២១. វិបស្សីពុទ្ធវំសវណ្ណនា

ផុស្សស្ស ពុទ្ធស្ស អបរភាគេ សាន្តរកប្បេ តស្មិញ្ច កប្បេ វីតិវត្តេ ឥតោ ឯកនវុតិកប្បេ វិជិតសព្ពកប្បោ បរហិតនិរតសង្កប្បោ សព្ពត្ថ វិបស្សី វិបស្សី នាម សត្ថា លោកេ ឧទបាទិ. សោ បារមិយោ បូរេត្វា អនេករតនមណិវិសរសមុជ្ជោតិតភវនេ តុសិតភវនេ និព្ពត្តិត្វា តតោ ចវិត្វា ពន្ធុមតីនគរេ អនេកពន្ធុមតោ ពន្ធុមតោ រញ្ញោ ពន្ធុមតិយា នាម អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ. សោ ទសន្នំ មាសានំ អច្ចយេន ខេមេ មិគទាយេ មាតុទរតោ អសិតនីរទរាជិតោ បុណ្ណចន្ទោ វិយ និក្ខមិ. នាមគ្គហណទិវសេ បនស្ស លក្ខណបាឋកា ញាតកា ច ទិវា ច រត្តិញ្ច អន្តរន្តរា និម្មិសសញ្ជនិតន្ធការវិរហេន វិសុទ្ធំ បស្សន្តិ, វិវដេហិ វា អក្ខីហិ បស្សតីតិ ‘‘វិបស្សី’’តិ នាមមកំសុ. ‘‘វិចេយ្យ វិចេយ្យ បស្សតីតិ វិបស្សី’’តិ វទន្តិ. សោ អដ្ឋវស្សសហស្សានិ អគារំ អជ្ឈាវសិ. នន្ទ-សុនន្ទ-សិរិមានាមកា តយោ ចស្ស បាសាទា អហេសុំ.

សុទស្សនាទេវិប្បមុខានំ ឥត្ថីនំ សតសហស្សំ វីសតិ ច សហស្សានិ អហេសុំ. ‘‘សុតនូ’’តិបិ សុទស្សនា វុច្ចតិ. សោ អដ្ឋវស្សសហស្សានំ អច្ចយេន ចត្តារិ និមិត្តានិ ទិស្វា សុតនុទេវិយា សមវដ្ដក្ខន្ធេ នាម តនយេ ជាតេ អាជញ្ញរថេន មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា បព្ពជិ. តំ បុរិសានំ ចតុរាសីតិសតសហស្សានិ អនុបព្ពជិំសុ. សោ តេហិ បរិវុតោ មហាបុរិសោ អដ្ឋមាសំ បធានចរិយំ ចរិត្វា វិសាខបុណ្ណមាយ សុទស្សនសេដ្ឋិធីតាយ ទិន្នំ មធុបាយាសំ បរិភុញ្ជិត្វា កុសុមសមលង្កតេ សាលវនេ ទិវាវិហារំ កត្វា សុជាតេន នាម យវបាលកេន ទិន្នា អដ្ឋ តិណមុដ្ឋិយោ គហេត្វា បាដលិពោធិំ សមលង្កតំ ទិស្វា ទក្ខិណទិសាភាគេន តំ ឧបាគមិ.

តស្សា បន បាដលិយា សមវដ្ដក្ខន្ធោ តំ ទិវសំ បណ្ណាសរតនោ ហុត្វា អព្ភុគ្គតោ សាខា បណ្ណាសរតនា ឧព្ពេធេន រតនសតំ អហោសិ. តំទិវសមេវ សា បាដលី កណ្ណិកាពទ្ធេហិ វិយ បុប្ផេហិ បរមសុរភិគន្ធេហិ មូលតោ បដ្ឋាយ សព្ពសញ្ឆន្នា អហោសិ. ទិព្ពគន្ធោ វាយតិ, ន កេវលំ តទា អយមេវ បុប្ផិតោ, ទសសហស្សិ ចក្កវាឡេសុ សព្ពេ បាដលិយោ បុប្ផិតាវ. ន កេវលំ បាដលិយោវ, ទសសហស្សិចក្កវាឡេសុ សព្ពរុក្ខគុម្ពលតាយោបិ បុប្ផិំសុ. មហាសមុទ្ទោបិ បញ្ចវណ្ណេហិ បទុមេហិ កុវលយុប្បលកុមុទេហិ សញ្ឆន្នោ សីតលមធុរសលិលោ អហោសិ. សព្ពម្បិ ច ទសសហស្សិ ចក្កវាឡព្ភន្តរំ ធជមាលាកុលំ អហោសិ. តត្ថ តត្ថ បដិមាលាគុលវិប្បកិណ្ណំ នានាសុរភិកុសុមសជ្ជិតធរណីតលំ ធូបចុណ្ណន្ធការំ អហោសិ. តំ ឧបគន្ត្វា តេបណ្ណាសហត្ថវិត្ថតំ តិណសន្ថរំ សន្ថរិត្វា ចតុរង្គសមន្នាគតំ វីរិយំ អធិដ្ឋាយ – ‘‘យាវ ពុទ្ធោ ន ហោមិ, តាវ ឥតោ ន ឧដ្ឋហាមី’’តិ បដិញ្ញំ កត្វា និសីទិ. ឯវំ និសីទិត្វា សមារំ មារពលំ វិធមិត្វា មគ្គានុក្កមេន ចត្តារិ មគ្គញាណានិ មគ្គានន្តរំ ចត្តារិ ផលញាណានិ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា ចតុយោនិបរិច្ឆេទកញាណំ បញ្ចគតិបរិច្ឆេទកញាណំ ចតុវេសារជ្ជញាណានិ ឆ អសាធារណញាណានិ ច សកលេ ច ពុទ្ធគុណេ ហត្ថគតេ កត្វា បរិបុណ្ណសង្កប្បោ ពោធិបល្លង្កេ និសិន្នោវ –

‘‘អនេកជាតិសំសារំ…បេ… តណ្ហានំ ខយមជ្ឈគា. (ធ. ប. ១៥៣-១៥៤);

‘‘អយោឃនហតស្សេវ, ជលតោ ជាតវេទសោ;

អនុបុព្ពូបសន្តស្ស, យថា ន ញាយតេ គតិ.

‘‘ឯវំ សម្មា វិមុត្តានំ, កាមពន្ធោឃតារិនំ;

បញ្ញាបេតុំ គតី នត្ថិ, បត្តានំ អចលំ សុខ’’ន្តិ. (ឧទា. ៨០) –

ឯវំ ឧទានំ ឧទានេត្វា ពោធិសមីបេយេវ សត្តសត្តាហំ វីតិនាមេត្វា ព្រហ្មាយាចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា អត្តនោ វេមាតិកស្ស ភាតិកស្ស ខណ្ឌកុមារស្ស ច បុរោហិតបុត្តស្ស តិស្សកុមារស្ស ច ឧបនិស្សយសម្បត្តិំ ឱលោកេត្វា អាកាសេន គន្ត្វា ខេមេ មិគទាយេ ឱតរិត្វា ឧភោបិ តេ ឧយ្យានបាលេន បក្កោសាបេត្វា តេសំ បរិវារានំ មជ្ឈេ ធម្មចក្កំ បវត្តេសិ. តទា អបរិមិតានំ ទេវតានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. តេន វុត្តំ –

១. ‘‘ផុស្សស្ស ច អបរេន, សម្ពុទ្ធោ ទ្វិបទុត្តមោ;

វិបស្សី នាម នាមេន, លោកេ ឧប្បជ្ជិ ចក្ខុមា.

២. ‘‘អវិជ្ជំ សព្ពំ បទាលេត្វា, បត្តោ សម្ពោធិមុត្តមំ;

ធម្មចក្កំ បវត្តេតុំ, បក្កាមិ ពន្ធុមតីបុរំ.

៣. ‘‘ធម្មចក្កំ បវត្តេត្វា, ឧភោ ពោធេសិ នាយកោ;

គណនាយ ន វត្តព្ពោ, បឋមាភិសមយោ អហូ’’តិ.

តត្ថ បទាលេត្វាតិ ភិន្ទិត្វា, អវិជ្ជន្ធការំ ភិន្ទិត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘វត្តេត្វា ចក្កមារាមេ’’តិបិ បាឋោ, តស្ស អារាមេតិ ខេមេ មិគទាយេតិ អត្ថោ. ឧភោ ពោធេសីតិ អត្តនោ កនិដ្ឋភាតិកំ ខណ្ឌំ រាជបុត្តំ តិស្សញ្ច បុរោហិតបុត្តន្តិ ឧភោ ពោធេសិ. គណនាយ ន វត្តព្ពោតិ ទេវតានំ អភិសមយវសេន គណនបរិច្ឆេទោ នត្ថីតិ អត្ថោ.

អថាបរេន សមយេន ខណ្ឌំ រាជបុត្តំ តិស្សញ្ច បុរោហិតបុត្តំ អនុបព្ពជិតានិ ចតុរាសីតិភិក្ខុសហស្សានិ ធម្មាមតំ បាយេសិ. សោ ទុតិយោ អភិសមយោ អហោសិ. តេន វុត្តំ –

៤. ‘‘បុនាបរំ អមិតយសោ, តត្ថ សច្ចំ បកាសយិ;

ចតុរាសីតិសហស្សានំ, ទុតិយាភិសមយោ អហូ’’តិ.

តត្ថ តត្ថាតិ ខេមេ មិគទាយេតិ អត្ថោ. ‘‘ចតុរាសីតិសហស្សានិ, សម្ពុទ្ធមនុបព្ពជុ’’ន្តិ ឯត្ថ ឯតេ បន ចតុរាសីតិសហស្សសង្ខាតា បុរិសា វិបស្សិស្ស កុមារស្ស ឧបដ្ឋាកបុរិសាយេវ. តេ បាតោវ វិបស្សិកុមារស្ស ឧបដ្ឋានំ អាគន្ត្វា កុមារមទិស្វា បាតរាសត្ថាយ គន្ត្វា ភុត្តបាតរាសា ‘‘កុហិំ កុមារោ’’តិ បុច្ឆិត្វា តតោ ‘‘ឧយ្យានភូមិំ គតោ’’តិ សុត្វា ‘‘តត្ថេវ នំ ទក្ខិស្សាមា’’តិ និក្ខន្តា និវត្តមានំ តស្ស សារថិំ ទិស្វា ‘‘កុមារោ បព្ពជិតោ’’តិ សុត្វា សុតដ្ឋានេយេវ សព្ពាភរណានិ មុញ្ចិត្វា អន្តរាបណតោ កាសាយានិ វត្ថានិ អាហរាបេត្វា កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា បព្ពជិំសុ. បព្ពជិត្វា ច តេ គន្ត្វា មហាបុរិសំ បរិវារយិំសុ.

តតោ វិបស្សី ពោធិសត្តោ ‘‘បធានចរិយំ ចរន្តោ អាកិណ្ណោ វិហរាមិ, ន ខោ បនមេតំ បាតិរូបំ យថេវ មំ ឥមេ គិហិភូតា បុព្ពេ បរិវារេត្វា ចរន្តិ, ឥទានិបិ តថេវ កិំ ឥមិនា គណេនា’’តិ គណសង្គណិកាយ ឧក្កណ្ឋិត្វា ‘‘អជ្ជេវ គច្ឆាមី’’តិ ចិន្តេត្វា បុន – ‘‘អជ្ជ អវេលា, សចេ បនាហំ អជ្ជ គមិស្សាមិ, សព្ពេបិមេ ជានិស្សន្តិ, ស្វេវ គមិស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ. តំទិវសញ្ច ឧរុវេលគាមសទិសេ ឯកស្មិំ គាមេ គាមវាសិនោ មនុស្សា ស្វាតនាយ សទ្ធិំ បរិសាយ មហាបុរិសំ និមន្តយិំសុ. តេ តេសំ ចតុរាសីតិសហស្សានំ មហាបុរិសស្ស ច បាយាសមេវ បដិយាទយិំសុ. អថ វិបស្សី មហាបុរិសោ បុនទិវសេ វិសាខបុណ្ណមាយ តស្មិំ គាមេ តេហិ បព្ពជិតជនេហិ សទ្ធិំ ភត្តកិច្ចំ កត្វា វសនដ្ឋានមេវ អគមាសិ. តត្រ តេ បព្ពជិតា មហាបុរិសស្ស វត្តំ ទស្សេត្វា អត្តនោ អត្តនោ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានានិ បវិសិំសុ.

ពោធិសត្តោបិ បណ្ណសាលំ បវិសិត្វា និសិន្នោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ កាលោ និក្ខមិតុ’’ន្តិ និក្ខមិត្វា បណ្ណសាលទ្វារំ បិទហិត្វា ពោធិមណ្ឌាភិមុខោ បាយាសិ. តេ កិរ បព្ពជិតា សាយំ ពោធិសត្តស្ស ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា បណ្ណសាលំ បរិវារេត្វា និសិន្នា – ‘‘អតិវិកាលោ ជាតោ ឧបធារេថា’’តិ វត្វា បណ្ណសាលទ្វារំ វិវរិត្វា តំ អបស្សន្តាបិ ‘‘កុហិំ នុ គតោ មហាបុរិសោ’’តិ នានុពន្ធិំសុ. ‘‘គណវាសេ និព្ពិន្នោ ឯកោ វិហរិតុកាមោ មញ្ញេ មហាបុរិសោ ពុទ្ធភូតំយេវ តំ បស្សិស្សាមា’’តិ អន្តោជម្ពុទីបាភិមុខា ចារិកំ បក្កមិំសុ. អថ តេ – ‘‘វិបស្សិនា កិរ ពុទ្ធត្តំ បត្វា ធម្មចក្កំ បវត្តិត’’ន្តិ សុត្វា អនុក្កមេន សព្ពេ តេ បព្ពជិតា ពន្ធុមតិយា រាជធានិយា ខេមេ មិគទាយេ សន្និបតិំសុ. តតោ តេសំ ភគវា ធម្មំ ទេសេសិ, តទា ចតុរាសីតិយា ភិក្ខុសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. សោ តតិយោ អភិសមយោ អហោសិ. តេន វុត្តំ –

៥. ‘‘ចតុរាសីតិសហស្សានិ, សម្ពុទ្ធំ អនុបព្ពជុំ;

តេសមារាមបត្តានំ, ធម្មំ ទេសេសិ ចក្ខុមា.

៦. ‘‘សព្ពាការេន ភាសតោ, សុត្វា ឧបនិសាទិនោ;

តេបិ ធម្មវរំ គន្ត្វា, តតិយាភិសមយោ អហូ’’តិ.

តត្ថ ចតុរាសីតិសហស្សានិ, សម្ពុទ្ធំ អនុបព្ពជុន្តិ ឯត្ថ អនុនា យោគតោ សម្ពុទ្ធន្តិ ឧបយោគវចនំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ, សម្ពុទ្ធស្ស បច្ឆា បព្ពជិំសូតិ អត្ថោ. លក្ខណំ សទ្ទសត្ថតោ គហេតព្ពំ. ‘‘តត្ថ អារាមបត្តាន’’ន្តិបិ បាឋោ. ភាសតោតិ វទតោ. ឧបនិសាទិនោតិ គន្ត្វា ឧបនិស្សាយ ធម្មទានំ ទទតោតិ អត្ថោ. តេបីតិ តេ ចតុរាសីតិសហស្សសង្ខាតា បព្ពជិតា វិបស្សិស្ស ឧបដ្ឋាកភូតា. គន្ត្វាតិ តស្ស ធម្មំ ញត្វា. ឯវំ តេសំ តតិយោ អភិសមយោ អហោសិ. ខេមេ មិគទាយេ វិបស្សីសម្មាសម្ពុទ្ធំ ទ្វេ ច អគ្គសាវកេ អនុបព្ពជិតានំ ភិក្ខូនំ អដ្ឋសដ្ឋិសតសហស្សានំ មជ្ឈេ និសិន្នោ វិបស្សី ភគវា –

‘‘ខន្តីបរមំ តបោ តិតិក្ខា, និព្ពានំ បរមំ វទន្តិ ពុទ្ធា;

ន ហិ បព្ពជិតោ បរូបឃាតី, ន សមណោ ហោតិ បរំ វិហេឋយន្តោ.

‘‘សព្ពបាបស្ស អករណំ, កុសលស្ស ឧបសម្បទា;

សចិត្តបរិយោទបនំ, ឯតំ ពុទ្ធាន សាសនំ.

‘‘អនូបវាទោ អនូបឃាតោ, បាតិមោក្ខេ ច សំវរោ;

មត្តញ្ញុតា ច ភត្តស្មិំ, បន្តញ្ច សយនាសនំ;

អធិចិត្តេ ច អាយោគោ, ឯតំ ពុទ្ធាន សាសន’’ន្តិ. (ទី. និ. ២.៩០; ធ. ប. ១៨៣, ១៨៤, ១៨៥) –

ឥមំ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិ. ឥមា បន សព្ពពុទ្ធានំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសគាថាយោ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពំ. សោ បឋមោ សន្និបាតោ អហោសិ. បុន យមកបាដិហារិយំ ទិស្វា បព្ពជិតានំ ភិក្ខូនំ សតសហស្សានំ ទុតិយោ សន្និបាតោ អហោសិ. យទា បន វិបស្សិស្ស វេមាតិកា តយោ ភាតរោ បច្ចន្តំ វូបសមេត្វា ភគវតោ ឧបដ្ឋានកិរិយាយ លទ្ធវរា ហុត្វា អត្តនោ នគរំ នេត្វា ឧបដ្ឋហន្តា តស្ស ធម្មំ សុត្វា បព្ពជិំសុ. តេសំ អសីតិសតសហស្សានំ មជ្ឈេ និសីទិត្វា ភគវា ខេមេ មិគទាយេ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិ, សោ តតិយោ សន្និបាតោ អហោសិ. តេន វុត្តំ –

៧. ‘‘សន្និបាតា តយោ អាសុំ, វិបស្សិស្ស មហេសិនោ;

ខីណាសវានំ វិមលានំ, សន្តចិត្តាន តាទិនំ.

៨. ‘‘អដ្ឋសដ្ឋិសតសហស្សានំ, បឋមោ អាសិ សមាគមោ;

ភិក្ខុសតសហស្សានំ, ទុតិយោ អាសិ សមាគមោ.

៩. ‘‘អសីតិភិក្ខុសហស្សានំ, តតិយោ អាសិ សមាគមោ;

តត្ថ ភិក្ខុគណមជ្ឈេ, សម្ពុទ្ធោ អតិរោចតី’’តិ.

តត្ថ អដ្ឋសដ្ឋិសតសហស្សានន្តិ អដ្ឋសដ្ឋិសហស្សាធិកានំ សតសហស្សភិក្ខូនន្តិ អត្ថោ. តត្ថាតិ តត្ថ ខេមេ មិគទាយេ. ភិក្ខុគណមជ្ឈេតិ ភិក្ខុគណស្ស មជ្ឈេ. ‘‘តស្ស ភិក្ខុគណមជ្ឈេ’’តិបិ បាឋោ, តស្ស ភិក្ខុគណស្ស មជ្ឈេតិ អត្ថោ.

តទា អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ អតុលោ នាម នាគរាជា ហុត្វា អនេកនាគកោដិសតសហស្សបរិវារោ ហុត្វា សបរិវារស្ស ទសពលស្ស អសមពលសីលស្ស ករុណាសីតលហទយស្ស សក្ការករណត្ថំ សត្តរតនមយំ ចន្ទមណ្ឌលសង្កាសំ ទដ្ឋព្ពសារមណ្ឌំ មណ្ឌបំ ការេត្វា តត្ថ និសីទាបេត្វា សត្តាហំ ទិព្ពវិភវានុរូបំ មហាទានំ ទត្វា សត្តរតនខចិតំ មហារហំ សុវណ្ណមយំ នានាមណិជុតិវិសរសមុជ្ជលំ បីឋំ ភគវតោ អទាសិ. តទា នំ បីឋានុមោទនាវសានេ ‘‘ឥតោ អយំ ឯកនវុតិកប្បេ ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាកាសិ. តេន វុត្តំ –

១០. ‘‘អហំ តេន សមយេន, នាគរាជា មហិទ្ធិកោ;

អតុលោ នាម នាមេន, បុញ្ញវន្តោ ជុតិន្ធរោ.

១១. ‘‘នេកានំ នាគកោដីនំ, បរិវារេត្វានហំ តទា;

វជ្ជន្តោ ទិព្ពតុរិយេហិ, លោកជេដ្ឋំ ឧបាគមិំ.

១២. ‘‘ឧបសង្កមិត្វា សម្ពុទ្ធំ, វិបស្សិំ លោកនាយកំ;

មណិមុត្តរតនខចិតំ, សព្ពាភរណភូសិតំ;

និមន្តេត្វា ធម្មរាជស្ស, សុវណ្ណបីឋមទាសហំ.

១៣. ‘‘សោបិ មំ ពុទ្ធោ ព្យាកាសិ, សង្ឃមជ្ឈេ និសីទិយ;

ឯកនវុតិតោ កប្បេ, អយំ ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ.

១៤. ‘‘អហុ កបិលវ្ហយា រម្មា, និក្ខមិត្វា តថាគតោ;

បធានំ បទហិត្វាន, កត្វា ទុក្ករការិកំ.

១៥. ‘‘អជបាលរុក្ខមូលស្មិំ, និសីទិត្វា តថាគតោ;

តត្ថ បាយាសំ បគ្គយ្ហ, នេរញ្ជរមុបេហិតិ.

១៦. ‘‘នេរញ្ជរាយ តីរម្ហិ, បាយាសំ អទ សោ ជិនោ;

បដិយត្តវរមគ្គេន, ពោធិមូលមុបេហិតិ.

១៧. ‘‘តតោ បទក្ខិណំ កត្វា, ពោធិមណ្ឌំ អនុត្តរោ;

អស្សត្ថមូលេ សម្ពោធិំ, ពុជ្ឈិស្សតិ មហាយសោ.

១៨. ‘‘ឥមស្ស ជនិកា មាតា, មាយា នាម ភវិស្សតិ;

បិតា សុទ្ធោទនោ នាម, អយំ ហេស្សតិ គោតមោ.

១៩. ‘‘អនាសវា វីតរាគា, សន្តចិត្តា សមាហិតា;

កោលិតោ ឧបតិស្សោ ច, អគ្គា ហេស្សន្តិ សាវកា;

អានន្ទោ នាមុបដ្ឋាកោ, ឧបដ្ឋិស្សតិមំ ជិនំ.

២០. ‘‘ខេមា ឧប្បលវណ្ណា ច, អគ្គា ហេស្សន្តិ សាវិកា;

អនាសវា វីតរាគា, សន្តចិត្តា សមាហិតា;

ពោធិ តស្ស ភគវតោ, អស្សត្ថោតិ បវុច្ចតិ…បេ….

២៣. ‘‘តស្សាហំ វចនំ សុត្វា, ភិយ្យោ ចិត្តំ បសាទយិំ;

ឧត្តរិំ វតមធិដ្ឋាសិំ, ទសបារមិបូរិយា’’តិ.

តត្ថ បុញ្ញវន្តោតិ បុញ្ញវា, សមុបចិតបុញ្ញសញ្ចយោតិ អត្ថោ. ជុតិន្ធរោតិ បភាយុត្តោ. នេកានំ នាគកោដីនន្តិ អនេកាហិ នាគកោដីហិ, ករណត្ថេ សាមិវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. បរិវារេត្វានាតិ ភគវន្តំ បរិវារេត្វា. អហន្តិ អត្តានំ និទ្ទិសតិ. វជ្ជន្តោតិ វាទេន្តោ តាឡេន្តោ. មណិមុត្តរតនខចិតន្តិ មណិមុត្តាទីហិ វិវិធេហិ រតនេហិ ខចិតន្តិ អត្ថោ. សព្ពាភរណភូសិតន្តិ សព្ពាភរណេហិ វាឡរូបាទីហិ រតនមយេហិ មណ្ឌិតន្តិ អត្ថោ. សុវណ្ណបីឋន្តិ សុវណ្ណមយំ បីឋំ. អទាសហន្តិ អទាសិំ អហំ.

តស្ស បន វិបស្សិស្ស ភគវតោ ពន្ធុមតី នាម នគរំ អហោសិ. ពន្ធុមា នាម រាជា បិតា, ពន្ធុមតី នាម មាតា, ខណ្ឌោ ច តិស្សោ ច ទ្វេ អគ្គសាវកា, អសោកោ នាមុបដ្ឋាកោ, ចន្ទា ច ចន្ទមិត្តា ច ទ្វេ អគ្គសាវិកា, បាដលិរុក្ខោ ពោធិ, សរីរំ អសីតិហត្ថុព្ពេធំ អហោសិ, សរីរប្បភា សព្ពកាលំ សត្ត យោជនានិ ផរិត្វា អដ្ឋាសិ អសីតិវស្សសហស្សានិ អាយុ, សុតនុ នាមស្ស អគ្គមហេសី, សមវដ្ដក្ខន្ធោ នាមស្ស បុត្តោ, អាជញ្ញរថេន និក្ខមិ. តេន វុត្តំ –

២៤. ‘‘នគរំ ពន្ធុមតី នាម, ពន្ធុមា នាម ខត្តិយោ;

មាតា ពន្ធុមតី នាម, វិបស្សិស្ស មហេសិនោ.

២៩. ‘‘ខណ្ឌោ ច តិស្សនាមោ ច, អហេសុំ អគ្គសាវកា;

អសោកោ នាមុបដ្ឋាកោ, វិបស្សិស្ស មហេសិនោ.

៣០. ‘‘ចន្ទា ច ចន្ទមិត្តា ច, អហេសុំ អគ្គសាវិកា;

ពោធិ តស្ស ភគវតោ, បាដលីតិ បវុច្ចតិ.

៣២. ‘‘អសីតិហត្ថមុព្ពេធោ, វិបស្សី លោកនាយកោ;

បភា និទ្ធាវតី តស្ស, សមន្តា សត្តយោជនេ.

៣៣. ‘‘អសីតិវស្សសហស្សានិ, អាយុ ពុទ្ធស្ស តាវទេ;

តាវតា តិដ្ឋមានោ សោ, តារេសិ ជនតំ ពហុំ.

៣៤. ‘‘ពហុទេវមនុស្សានំ, ពន្ធនា បរិមោចយិ;

មគ្គាមគ្គញ្ច អាចិក្ខិ, អវសេសបុថុជ្ជនេ.

៣៥. ‘‘អាលោកំ ទស្សយិត្វាន, ទេសេត្វា អមតំ បទំ;

ជលិត្វា អគ្គិក្ខន្ធោវ, និព្ពុតោ សោ សសាវកោ.

៣៦. ‘‘ឥទ្ធិវរំ បុញ្ញវរំ, លក្ខណញ្ច កុសុមិតំ;

សព្ពំ តមន្តរហិតំ, ននុ រិត្តា សព្ពសង្ខារា’’តិ.

តត្ថ ពន្ធនាតិ ទេវមនុស្សេ កាមរាគសំយោជនាទិពន្ធនា មោចេសិ, វិកាសេសីតិ អត្ថោ. មគ្គាមគ្គញ្ច អាចិក្ខីតិ ‘‘អមតាធិគមាយ អយំ មគ្គោ ឧច្ឆេទសស្សតទិដ្ឋិវិរហិតា មជ្ឈិមា បដិបទា មគ្គោ កាយកិលមថាទិកោ នាយំ មគ្គោ’’តិ សេសបុថុជ្ជនេ អាចិក្ខីតិ អត្ថោ. អាលោកំ ទស្សយិត្វានាតិ មគ្គញាណាលោកំ វិបស្សនាញាណាលោកញ្ច ទស្សយិត្វា. លក្ខណញ្ច កុសុមិតន្តិ ចិត្តលក្ខណាទីហិ ផុល្លិតំ មណ្ឌិតំ ភគវតោ សរីរន្តិ អត្ថោ. សេសំ សព្ពត្ថ គាថាសុ ឧត្តានមេវាតិ.

វិបស្សីពុទ្ធវំសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ ឯកូនវីសតិមោ ពុទ្ធវំសោ.