២៤. កកុសន្ធពុទ្ធវំសវណ្ណនា

វេស្សភុម្ហិ សយម្ភុម្ហិ បរិនិព្ពុតេ តស្មិំ បន កប្បេ អតិក្កន្តេ ឯកូនត្តិំសកប្បេសុ ជិនទិវសករា នុប្បជ្ជិំសុ. ឥមស្មិំ បន ភទ្ទកប្បេ ចត្តារោ ពុទ្ធា និព្ពត្តិំសុ. កតមេ ចត្តារោ? កកុសន្ធោ កោណាគមនោ កស្សបោ អម្ហាកំ ពុទ្ធោតិ. មេត្តេយ្យោ បន ភគវា ឧប្បជ្ជិស្សតិ. ឯវមយំ កប្បោ បញ្ចហិ ពុទ្ធុប្បាទេហិ បដិមណ្ឌិតត្តា ភទ្ទកប្បោតិ ភគវតា វណ្ណិតោ. តត្ថ កកុសន្ធោ នាម ភគវា បារមិយោ បូរេត្វា តុសិតបុរេ និព្ពត្តិត្វា តតោ ចវិត្វា ខេមវតីនគរេ ខេមង្ករស្ស នាម រញ្ញោ អត្ថធម្មានុសាសកស្ស អគ្គិទត្តស្ស នាម បុរោហិតស្ស អគ្គមហេសិយា វិសាខាយ នាម ព្រាហ្មណិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ. យទា បន ខត្តិយា ព្រាហ្មណេ សក្ករោន្តិ គរុករោន្តិ មានេន្តិ បូជេន្តិ, តទា ពោធិសត្តា ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តន្តិ.

យទា បន ព្រាហ្មណា ខត្តិយេ សក្ករោន្តិ គរុករោន្តិ មានេន្តិ បូជេន្តិ, តទា ខត្តិយកុលេ ឧប្បជ្ជន្តិ. តទា កិរ ព្រាហ្មណា ខត្តិយេហិ សក្ករីយន្តិ គរុករីយន្តិ, តស្មា សច្ចសន្ធោ កកុសន្ធោ ពោធិសត្តោ វិភវសិរិសមុទយេនាកុលេ អនាកុលេ ព្រាហ្មណកុលេ ទសសហស្សិលោកធាតុំ ឧន្នាទេន្តោ កម្បយន្តោ ឧទបាទិ. ហេដ្ឋា វុត្តប្បការានិ បាដិហារិយានិ និព្ពត្តិំសុ. តតោ ទសន្នំ មាសានំ អច្ចយេន ខេមវតុយ្យានេ មាតុកុច្ឆិតោ សុវណ្ណលតាតោ អគ្គិជាលោ វិយ និក្ខមិ. សោ ចត្តារិ វស្សសហស្សានិ អគារំ អជ្ឈាវសិ. តស្ស កិរ កាមកាមវណ្ណកាមសុទ្ធិនាមកា តយោ បាសាទា អហេសុំ. រោចិនីព្រាហ្មណីបមុខានិ តិំស ឥត្ថិសហស្សានិ បច្ចុបដ្ឋិតានិ អហេសុំ.

សោ ចត្តារិ និមិត្តានិ ទិស្វា រោចិនិយា ព្រាហ្មណិយា អនុត្តរេ ឧត្តរេ នាម កុមារេ ឧប្បន្នេ បយុត្តេន អាជញ្ញរថេន មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា បព្ពជិ. តំ ចត្តាលីសសហស្សានិ អនុបព្ពជិំសុ. សោ តេហិ បរិវុតោ អដ្ឋ មាសេ បធានចរិយំ ចរិត្វា វិសាខបុណ្ណមាយ សុចិរិន្ធនិគមេ វជិរិន្ធព្រាហ្មណស្ស ធីតាយ ទិន្នំ មធុបាយាសំ បរិភុញ្ជិត្វា ខទិរវនេ ទិវាវិហារំ កត្វា សាយន្ហសមយេ សុភទ្ទេន នាម យវបាលកេន ឧបនីតា អដ្ឋ តិណមុដ្ឋិយោ គហេត្វា សិរីសពោធិំ បាដលិយា វុត្តប្បមាណំ ទិព្ពគន្ធំ ឧបវាយមានំ ឧបគន្ត្វា ចតុត្តិំសហត្ថវិត្ថតំ តិណសន្ថរំ សន្ថរិត្វា បល្លង្កំ អាភុជិត្វា សម្ពោធិំ បត្វា – ‘‘អនេកជាតិសំសារំ…បេ… តណ្ហានំ ខយមជ្ឈគា’’តិ ឧទានំ ឧទានេត្វា សត្តសត្តាហំ វីតិនាមេត្វា អត្តនា សហ បព្ពជិតានំ ចត្តាលីសាយ ភិក្ខុសហស្សានំ សច្ចប្បដិវេធសមត្ថតំ ទិស្វា ឯកាហេនេវ មកិលនគរសមីបេ សម្ភូតំ ឥសិបតនំ នាម មិគទាយំ បវិសិត្វា តេសំ មជ្ឈគតោ ភគវា ធម្មចក្កំ បវត្តេសិ. តទា ចត្តាលីសាយ កោដិសហស្សានំ បឋមោ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ.

បុន កណ្ណកុជ្ជនគរទ្វារេ មហាសាលរុក្ខមូលេ យមកបាដិហារិយំ កត្វា តិំសកោដិសហស្សានំ ធម្មចក្ខុំ ឧប្បាទេសិ, សោ ទុតិយោ អភិសមយោ អហោសិ. យទា បន ខេមវតីនគរស្សាវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ ទេវាយតនេ អភិមតនរទេវោ នរទេវោ នាម យក្ខោ ទិស្សមានមនុស្សសរីរោ ហុត្វា កន្តារមជ្ឈេ ឯកស្ស កមលកុវលយុប្បលសមលង្កតសលិលសីតលស្ស បរមមធុរសិសិរវារិនោ សព្ពជនសុរភិរមស្ស សរស្ស សមីបេ ឋត្វា កមលកុវលយកល្លហារាទីហិ សត្តេ ឧបលាបេត្វា មនុស្សេ ខាទតិ. តស្មិំ មគ្គេ បច្ឆិន្នេ ជនសម្បាតរហិតេ មហាអដវិំ បវិសិត្វា តត្ថ សម្បត្តេ សត្តេ ខាទតិ. សោ លោកវិស្សុតោ មហាកន្តារមគ្គោ អហោសិ. ឧភតោកន្តារទ្វារេ កិរ មហាជនកាយោ សន្និបតិត្វា កន្តារនិត្ថរណត្ថាយ អដ្ឋាសិ. អថ វិគតភវពន្ធោ កកុសន្ធោ សត្ថា ឯកទិវសំ បច្ចូសសមយេ មហាករុណាសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ លោកំ វោលោកេន្តោ ញាណជាលស្ស អន្តោគតំ តំ មហេសក្ខំ នរទេវយក្ខំ តញ្ច ជនសមូហមទ្ទស. ទិស្វា ច បន គគនតលេន គន្ត្វា តស្ស ជនកាយស្ស បស្សន្តស្សេវ ភគវា អនេកវិហិតំ បាដិហារិយំ ករោន្តោ តស្ស នរទេវយក្ខស្ស ភវនេ ឱតរិត្វា តស្ស មង្គលបល្លង្កេ និសីទិ.

អថ ខោ សោ មនុស្សភក្ខោ យក្ខោ ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ វិស្សជ្ជេន្តំ ឥន្ទធនុបរិវុតមិវ ទិវសករំ មុនិទិវសករំ បវនបថេនាគច្ឆន្តំ ទិស្វា – ‘‘ទសពលោ មមានុកម្បាយ ឥធាគច្ឆតី’’តិ បសន្នហទយោ អត្តនោ បរិវារយក្ខេហិ សទ្ធិំ អនេកមិគគណវន្តំ ហិមវន្តំ គន្ត្វា នានាវណ្ណគន្ធានិ ជលជថលជានិ កុសុមានិ បរមមនោរមានិ សុគន្ធគន្ធេ សមាហរិត្វា អត្តនោ បល្លង្កេ និសិន្នំ វិគតរន្ធំ កកុសន្ធំ លោកនាយកំ មាលាគន្ធវិលេបនាទីហិ បូជយិត្វា ថុតិសង្គីតានិ បវត្តេន្តោ សិរសិ អញ្ជលិំ កត្វា នមស្សមានោ អដ្ឋាសិ. តតោ មនុស្សា តំ បាដិហារិយំ ទិស្វា បសន្នហទយា សមាគម្ម ភគវន្តំ បរិវារេត្វា នមស្សមានា អដ្ឋំសុ. អថ អប្បដិសន្ធោ កកុសន្ធោ ភគវា អភិបូជិតនរទេវយក្ខំ នរទេវយក្ខំ កម្មផលសម្ពន្ធទស្សនេន សមុត្តេជេត្វា និរយកថាយ សន្តាសេត្វា ចតុសច្ចកថំ កថេសិ, តទា អបរិមិតានំ សត្តានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ, អយំ តតិយោ អភិសមយោ អហោសិ. តេន វុត្តំ –

១. ‘‘វេស្សភុស្ស អបរេន, សម្ពុទ្ធោ ទ្វិបទុត្តមោ;

កកុសន្ធោ នាម នាមេន, អប្បមេយ្យោ ទុរាសទោ.

២. ‘‘ឧគ្ឃាដេត្វា សព្ពភវំ, ចរិយាយ បារមិំ គតោ;

សីហោវ បញ្ជរំ ភេត្វា, បត្តោ សម្ពោធិមុត្តមំ.

៣. ‘‘ធម្មចក្កំ បវត្តេន្តេ, កកុសន្ធេ លោកនាយកេ;

ចត្តាលីសកោដិសហស្សានំ, ធម្មាភិសមយោ អហុ.

៤. ‘‘អន្តលិក្ខម្ហិ អាកាសេ, យមកំ កត្វា វិកុព្ពនំ;

តិំសកោដិសហស្សានំ, ពោធេសិ ទេវមានុសេ.

៥. ‘‘នរទេវស្ស យក្ខស្ស, ចតុសច្ចប្បកាសនេ;

ធម្មាភិសមយោ តស្ស, គណនាតោ អសង្ខិយោ’’តិ.

តត្ថ ឧគ្ឃាដេត្វាតិ សមូហនិត្វា. សព្ពភវន្តិ សព្ពំ នវវិធំ ភវំ, ភវុប្បត្តិនិមិត្តំ កម្មន្តិ អត្ថោ. ចរិយាយ បារមិំ គតោតិ សព្ពបារមីនំ បូរណវសេន បារំ គតោ. សីហោវ បញ្ជរំ ភេត្វាតិ សីហោ វិយ បញ្ជរំ មុនិកុញ្ជរោ ភវបញ្ជរំ វិនាសេត្វាតិ អត្ថោ. កកុសន្ធស្ស វិទ្ធស្តភវពន្ធនស្ស ឯកោវ សាវកសន្និបាតោ អហោសិ. កណ្ណកុជ្ជនគរេ ឥសិបតនេ មិគទាយេ អត្តនា សហ បព្ពជិតេហិ ចត្តាលីសាយ អរហន្តសហស្សេហិ បរិវុតោ មាឃបុណ្ណមាយំ ភគវា បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិ. តេន វុត្តំ –

៦. ‘‘កកុសន្ធស្ស ភគវតោ, ឯកោ អាសិ សមាគមោ;

ខីណាសវានំ វិមលានំ, សន្តចិត្តាន តាទិនំ.

៧. ‘‘ចត្តាលីសសហស្សានំ, តទា អាសិ សមាគមោ;

ទន្តភូមិមនុប្បត្តានំ, អាសវារិគណក្ខយា’’តិ.

តទា អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ ខេមោ នាម រាជា ហុត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស បត្តចីវរំ មហាទានំ ទត្វា អញ្ជនាទីនិ សព្ពភេសជ្ជានិ ច អទាសិ. អញ្ញញ្ច សមណបរិក្ខារំ ទត្វា តស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា បសន្នហទយោ ហុត្វា ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជិ. សោ បន សត្ថា – ‘‘អនាគតេ ឥមស្មិំយេវ កប្បេ ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាកាសិ. តេន វុត្តំ –

៨. ‘‘អហំ តេន សមយេន, ខេមោ នាមាសិ ខត្តិយោ;

តថាគតេ ជិនបុត្តេ, ទានំ ទត្វា អនប្បកំ.

៩. ‘‘បត្តញ្ច ចីវរំ ទត្វា, អញ្ជនំ មធុលដ្ឋិកំ;

ឥមេតំ បត្ថិតំ សព្ពំ, បដិយាទេមិ វរំ វរំ.

១០. ‘‘សោបិ មំ ពុទ្ធោ ព្យាកាសិ, កកុសន្ធោ វិនាយកោ;

ឥមម្ហិ ភទ្ទកេ កប្បេ, អយំ ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ.

១១. ‘‘អហុ កបិលវ្ហយា រម្មា…បេ… ហេស្សាម សម្មុខា ឥមំ.

១៣. ‘‘នគរំ ខេមវតី នាម, ខេមោ នាមាសហំ តទា;

សព្ពញ្ញុតំ គវេសន្តោ, បព្ពជិំ តស្ស សន្តិកេ’’តិ.

តត្ថ អញ្ជនំ បាកដមេវ. មធុលដ្ឋិកន្តិ យដ្ឋិមធុកំ. ឥមេតន្តិ ឥមំ ឯតំ. បត្ថិតន្តិ ឥច្ឆិតំ. បដិយាទេមីតិ ទជ្ជាមិ, អទាសិន្តិ អត្ថោ. វរំ វរន្តិ សេដ្ឋំ សេដ្ឋន្តិ អត្ថោ. ‘‘យទេតំ បត្ថិត’’ន្តិបិ បាឋោ, តស្ស យំ ឥច្ឆតិ, ឯតំ សព្ពំ អទាសិន្តិ អត្ថោ. អយំ សុន្ទរតរោ.

តស្ស បន អទន្ធស្ស កកុសន្ធស្ស ភគវតោ ខេមំ នាម នគរំ អហោសិ. អគ្គិទត្តោ នាម ព្រាហ្មណោ បិតា, វិសាខា នាម ព្រាហ្មណី មាតា, វិធុរោ ច សញ្ជីវោ ច ទ្វេ អគ្គសាវកា, ពុទ្ធិជោ នាមុបដ្ឋាកោ, សាមា ច ចម្បា ច ទ្វេ អគ្គសាវិកា, មហាសិរីសរុក្ខោ ពោធិ, សរីរំ ចត្តាលីសហត្ថុព្ពេធំ អហោសិ, សមន្តា ទសយោជនានិ សរីរប្បភា និច្ឆរតិ, ចត្តាលីសវស្សសហស្សានិ អាយុ, ភរិយា បនស្ស រោចិនី នាម ព្រាហ្មណី, ឧត្តរោ នាម បុត្តោ, អាជញ្ញរថេន និក្ខមិ. តេន វុត្តំ –

១៤. ‘‘ព្រាហ្មណោ អគ្គិទត្តោ ច, អាសិ ពុទ្ធស្ស សោ បិតា;

វិសាខា នាម ជនិកា, កកុសន្ធស្ស សត្ថុនោ.

១៥. ‘‘វសតេ តត្ថ ខេមេ បុរេ, សម្ពុទ្ធស្ស មហាកុលំ;

នរានំ បវរំ សេដ្ឋំ, ជាតិមន្តំ មហាយសំ.

២០. ‘‘វិធុរោ ច សញ្ជីវោ ច, អហេសុំ អគ្គសាវកា;

ពុទ្ធិជោ នាមុបដ្ឋាកោ, កកុសន្ធស្ស សត្ថុនោ.

២១. ‘‘សាមា ច ចម្បានាមា ច, អហេសុំ អគ្គសាវិកា;

ពោធិ តស្ស ភគវតោ, សិរីសោតិ បវុច្ចតិ.

២៣. ‘‘ចត្តាលីសរតនានិ, អច្ចុគ្គតោ មហាមុនិ;

កនកប្បភា និច្ឆរតិ, សមន្តា ទសយោជនំ.

២៤. ‘‘ចត្តាលីសវស្សសហស្សានិ, អាយុ តស្ស មហេសិនោ;

តាវតា តិដ្ឋមានោ សោ, តារេសិ ជនតំ ពហុំ.

២៥. ‘‘ធម្មាបណំ បសារេត្វា, នរនារីនំ សទេវកេ;

នទិត្វា សីហនាទំវ, និព្ពុតោ សោ សសាវកោ.

២៦. ‘‘អដ្ឋង្គវចនសម្បន្នោ, អច្ឆិទ្ទានិ និរន្តរំ;

សព្ពំ តមន្តរហិតំ, ននុ រិត្តា សព្ពសង្ខារា’’តិ.

តត្ថ វសតេ តត្ថ ខេមេ បុរេតិ អយំ គាថា កកុសន្ធស្ស ជាតនគរសន្ទស្សនត្ថំ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. មហាកុលន្តិ ឧទិតោទិតំ ភគវតោ បិតុកុលំ. នរានំ បវរំ សេដ្ឋន្តិ ជាតិវសេន សព្ពមនុស្សានំ បវរំ សេដ្ឋន្តិ អត្ថោ. ជាតិមន្តន្តិ អភិជាតិវន្តំ, ឧត្តមាភិជាតំ. មហាយសន្តិ មហាបរិវារំ, កិំ តំ ពុទ្ធស្ស មហាកុលំ? តត្ថ មហាកុលំ ខេមេ បុរេ វសតេតិបទេន សម្ពន្ធោ ទដ្ឋព្ពោ.

សមន្តា ទសយោជនន្តិ សមន្តតោ ទស យោជនានិ ផរិត្វា និច្ចកាលំ សរីរតោ និក្ខមិត្វា សុវណ្ណវណ្ណា បភា និច្ឆរតីតិ អត្ថោ. ធម្មាបណន្តិ ធម្មសង្ខាតំ អាបណំ. បសារេត្វាតិ ភណ្ឌវិក្កិណនត្ថំ នានាភណ្ឌសមិទ្ធមាបណំ វិយ ធម្មាបណំ បសារេត្វាតិ អត្ថោ. នរនារីនន្តិ វេនេយ្យនរនារីនំ ឈានសមាបត្តិមគ្គផលរតនវិសេសាធិគមត្ថាយ. សីហនាទំ វាតិ សីហនាទំ វិយ, អភយនាទំ នទិត្វា. អដ្ឋង្គវចនសម្បន្នោតិ អដ្ឋង្គសមន្នាគតសរោ សត្ថា. អច្ឆិទ្ទានីតិ ឆិទ្ទាទិភាវរហិតានិ សីលានិ អច្ឆិទ្ទានិ អសពលានិ អកម្មាសានិ. អថ វា អច្ឆិទ្ទានិ អវិវរានិ សាវកយុគឡាទីនិ. និរន្តរន្តិ សតតំ សព្ពកាលំ. សព្ពំ តមន្តរហិតន្តិ សត្ថា ច សាវកយុគឡាទីនិ ច តំ សព្ពំ មុនិភាវមុបគន្ត្វា អទស្សនភាវមុបគតន្តិ អត្ថោ.

‘‘អបេតពន្ធោ កកុសន្ធពុទ្ធោ, អទន្ធបញ្ញោ គតសព្ពរន្ធោ;

តិលោកសន្ធោ កិរ សច្ចសន្ធោ, ខេមេ បនេ វាសមកប្បយិត្ថ’’.

សេសគាថាសុ សព្ពត្ថ បាកដមេវាតិ.

កកុសន្ធពុទ្ធវំសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ ពាវីសតិមោ ពុទ្ធវំសោ.