន តេតិ វុត្តប្បការេ គុណរតនវិសេសេ តេ កុលបុត្តា អាទិយន្តិ បដិលភន្តិ អធិគច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. សព្ពំ បន សុមនោ ភគវា កតវិទិតមនោ ធម្មភេរិំ អាហនិត្វា ធម្មនគរំ មាបេត្វា ឥមិនា នយេន បឋមមេវ សតសហស្សកោដិយោ ពោធេសិ. តេន វុត្តំ –

៧. ‘‘ឯវមេតេន យោគេន, ឧទ្ធរន្តោ មហាជនំ;

ពោធេសិ បឋមំ សត្ថា, កោដិសតសហស្សិយោ’’តិ.

តត្ថ ឧទ្ធរន្តោតិ សំសារសាគរតោ អរិយមគ្គនាវាយ សមុទ្ធរន្តោ. កោដិសតសហស្សិយោតិ សតសហស្សកោដិយោតិ អត្ថោ. វិបរិយាយេន និទ្ទិដ្ឋំ.

យទា បន សុមនោ លោកនាយកោ សុនន្ទវតីនគរេ អម្ពរុក្ខមូលេ តិត្ថិយមទមានមទ្ទនំ យមកបាដិហារិយំ កត្វា សត្តានំ កោដិសហស្សំ ធម្មាមតំ បាយេសិ. អយំ ទុតិយោ អភិសមយោ អហោសិ. តេន វុត្តំ –

៨. ‘‘យម្ហិ កាលេ មហាវីរោ, ឱវទី តិត្ថិយេ គណេ;

កោដិសហស្សា ភិសមិំសុ, ទុតិយេ ធម្មទេសនេ’’តិ.

តត្ថ តិត្ថិយេ គណេតិ តិត្ថិយភូតេ គណេ, តិត្ថិយានំ គណេ វា ‘‘តិត្ថិយេ អភិមទ្ទន្តោ, ពុទ្ធោ ធម្មមទេសយី’’តិ បឋន្តិ កេចិ.

យទា បន ទសសុ ចក្កវាឡសហស្សេសុ ទេវតា ឥមស្មិំ ចក្កវាឡេ សន្និបតិត្វា មនុស្សា ច និរោធកថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘កថំ និរោធំ សមាបជ្ជន្តិ, កថំ និរោធសមាបន្នា ហោន្តិ, កថំ និរោធា វុដ្ឋហន្តី’’តិ? ឯវំ សមាបជ្ជនអធិដ្ឋានវុដ្ឋានាទីសុ វិនិច្ឆយំ កាតុំ អសក្កោន្តា សហ មនុស្សេហិ ឆសុ កាមាវចរទេវលោកេសុ ទេវា ច នវសុ ព្រហ្មលោកេសុ ព្រហ្មានោ ច ទ្វេឡ្ហកជាតា ទ្វិធា អហេសុំ. តតោ នរសុន្ទរេន អរិន្ទមេន នាម រញ្ញា សទ្ធិំ សាយន្ហសមយេ សុមនទសពលំ សព្ពលោកនាថំ ឧបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អរិន្ទមោ រាជា ភគវន្តំ និរោធបញ្ហំ បុច្ឆិ. តតោ ភគវតា និរោធបញ្ហេ វិស្សជ្ជិតេ នវុតិបាណកោដិសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. អយំ តតិយោ អភិសមយោ អហោសិ. តេន វុត្តំ –

៩. ‘‘យទា ទេវា មនុស្សា ច, សមគ្គា ឯកមានសា;

និរោធបញ្ហំ បុច្ឆិំសុ, សំសយំ ចាបិ មានសំ.

១០. ‘‘តទាបិ ធម្មទេសនេ, និរោធបរិទីបនេ;

នវុតិកោដិសហស្សានំ, តតិយាភិសមយោ អហូ’’តិ.

តស្ស បន សុមនស្ស ភគវតោ តយោ សាវកសន្និបាតា អហេសុំ. តត្ថ បឋមសន្និបាតេ មេខលនគរំ ឧបនិស្សាយ វស្សំ វសិត្វា បឋមបវារណាយ អរហន្តានំ កោដិសហស្សេន ឯហិភិក្ខុបព្ពជ្ជាយ បព្ពជិតេន សទ្ធិំ ភគវា បវារេសិ, អយំ បឋមោ សន្និបាតោ អហោសិ. អថាបរេន សមយេន សង្កស្សនគរស្សាវិទូរេ អរិន្ទមរាជកុសលពលនិព្ពត្តេ យោជនប្បមាណេ កនកបព្ពតេ និសិន្នោ សរទសមយរុចិរករនិករោ ទិវសករោ វិយ យុគន្ធរបព្ពតេ មុនិវរទិវសករោ អរិន្ទមរាជានំ បរិវារេត្វា អាគតានំ បុរិសានំ នវុតិកោដិសហស្សានិ ទមេត្វា សព្ពេ ឯហិភិក្ខុបព្ពជ្ជាយ បព្ពាជេត្វា តស្មិំយេវ ទិវសេ អរហត្តំ បត្តេហិ ភិក្ខូហិ បរិវុតោ ចតុរង្គសមន្នាគតេ សន្និបាតេ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិ. អយំ ទុតិយោ សន្និបាតោ អហោសិ. យទា បន សក្កោ ទេវរាជា សុគតទស្សនត្ថាយ ឧបសង្កមិ, តទា សុមនោ ភគវា អសីតិយា អរហន្តកោដិសហស្សេហិ បរិវុតោ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិ, អយំ តតិយោ សន្និបាតោ អហោសិ. តេន វុត្តំ –

១១. ‘‘សន្និបាតា តយោ អាសុំ, សុមនស្ស មហេសិនោ;

ខីណាសវានំ វិមលានំ, សន្តចិត្តាន តាទិនំ.

១២. ‘‘វស្សំវុដ្ឋស្ស ភគវតោ, អភិឃុដ្ឋេ បវារណេ;

កោដិសតសហស្សេហិ, បវារេសិ តថាគតោ.

១៣. ‘‘តតោ បរំ សន្និបាតេ, វិមលេ កញ្ចនបព្ពតេ;

នវុតិកោដិសហស្សានំ, ទុតិយោ អាសិ សមាគមោ.

១៤. ‘‘យទា សក្កោ ទេវរាជា, ពុទ្ធទស្សនុបាគមិ;

អសីតិកោដិសហស្សានំ, តតិយោ អាសិ សមាគមោ’’តិ.

តត្ថ អភិឃុដ្ឋេ បវារណេតិ លិង្គវិបល្លាសោ ទដ្ឋព្ពោ, អភិឃុដ្ឋាយ បវារណាយាតិ អត្ថោ. តតោបរន្តិ តតោ អបរភាគេ. កញ្ចនបព្ពតេតិ កនកមយេ បព្ពតេ. ពុទ្ធទស្សនុបាគមីតិ ពុទ្ធទស្សនត្ថមុបាគមិ. តទា កិរ អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ អតុលោ នាម នាគរាជា អហោសិ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ. សោ ‘‘លោកេ ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ’’តិ សុត្វា ញាតិគណបរិវុតោ សកភវនា និក្ខមិត្វា កោដិសតសហស្សភិក្ខុបរិវារស្ស សុមនស្ស ភគវតោ ទិព្ពេហិ តុរិយេហិ ឧបហារំ ការេត្វា មហាទានំ បវត្តេត្វា បច្ចេកទុស្សយុគានិ ទត្វា សរណេសុ បតិដ្ឋាសិ. សោបិ នំ សត្ថា ‘‘អនាគតេ ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាកាសិ. តេន វុត្តំ –

១៥. ‘‘អហំ តេន សមយេន, នាគរាជា មហិទ្ធិកោ;

អតុលោ នាម នាមេន, ឧស្សន្នកុសលសញ្ចយោ.

១៦. ‘‘តទាហំ នាគភវនា, និក្ខមិត្វា សញាតិភិ;

នាគានំ ទិព្ពតុរិយេហិ, សសង្ឃំ ជិនមុបដ្ឋហិំ.

១៧. ‘‘កោដិសតសហស្សានំ, អន្នបានេន តប្បយិំ;

បច្ចេកទុស្សយុគំ ទត្វា, សរណំ តមុបាគមិំ.

១៨. ‘‘សោបិ មំ ពុទ្ធោ ព្យាកាសិ, សុមនោ លោកនាយកោ;

អបរិមេយ្យិតោ កប្បេ, អយំ ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ.

១៩. ‘‘បធានំ បទហិត្វាន…បេ… ហេស្សាម សម្មុខា ឥមំ’’.

យថា កោណ្ឌញ្ញពុទ្ធវំសេ, ឯវំ អដ្ឋ គាថា វិត្ថារេតព្ពាតិ.

២០. ‘‘តស្សាបិ វចនំ សុត្វា, ភិយ្យោ ចិត្តំ បសាទយិំ;

ឧត្តរិំ វតមធិដ្ឋាសិំ, ទសបារមិបូរិយា’’តិ.

តស្ស បន សុមនស្ស ភគវតោ មេខលំ នាម នគរំ អហោសិ, សុទត្តោ នាម រាជា បិតា, សិរិមា នាម ទេវី មាតា, សរណោ ច ភាវិតត្តោ ច ទ្វេ អគ្គសាវកា, ឧទេនោ នាមុបដ្ឋាកោ, សោណា ច ឧបសោណា ច ទ្វេ អគ្គសាវិកា, នាគរុក្ខោ ពោធិ, នវុតិហត្ថុព្ពេធំ សរីរំ, នវុតិយេវ វស្សសហស្សានិ អាយុប្បមាណំ អហោសិ, វដំសិកា នាមស្ស មហេសី ទេវី, អនូបមោ នាម បុត្តោ អហោសិ, ហត្ថិយានេន និក្ខមិ. ឧបដ្ឋាកោ អង្គរាជា. អង្គារាមេ វសីតិ. តេន វុត្តំ –

២១. ‘‘នគរំ មេខលំ នាម, សុទត្តោ នាម ខត្តិយោ;

សិរិមា នាម ជនិកា, សុមនស្ស មហេសិនោ.

២២. ‘‘នវវស្សសហស្សានិ, អគារំ អជ្ឈ សោ វសិ;

ចន្ទោ សុចន្ទោ វដំសោ ច, តយោ បាសាទមុត្តមា.

២៣. ‘‘តេសដ្ឋិសតសហស្សានិ, នារិយោ សមលង្កតា;

វដំសិកា នាម នារី, អនូបមោ នាម អត្រជោ.

២៤. ‘‘និមិត្តេ ចតុរោ ទិស្វា, ហត្ថិយានេន និក្ខមិ;

អនូនទសមាសានិ, បធានំ បទហី ជិនោ.

២៥. ‘‘ព្រហ្មុនា យាចិតោ សន្តោ, សុមនោ លោកនាយកោ;

វត្តិ ចក្កំ មហាវីរោ, មេខលេ បុរមុត្តមេ.

២៦. ‘‘សរណោ ភាវិតត្តោ ច, អហេសុំ អគ្គសាវកា;

ឧទេនោ នាមុបដ្ឋាកោ, សុមនស្ស មហេសិនោ.

២៧. ‘‘សោណា ច ឧបសោណា ច, អហេសុំ អគ្គសាវិកា;

សោបិ ពុទ្ធោ អមិតយសោ, នាគមូលេ អពុជ្ឈថ.

២៨. ‘‘វរុណោ ចេវ សរណោ ច, អហេសុំ អគ្គុបដ្ឋកា;

ចាលា ច ឧបចាលា ច, អហេសុំ អគ្គុបដ្ឋិកា.

២៩. ‘‘ឧច្ចត្តនេន សោ ពុទ្ធោ, នវុតិហត្ថមុគ្គតោ;

កញ្ចនគ្ឃិយសង្កាសោ, ទសសហស្សី វិរោចតិ.

៣០. ‘‘នវុតិវស្សសហស្សានិ, អាយុ វិជ្ជតិ តាវទេ;

តាវតា តិដ្ឋមានោ សោ, តារេសិ ជនតំ ពហុំ.

៣១. ‘‘តារណីយេ តារយិត្វា, ពោធនីយេ ច ពោធយិ;

បរិនិព្ពាយិ សម្ពុទ្ធោ, ឧឡុរាជាវ អត្ថមិ.

៣២. ‘‘តេ ច ខីណាសវា ភិក្ខូ, សោ ច ពុទ្ធោ អសាទិសោ;

អតុលប្បភំ ទស្សយិត្វា, និព្ពុតា តេ មហាយសា.

៣៣. ‘‘តញ្ច ញាណំ អតុលិយំ, តានិ ច អតុលានិ រតនានិ;

សព្ពំ តមន្តរហិតំ, ននុ រិត្តា សព្ពសង្ខារា.

៣៤. ‘‘សុមនោ យសធរោ ពុទ្ធោ, អង្គារាមម្ហិ និព្ពុតោ;

តត្ថេវ តស្ស ជិនថូបោ, ចតុយោជនមុគ្គតោ’’តិ.

តត្ថ កញ្ចនគ្ឃិយសង្កាសោតិ វិវិធរតនវិចិត្តកញ្ចនមយគ្ឃិកសទិសរូបសោភោ. ទសសហស្សី វិរោចតីតិ តស្ស បភាយ ទសសហស្សីបិ លោកធាតុ វិរោចតីតិ អត្ថោ. តារណីយេតិ តារយិតព្ពេ, តារយិតុំ វុត្តេ សព្ពេ ពុទ្ធវេនេយ្យេតិ អត្ថោ. ឧឡុរាជាវាតិ ចន្ទោ វិយ. អត្ថមីតិ អត្ថង្គតោ. កេចិ ‘‘អត្ថំ គតោ’’តិ បឋន្តិ. អសាទិសោតិ អសទិសោ. មហាយសាតិ មហាកិត្តិសទ្ទា មហាបរិវារា ច. តញ្ច ញាណន្តិ តំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណញ្ច. អតុលិយន្តិ អតុល្យំ អសទិសំ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

សុមនពុទ្ធវំសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ ចតុត្ថោ ពុទ្ធវំសោ.