២៣. វេស្សភូពុទ្ធវំសវណ្ណនា

សិខិស្ស បន សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អបរភាគេ អន្តរហិតេ តស្ស សាសនេ សត្តតិវស្សសហស្សាយុកា មនុស្សា អនុក្កមេន បរិហាយិត្វា ទសវស្សាយុកា អហេសុំ. បុន វឌ្ឍិត្វា អបរិមិតាយុកា ហុត្វា អនុក្កមេន បរិហាយិត្វា សដ្ឋិវស្សសហស្សាយុកា អហេសុំ. តទា វិជិតមនោភូ សព្ពលោកាភិភូ សយម្ភូ វេស្សភូ នាម សត្ថា លោកេ ឧទបាទិ. សោ បារមិយោ បូរេត្វា តុសិតបុរេ និព្ពត្តិត្វា តតោ ចវិត្វា អនោមនគរេ សុប្បតីតស្ស សុប្បតីតស្ស នាម រញ្ញោ អគ្គមហេសិយា សីលវតិយា យសវតិយា នាម កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ. សោ ទសន្នំ មាសានំ អច្ចយេន អនុបមុយ្យានេ មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមិ. ជាយមានោវ ជនំ តោសេន្តោ វសភនាទំ នទិ. តស្មា វសភនាទហេតុត្តា តស្ស នាមគ្គហណទិវសេ ‘‘វេស្សភូ’’តិ នាមមកំសុ. សោ ឆព្ពស្សសហស្សានិ អគារំ អជ្ឈាវសិ. រុចិ-សុរុចិ-រតិវឌ្ឍននាមកា តយោ បាសាទា តស្ស អហេសុំ. សុចិត្តាទេវិប្បមុខានិ តិំស ឥត្ថិសហស្សានិ បច្ចុបដ្ឋិតានិ អហេសុំ.

សោ ចត្តារិ និមិត្តានិ ទិស្វា សុចិត្តាយ នាម ទេវិយា សុប្បពុទ្ធេ នាម កុមារេ ឧប្បន្នេ សុវណ្ណសិវិកាយ ឧយ្យានទស្សនត្ថាយ គន្ត្វា ទេវទត្តានិ កាសាយានិ គហេត្វា បព្ពជិ. តំ សត្តត្តិំសសហស្សានិ អនុបព្ពជិំសុ. អថ សោ តេហិ បរិវុតោ ឆ មាសេ បធានចរិយំ ចរិត្វា វិសាខបុណ្ណមាយ សុចិត្តនិគមេ សន្ទិស្សមានសរីរាយ សិរិវឌ្ឍនាយ នាម ទិន្នំ មធុបាយាសំ បរិភុញ្ជិត្វា សាលវនេ ទិវាវិហារំ វីតិនាមេត្វា សាយន្ហសមយេ នរិន្ទនាគរាជេន ទិន្នា អដ្ឋ តិណមុដ្ឋិយោ គហេត្វា សាលពោធិំ បទក្ខិណតោ ឧបាគមិ. តស្សាបិ សាលស្ស តទេវ បាដលិយា បមាណមេវ បមាណំ អហោសិ. តថេវ បុប្ផផលសិរិវិភវោ វេទិតព្ពោ. សោ សាលមូលមុបគន្ត្វា ចត្តាលីសហត្ថវិត្ថតំ តិណសន្ថរំ សន្ថរិត្វា បល្លង្កំ អាភុជិត្វា វិគតនីវរណំ សព្ពកាមមទាវរណំ អនាវរណញាណំ បដិលភិត្វា – ‘‘អនេកជាតិសំសារំ…បេ… តណ្ហានំ ខយមជ្ឈគា’’តិ ឧទានំ ឧទានេត្វា សត្តសត្តាហំ តត្ថេវ វីតិនាមេត្វា អត្តនោ កនិដ្ឋភាតិកស្ស សោណកុមារស្ស ឧត្តរកុមារស្ស ច ឧបនិស្សយសម្បត្តិំ ទិស្វា ទេវបថេន គន្ត្វា អនោមនគរសមីបេ អរុណុយ្យានេ ឱតរិត្វា ឧយ្យានបាលេន កុមារេ បក្កោសាបេត្វា តេសំ សបរិវារានំ មជ្ឈេ ធម្មចក្កំ បវត្តេសិ. តទា អសីតិយា កោដិសហស្សានំ បឋមោ អភិសមយោ អហោសិ.

បុន ជនបទចារិកំ ចរន្តោ ភគវា តត្ថ តត្ថ ធម្មំ ទេសេន្តោ សត្តតិយា កោដិសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ, សោ ទុតិយោ អភិសមយោ អហោសិ. អនោមនគរេយេវ ទិដ្ឋិជាលំ ភិន្ទន្តោ តិត្ថិយមានទ្ធជំ បាតេន្តោ មានមទំ វិទ្ធំសេន្តោ ធម្មទ្ធជំ សមុស្សយន្តោ នវុតិយោជនវិត្ថតាយ មនុស្សបរិសាយ បរិមាណរហិតាយ ទេវបរិសាយ យមកបាដិហារិយំ កត្វា ទេវមនុស្សេ បសាទេត្វា សដ្ឋិកោដិយោ ធម្មាមតេន តប្បេសិ, សោ តតិយោ អភិសមយោ អហោសិ. តេន វុត្តំ –

១. ‘‘តត្ថេវ មណ្ឌកប្បម្ហិ, អសមោ អប្បដិបុគ្គលោ;

វេស្សភូ នាម នាមេន, លោកេ ឧប្បជ្ជិ នាយកោ.

២. ‘‘អាទិត្តំ វត រាគគ្គិ, តណ្ហានំ វិជិតំ តទា;

នាគោវ ពន្ធនំ ឆេត្វា, បត្តោ សម្ពោធិមុត្តមំ.

៣. ‘‘ធម្មចក្កំ បវត្តេន្តេ, វេស្សភូលោកនាយកេ;

អសីតិកោដិសហស្សានំ, បឋមាភិសមយោ អហុ.

៤. ‘‘បក្កន្តេ ចារិកំ រដ្ឋេ, លោកជេដ្ឋេ នរាសភេ;

សត្តតិកោដិសហស្សានំ, ទុតិយាភិសមយោ អហុ.

៥. ‘‘មហាទិដ្ឋិំ វិនោទេន្តោ, បាដិហេរំ ករោតិ សោ;

សមាគតា នរមរូ, ទសសហស្សី សទេវកេ.

៦. ‘‘មហាអច្ឆរិយំ ទិស្វា, អព្ភុតំ លោមហំសនំ;

ទេវា ចេវ មនុស្សា ច, ពុជ្ឈរេ សដ្ឋិកោដិយោ’’តិ.

តត្ថ អាទិត្តន្តិ សកលមិទំ លោកត្តយំ សម្បទិត្តំ. រាគគ្គីតិ រាគេន. តណ្ហានំ វិជិតន្តិ តណ្ហានំ វិជិតំ រដ្ឋំ វសវត្តិដ្ឋានន្តិ ឯវំ ញត្វាតិ អត្ថោ. នាគោវ ពន្ធនំ ឆេត្វាតិ ហត្ថី វិយ បូតិលតាពន្ធនំ ឆិន្ទិត្វា សម្ពោធិំ បត្តោ អធិគតោ. ទសសហស្សីតិ ទសសហស្សិយំ. សទេវកេតិ សទេវកេ លោកេ. ពុជ្ឈរេតិ ពុជ្ឈិំសុ.

សោណុត្តរានំ បន ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ សមាគមេ បព្ពជិតានំ អសីតិយា អរហន្តសហស្សានំ មជ្ឈេ មាឃបុណ្ណមាយំ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិ, សោ បឋមោ សន្និបាតោ អហោសិ. យទា បន វេស្សភុនា សព្ពលោកាភិភុនា សហ បព្ពជិតា សត្តត្តិំសសហស្សសង្ខា ភិក្ខូ គណតោ ឱហីនសមយេ បក្កន្តា, តេ វេស្សភុស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ធម្មចក្កប្បវត្តិំ សុត្វា សោរេយ្យំ នាម នគរំ អាគន្ត្វា ភគវន្តំ អទ្ទសំសុ. តេសំ ភគវា ធម្មំ ទេសេត្វា សព្ពេវ តេ ឯហិភិក្ខុបព្ពជ្ជាយ បព្ពាជេត្វា ចតុរង្គសមន្នាគតាយ បរិសាយ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិ, សោ ទុតិយោ សន្និបាតោ អហោសិ.

យទា បន នារិវាហននគរេ ឧបសន្តោ នាម រាជបុត្តោ រជ្ជំ ការេសិ, តស្សានុកម្បាយ ភគវា តត្ថ អគមាសិ, សោបិ ភគវតោ អាគមនំ សុត្វា សបរិវារោ ភគវតោ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា និមន្តេត្វា មហាទានំ ទត្វា តស្ស ធម្មំ សុត្វា បសន្នហទយោ បព្ពជិ. តំ សដ្ឋិសហស្សសង្ខា បុរិសា អនុបព្ពជិំសុ. តេ តេន សទ្ធិំ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. សោ តេហិ បរិវុតោ វេស្សភូ ភគវា បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិ, សោ តតិយោ សន្និបាតោ អហោសិ. តេន វុត្តំ –

៧. ‘‘សន្និបាតា តយោ អាសុំ, វេស្សភុស្ស មហេសិនោ;

ខីណាសវានំ វិមលានំ, សន្តចិត្តាន តាទិនំ.

៨. ‘‘អសីតិភិក្ខុសហស្សានំ, បឋមោ អាសិ សមាគមោ;

សត្តតិភិក្ខុសហស្សានំ, ទុតិយោ អាសិ សមាគមោ.

៩. ‘‘សដ្ឋិភិក្ខុសហស្សានំ, តតិយោ អាសិ សមាគមោ;

ជរាទិភយតីតានំ, ឱរសានំ មហេសិនោ’’តិ.

តទា អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ សរភវតីនគរេ បរមបិយទស្សនោ សុទស្សនោ នាម រាជា ហុត្វា វេស្សភុម្ហិ លោកនាយកេ សរភនគរមុបគតេ តស្ស ធម្មំ សុត្វា បសន្នហទយោ ទសនខសមោធានសមុជ្ជលំ ជលជាមលាវិកលកមលមកុលសទិសមញ្ជលិំ សិរសិ កត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស សចីវរំ មហាទានំ ទត្វា តត្ថេវ ភគវតោ និវាសត្ថាយ គន្ធកុដិំ កត្វា តំ បរិក្ខិបិត្វា វិហារសហស្សំ ការេត្វា សព្ពញ្ច វិភវជាតំ ភគវតោ សាសនេ បរិច្ចជិត្វា តស្ស សន្តិកេ បព្ពជិត្វា អាចារគុណសម្បន្នោ តេរសធុតគុណេសុ និរតោ ពោធិសម្ភារបរិយេសនាយ រតោ ពុទ្ធសាសនាភិរតោ វិហាសិ. សោបិ តំ ភគវា ព្យាកាសិ – ‘‘អនាគតេ ឥតោ ឯកត្តិំសកប្បេ អយំ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ. តេន វុត្តំ –

១០. ‘‘អហំ តេន សមយេន, សុទស្សនោ នាម ខត្តិយោ;

និមន្តេត្វា មហាវីរំ, ទានំ ទត្វា មហារហំ;

អន្នបានេន វត្ថេន, សសង្ឃំ ជិនបូជយិំ.

១១. ‘‘តស្ស ពុទ្ធស្ស អសមស្ស, ចក្កំ វត្តិតមុត្តមំ;

សុត្វាន បណិតំ ធម្មំ, បព្ពជ្ជមភិរោចយិំ.

១២. ‘‘មហាទានំ បវត្តេត្វា, រត្តិន្ទិវមតន្ទិតោ;

បព្ពជ្ជំ គុណសម្បន្នំ, បព្ពជិំ ជិនសន្តិកេ.

១៣. ‘‘អាចារគុណសម្បន្នោ, វត្តសីលសមាហិតោ;

សព្ពញ្ញុតំ គវេសន្តោ, រមាមិ ជិនសាសនេ.

១៤. ‘‘សទ្ធាបីតិំ ឧបគន្ត្វា, ពុទ្ធំ វន្ទាមិ សត្ថរំ;

បីតិ ឧប្បជ្ជតិ មយ្ហំ, ពោធិយាយេវ ការណា.

១៥. ‘‘អនិវត្តមានសំ ញត្វា, សម្ពុទ្ធោ ឯតទព្រវិ;

ឯកត្តិំសេ ឥតោ កប្បេ, អយំ ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ.

១៦. ‘‘អហុ កបិលវ្ហយា រម្មា…បេ… ហេស្សាម សម្មុខំ ឥមំ.

១៧. ‘‘តស្សាហំ វចនំ សុត្វា, ភិយ្យោ ចិត្តំ បសាទយិំ;

ឧត្តរិំ វតមធិដ្ឋាសិំ, ទសបារមិបូរិយា’’តិ.

តត្ថ ចក្កំ វត្តិតន្តិ ធម្មចក្កំ បវត្តិតំ. បណីតំ ធម្មន្តិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ. បព្ពជ្ជំ គុណសម្បន្នន្តិ ញត្វា បព្ពជិន្តិ អត្ថោ. វត្តសីលសមាហិតោតិ វត្តេសុ ច សីលេសុ ច សមាហិតោ. តេសំ តេសំ បូរណេ សមាហិតោតិ អត្ថោ. រមាមីតិ អភិរមិំ. សទ្ធាបីតិន្តិ សទ្ធញ្ច បីតិញ្ច ឧបគន្ត្វា. វន្ទាមីតិ អភិវន្ទិំ, អតីតត្ថេ វត្តមានវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. សត្ថរន្តិ សត្ថារំ. អនិវត្តមានសន្តិ អនោសក្កិយមានមានសំ.

តស្ស បន ភគវតោ អនោមំ នាម នគរំ អហោសិ. សុប្បតីតោ នាមស្ស បិតា ខត្តិយោ, យសវតី នាម មាតា, សោណោ ច ឧត្តរោ ច ទ្វេ អគ្គសាវកា, ឧបសន្តោ នាមុបដ្ឋាកោ, រាមា ច សមាលា ច ទ្វេ អគ្គសាវិកា, សាលរុក្ខោ ពោធិ, សរីរំ សដ្ឋិហត្ថុព្ពេធំ អហោសិ. សដ្ឋិវស្សសហស្សានិ អាយុ, សុចិត្តា នាមស្ស ភរិយា, សុប្បពុទ្ធោ នាមស្ស បុត្តោ, សុវណ្ណសិវិកាយ និក្ខមិ. តេន វុត្តំ –

១៨. ‘‘អនោមំ នាម នគរំ, សុប្បតីតោ នាម ខត្តិយោ;

មាតា យសវតី នាម, វេស្សភុស្ស មហេសិនោ.

២៣. ‘‘សោណោ ច ឧត្តរោ ចេវ, អហេសុំ អគ្គសាវកា;

ឧបសន្តោ នាមុបដ្ឋាកោ, វេស្សភុស្ស មហេសិនោ.

២៤. ‘‘រាមា ចេវ សមាលា ច, អហេសុំ អគ្គសាវិកា;

ពោធិ តស្ស ភគវតោ, មហាសាលោតិ វុច្ចតិ.

២៥. ‘‘សោត្ថិកោ ចេវ រម្មោ ច, អហេសុំ អគ្គុបដ្ឋកា;

គោតមី សិរិមា ចេវ, អហេសុំ អគ្គុបដ្ឋិកា.

២៦. ‘‘សដ្ឋិរតនមុព្ពេធោ, ហេមយូបសមូបមោ;

កាយា និច្ឆរតី រស្មិ, រត្តិំវ បព្ពតេ សិខី.

២៧. ‘‘សដ្ឋិវស្សសហស្សានិ, អាយុ តស្ស មហេសិនោ;

តាវតា តិដ្ឋមានោ សោ, តារេសិ, ជនតំ ពហុំ.

២៨. ‘‘ធម្មំ វិត្ថារិកំ កត្វា, វិភជិត្វា មហាជនំ;

ធម្មនាវំ ឋបេត្វាន, និព្ពុតោ សោ សសាវកោ.

២៩. ‘‘ទស្សនេយ្យំ សព្ពជនំ, វិហារំ ឥរិយាបថំ;

សព្ពំ តមន្តរហិតំ, ននុ រិត្តា សព្ពសង្ខារា’’តិ.

តត្ថ ហេមយូបសមូបមោតិ សុវណ្ណត្ថម្ភសទិសោតិ អត្ថោ. និច្ឆរតីតិ ឥតោ ចិតោ ច សន្ធាវតិ. រស្មីតិ បភារស្មិ. រត្តិំវ បព្ពតេ សិខីតិ រត្តិយំ បព្ពតមត្ថកេ អគ្គិ វិយ. រំសិវិជ្ជោតា តស្ស កាយេតិ អត្ថោ. វិភជិត្វាតិ វិភាគំ កត្វា, ឧគ្ឃដិតាទិវសេន សោតាបន្នាទិវសេន ចាតិ អត្ថោ. ធម្មនាវន្តិ អដ្ឋង្គមគ្គសង្ខាតំ ធម្មនាវំ, ចតុរោឃនិត្ថរណត្ថាយ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. ទស្សនេយ្យន្តិ ទស្សនីយោ. សព្ពជនន្តិ សព្ពោ ជនោ, សសាវកសង្ឃោ សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ អត្ថោ. វិហារន្តិ វិហារោ, សព្ពត្ថ បច្ចត្តេ ឧបយោគវចនំ ទដ្ឋព្ពំ.

វេស្សភូ កិរ ភគវា ឧសភវតីនគរេ ខេមេ មិគទាយេ បរិនិព្ពាយិ. ធាតុយោ បនស្ស វិប្បកិរិំសុ.

‘‘ឧសភវតិបុរេ បុរុត្តមេ, ជិនវសភោ ភគវា ហិ វេស្សភូ;

ឧបវនវិហរេ មនោរមេ, និរុបធិសេសមុបាគតោ កិរា’’តិ.

សេសំ សព្ពត្ថ គាថាសុ បាកដមេវាតិ.

វេស្សភូពុទ្ធវំសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ ឯកវីសតិមោ ពុទ្ធវំសោ.