១. យសត្ថេរអបទានវណ្ណនា

ឆប្បញ្ញាសមេ វគ្គេ បឋមាបទានេ មហាសមុទ្ទំ ឱគ្គយ្ហាតិអាទិកំ អាយស្មតោ យសត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សុមេធស្ស ភគវតោ កាលេ មហានុភាវោ នាគរាជា ហុត្វា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ អត្តនោ ភវនំ នេត្វា មហាទានំ បវត្តេសិ, ភគវន្តំ មហគ្ឃេន តិចីវរេន អច្ឆាទេសិ, ឯកេកញ្ច ភិក្ខុំ មហគ្ឃេនេវ បច្ចេកទុស្សយុគេន សព្ពេន ច សមណបរិក្ខារេន. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ សេដ្ឋិបុត្តោ ហុត្វា មហាពោធិមណ្ឌលំ សត្តហិ រតនេហិ បូជេសិ. កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ សាសនេ បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ អកាសិ. ឯវំ សោ សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ ពារាណសិយំ មហាវិភវស្ស សេដ្ឋិនោ បុត្តោ ហុត្វា សុជាតាយ ភគវតោ ខីរបាយាសំ ទិន្នាយ សេដ្ឋិធីតាយ កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិ, យសោ នាម នាមេន បរមសុខុមាលោ. តស្ស តយោ បាសាទា ហោន្តិ – ឯកោ ហេមន្តិកោ, ឯកោ គិម្ហិកោ, ឯកោ វស្សិកោតិ. សោ វស្សិកេ បាសាទេ វស្សិកេ ចត្តារោ មាសេ និប្បុរិសេហិ តូរិយេហិ បរិចារយមានោ វសតិ, ហេដ្ឋាបាសាទំ ន ឱតរតិ. ហេមន្តិកេ បាសាទេ ចត្តារោ មាសេ សុផុសិតវាតបានកវាដេ តត្ថេវ បដិវសតិ. គិម្ហិកេ បាសាទេ ពហុកវាដវាតបានជាលាហិ សម្បន្នេ តត្ថេវ វសតិ. ហត្ថបាទានំ សុខុមាលតាយ ភូមិយំ និសជ្ជាទិកិច្ចំ នត្ថិ. សិម្ពលិតុលាទិបុណ្ណសភាវេ អត្ថរិត្វា តត្ថ ឧបធានានិ កិច្ចានិ ករោតិ. ឯវំ ទេវលោកេ ទេវកុមារោ វិយ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតស្ស សមង្គីភូតស្ស បរិចារយមានស្ស បដិកច្ចេវ និទ្ទា ឱក្កមិ, បរិជនស្សាបិ និទ្ទា ឱក្កមិ, សព្ពរត្តិយោ ច តេលបទីបោ ឈាយតិ. អថ ខោ យសោ កុលបុត្តោ បដិកច្ចេវ បពុជ្ឈិត្វា អទ្ទស សកំ បរិជនំ សុបន្តំ អញ្ញិស្សា កច្ឆេ វីណំ, អញ្ញិស្សា កណ្ឋេ មុទិង្គំ, អញ្ញិស្សា កច្ឆេ អាឡម្ពរំ, អញ្ញំ វិកេសិកំ, វិក្ខេឡិកំ, អញ្ញា វិប្បលបន្តិយោ ហត្ថបត្តំ សុសានំ មញ្ញេ, ទិស្វានស្ស អាទីនវោ បាតុរហោសិ, និព្ពិទាយ ចិត្តំ សណ្ឋាសិ. អថ ខោ យសោ កុលបុត្តោ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘‘ឧបទ្ទុតំ វត ភោ, ឧបស្សដ្ឋំ វត ភោ’’តិ.

អថ ខោ យសោ កុលបុត្តោ សុវណ្ណបាទុកាយោ អារោហិត្វា យេន និវេសនទ្វារំ តេនុបសង្កមិ, អមនុស្សា ទ្វារំ វិវរិំសុ – ‘‘មា យសស្ស កុលបុត្តស្ស កោចិ អន្តរាយមកាសិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ. អថ ខោ យសោ កុលបុត្តោ យេន នគរទ្វារំ តេនុបសង្កមិ, អមនុស្សា ទ្វារំ វិវរិំសុ – ‘‘មា យសស្ស កុលបុត្តស្ស កោចិ អន្តរាយមកាសិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ. អថ ខោ យសោ កុលបុត្តោ យេន ឥសិបតនំ មិគទាយោ តេនុបសង្កមិ.

តេន ខោ បន សមយេន ភគវា រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ អជ្ឈោកាសេ ចង្កមតិ, អទ្ទសា ខោ ភគវា យសំ កុលបុត្តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ, ទិស្វាន ចង្កមា ឱរោហិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. អថ ខោ យសោ កុលបុត្តោ ភគវតោ អវិទូរេ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘‘ឧបទ្ទុតំ វត ភោ, ឧបស្សដ្ឋំ វត ភោ’’តិ. អថ ខោ ភគវា យសំ កុលបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥទំ ខោ, យស, អនុបទ្ទុតំ, ឥទំ អនុបស្សដ្ឋំ, ឯហិ, យស, និសីទ, ធម្មំ តេ ទេសេស្សាមី’’តិ. អថ ខោ យសោ កុលបុត្តោ, ‘‘ឥទំ កិរ អនុបទ្ទុតំ, ឥទំ អនុបស្សដ្ឋ’’ន្តិ ហដ្ឋោ ឧទគ្គោ សុវណ្ណបាទុកាហិ ឱរោហិត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ, ឯកមន្តំ និសិន្នស្ស ខោ យសស្ស កុលបុត្តស្ស ភគវា អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ, សេយ្យថិទំ, ទានកថំ សីលកថំ សគ្គកថំ កាមានំ អាទីនវំ ឱការំ សំកិលេសំ នេក្ខម្មេ អានិសំសំ បកាសេសិ. យទា ភគវា អញ្ញាសិ យសំ កុលបុត្តំ កល្លចិត្តំ មុទុចិត្តំ វិនីវរណចិត្តំ ឧទគ្គចិត្តំ បសន្នចិត្តំ, អថ យា ពុទ្ធានំ សាមុក្កំសិកា ធម្មទេសនា, តំ បកាសេសិ ទុក្ខំ សមុទយំ និរោធំ មគ្គំ. សេយ្យថាបិ នាម សុទ្ធំ វត្ថំ អបគតកាឡកំ សម្មទេវ រជនំ បដិគ្គណ្ហេយ្យ, ឯវមេវ យសស្ស កុលបុត្តស្ស តស្មិំយេវ អាសនេ វិរជំ វីតមលំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទិ – ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ.

អថ ខោ យសស្ស កុលបុត្តស្ស មាតា បាសាទំ អភិរុហិត្វា យសំ កុលបុត្តំ អបស្សន្តី យេន សេដ្ឋិ គហបតិ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា សេដ្ឋិំ គហបតិំ ឯតទវោច – ‘‘បុត្តោ តេ គហបតិ យសោ ន ទិស្សតី’’តិ. អថ ខោ, សេដ្ឋិ គហបតិ, ចតុទ្ទិសា អស្សទូតេ ឧយ្យោជេត្វា សាមំយេវ យេន ឥសិបតនំ មិគទាយោ តេនុបសង្កមិ. អទ្ទសា ខោ, សេដ្ឋិ គហបតិ, សុវណ្ណបាទុកានំ និក្ខេបំ, ទិស្វាន តំយេវ អនុគមាសិ. អទ្ទសា ខោ ភគវា សេដ្ឋិំ គហបតិំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ, ទិស្វាន ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘យំនូនាហំ តថារូបំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខរេយ្យំ, យថា សេដ្ឋិ គហបតិ ឥធ និសិន្នោ ឥធ និសិន្នំ យសំ កុលបុត្តំ ន បស្សេយ្យា’’តិ. អថ ខោ ភគវា តថារូបំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខរេសិ. អថ ខោ សេដ្ឋិ គហបតិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អបិ, ភន្តេ, ភគវា យសំ កុលបុត្តំ បស្សេយ្យា’’តិ. តេន ហិ គហបតិ និសីទ, អប្បេវ នាម ឥធ និសិន្នោ ឥធ និសិន្នំ យសំ កុលបុត្តំ បស្សេយ្យាសីតិ. អថ ខោ សេដ្ឋិ គហបតិ ‘‘ឥធេវ កិរាហំ និសិន្នោ ឥធ និសិន្នំ យសំ កុលបុត្តំ បស្សិស្សាមី’’តិ ហដ្ឋោ ឧទគ្គោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ, ឯកមន្តំ និសិន្នស្ស ខោ សេដ្ឋិស្ស គហបតិស្ស ភគវា អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ…បេ… អបរប្បច្ចយោ អត្ថុ សាសនេ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ ភន្តេ, អភិក្កន្តំ ភន្តេ, សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, និក្កុជ្ជិតំ វា ឧក្កុជ្ជេយ្យ, បដិច្ឆន្នំ វា វិវរេយ្យ មូឡ្ហស្ស វា មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, អន្ធការេ វា តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ ‘ចក្ខុមន្តោ រូបានិ ទក្ខន្តី’តិ, ឯវមេវំ ភគវតា អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ. ឯសាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាមិ ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច, ឧបាសកំ មំ ភគវា ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ. សោវ លោកេ បឋមំ ឧបាសកោ អហោសិ តេវាចិកោ.

អថ ខោ យសស្ស កុលបុត្តស្ស បិតុនោ ធម្មេ ទេសិយមានេ យថាទិដ្ឋំ យថាវិទិតំ ភូមិំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អនុបាទាយ អាយវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចិ. អថ ខោ ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘យសស្ស ខោ កុលបុត្តស្ស បិតុនោ ធម្មេ ទេសិយមានេ យថាទិដ្ឋំ យថាវិទិតំ ភូមិំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្តំ, អភព្ពោ ខោ យសោ កុលបុត្តោ ហីនាយាវត្តិត្វា កាមេ បរិភុញ្ជិតុំ, សេយ្យថាបិ បុព្ពេ អគារិកភូតោ, យំនូនាហំ តំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ បដិប្បស្សម្ភេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា តំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ បដិប្បស្សម្ភេសិ. អទ្ទសា ខោ សេដ្ឋិ គហបតិ យសំ កុលបុត្តំ និសិន្នំ, ទិស្វាន យសំ កុលបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘មាតា តេ តាត, យស, បរិទេវសោកសមាបន្នា, ទេហិ មាតុយា ជីវិត’’ន្តិ. អថ ខោ យសោ កុលបុត្តោ ភគវន្តំ ឧល្លោកេសិ. អថ ខោ ភគវា សេដ្ឋិំ គហបតិំ ឯតទវោច – ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, គហបតិ, យស្ស សេក្ខេន ញាណេន សេក្ខេន ទស្សនេន ធម្មោ ទិដ្ឋោ វិទិតោ សេយ្យថាបិ តយា, តស្ស យថាទិដ្ឋំ យថាវិទិតំ ភូមិំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្តំ, ភព្ពោ នុ ខោ សោ, គហបតិ, ហីនាយាវត្តិត្វា កាមេ បរិភុញ្ជិតុំ សេយ្យថាបិ បុព្ពេ អគារិកភូតោ’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘យសស្ស ខោ, គហបតិ, កុលបុត្តស្ស សេក្ខេន ញាណេន សេក្ខេន ទស្សនេន ធម្មោ ទិដ្ឋោ វិទិតោ សេយ្យថាបិ តយា, តស្ស យថាទិដ្ឋំ យថាវិទិតំ ភូមិំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្តំ, អភព្ពោ ខោ, គហបតិ, យសោ កុលបុត្តោ ហីនាយាវត្តិត្វា កាមេ បរិភុញ្ជិតុំ សេយ្យថាបិ បុព្ពេ អគារិកភូតោ’’តិ. ‘‘លាភា, ភន្តេ, យសស្ស កុលបុត្តស្ស, សុលទ្ធំ, ភន្តេ, យសស្ស កុលបុត្តស្ស, យថា យសស្ស កុលបុត្តស្ស អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្តំ, អធិវាសេតុ មេ, ភន្តេ ភគវា, អជ្ជតនាយ ភត្តំ យសេន កុលបុត្តេន បច្ឆាសមណេនា’’តិ. ‘‘អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន’’. អថ ខោ សេដ្ឋិ គហបតិ, ភគវតោ អធិវាសនំ វិទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ យសោ កុលបុត្តោ អចិរបក្កន្តេ សេដ្ឋិម្ហិ គហបតិម្ហិ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘លភេយ្យាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, លភេយ្យំ ឧបសម្បទ’’ន្តិ. ‘‘ឯហិ ភិក្ខូ’’តិ ភគវា អវោច – ‘‘ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, ចរ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយា’’តិ, សាវ តស្ស អាយស្មតោ ឧបសម្បទា អហោសិ.

១. អរហា បន ហុត្វា សោមនស្សជាតោ អត្តនោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ មហាសមុទ្ទំ ឱគ្គយ្ហាតិអាទិមាហ. តត្ថ សមុទ្ទន្តិ អង្គុលិមុទ្ទាយ សំ សុដ្ឋុ ទស្សេតព្ពតោ សមុទ្ទោ, អថ វា សំ សុដ្ឋុ ឧទិយតិ ខោភិយតិ បសោធិយតិ ឃោសនំ ករោន្តោ អាលុឡិយតីតិ សមុទ្ទោ, មហន្តោ ច សោ សមុទ្ទោ ចាតិ មហាសមុទ្ទោ, តំ មហាសមុទ្ទំ. ឱគ្គយ្ហាតិ អជ្ឈោគាហេត្វា អព្ភន្តរំ បវិសិត្វា តស្ស មហាសមុទ្ទស្ស អន្តោ បវិសិត្វា, សាម្យត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ភវនំ មេ សុមាបិតន្តិ ឯត្ថ ភវន្តិ និព្ពត្តន្តិ និវសន្តិ ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ វាសំ កប្បេន្តិ ឯត្ថាតិ ភវនំ, មយ្ហំ តំ ភវនំ តំ វិមានំ តំ បាសាទំ បញ្ចបាការកូដាគារេហិ សំ សុដ្ឋុ មាបិតំ នគរំ, អត្តនោ ពលេន សុដ្ឋុ និម្មិតន្តិ អត្ថោ. សុនិម្មិតា បោក្ខរណីតិ សុមហន្តា ហុត្វា ភូតា ឥតា គតា បវត្តា ខណិតា កតាតិ បោក្ខរណី, មច្ឆកច្ឆបបុប្ផបុលិនតិត្ថមធុរោទកាទីហិ សុដ្ឋុ និព្ពត្តា និម្មិតាតិ អត្ថោ. ចក្កវាកូបកូជិតាតិ ចក្កវាកកុក្កុដហំសាទីហិ កូជិតា ឃោសិតា នាទិតា សា បោក្ខរណីតិ សម្ពន្ធោ. ឥតោ បរំ នទីវនទ្វិបទចតុប្បទបាទបបក្ខីនំ វណ្ណញ្ច សុមេធស្ស ភគវតោ ទស្សនញ្ច និមន្តេត្វា សុមេធស្ស ភគវតោ ទានក្កមញ្ច សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

លោកាហុតិបដិគ្គហន្តិ ឯត្ថ លោកេ អាហុតិ លោកាហុតិ, កាមរូបារូបសង្ខាតស្ស លោកស្ស អាហុតិំ បូជាសក្ការំ បដិគ្គណ្ហាតីតិ លោកាហុតិបដិគ្គហំ, សុមេធំ ភគវន្តន្តិ អត្ថោ. សេសំ ព្យាករណទានញ្ច អរហត្តប្បត្តផលញ្ច សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

យសត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.