៦. កាឡុទាយិត្ថេរអបទានវណ្ណនា

ឆដ្ឋាបទានេ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិកំ អាយស្មតោ កាឡុទាយិត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ កុលប្បសាទកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា តជ្ជំ អភិនីហារកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សត្ថាបិ ព្យាកាសិ. សោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ អម្ហាកំ ពោធិសត្តស្ស មាតុកុច្ឆិយំ បដិសន្ធិគ្គហណទិវសេ ទេវលោកតោ ចវិត្វា កបិលវត្ថុស្មិំយេវ អមច្ចកុលេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. ពោធិសត្តេន សហ ឯកទិវសេយេវ ជាតោ, តំទិវសំយេវ នំ ទុកូលចុម្ពដកេន និបជ្ជាបេត្វា ពោធិសត្តស្ស ឧបដ្ឋានំ នយិំសុ. ពោធិសត្តេន ហិ សទ្ធិំ ពោធិរុក្ខោ, រាហុលមាតា, ចត្តារោ និធី, អារោហនិយហត្ថី, កណ្ឌកោ, ឆន្នោ, កាឡុទាយីតិ ឥមេ សត្ត ឯកទិវសេ ជាតត្តា សហជាតា នាម អហេសុំ. អថស្ស នាមគ្គហណទិវសេ សកលនគរស្ស ឧទគ្គចិត្តទិវសេ ជាតត្តា ឧទាយីត្វេវ នាមំ ករិំសុ. ថោកំ កាឡធាតុកត្តា បន កាឡុទាយីតិ បញ្ញាយិត្ថ. សោ ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ កុមារកីឡំ កីឡន្តោ វុទ្ធិំ អគមាសិ.

អបរភាគេ លោកនាថេ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា អនុក្កមេន សព្ពញ្ញុតំ បត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កេ រាជគហំ ឧបនិស្សាយ វេឡុវនេ វិហរន្តេ សុទ្ធោទនមហារាជា តំ បវត្តិំ សុត្វា បុរិសសហស្សបរិវារំ ឯកំ អមច្ចំ ‘‘បុត្តំ មេ ឥធានេហី’’តិ បេសេសិ. សោ សត្ថុ ធម្មទេសនាវេលាយំ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុត្វា សបរិវារោ អរហត្តំ បាបុណិ. អថ នេ សត្ថា ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ’’តិ ហត្ថំ បសារេសិ. សព្ពេ តំខណំយេវ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរា វស្សសដ្ឋិកត្ថេរា វិយ អហេសុំ. អរហត្តប្បត្តតោ បដ្ឋាយ អរិយា នាម មជ្ឈត្តាវ ហោន្តិ, តស្មា រញ្ញា បេសិតសាសនំ ទសពលស្ស នារោចេសិ. រាជា នេវ គតោ អាគច្ឆតិ, ន សាសនំ សុយ្យតីតិ អបរម្បិ អមច្ចំ បុរិសសហស្សបរិវារំ បេសេសិ. តស្មិម្បិ តថា បដិបន្នេ អបរម្បីតិ ឯតេន នយេន នវបុរិសសហស្សបរិវារេ នវ អមច្ចេ បេសេសិ. សព្ពេ គន្ត្វា អរហត្តំ បត្វា តុណ្ហីភូតា អហេសុំ.

អថ រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘ឯត្តកា ជនា មយិ សិនេហាភាវេន ទសពលស្ស ឥធាគមនត្ថាយ ន កិញ្ចិ កថយិំសុ, អយំ ខោ បន ឧទាយី ទសពលេន សមវយោ សហបំសុកីឡិកោ, មយិ ច សិនេហវា, ឥមំ បេសេស្សាមី’’តិ. អថ តំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘តាត, ត្វំ បុរិសសហស្សបរិវារោ គន្ត្វា ទសពលំ ឥធានេហី’’តិ វត្វា បេសេសិ. សោ បន គច្ឆន្តោ ‘‘សចាហំ, ទេវ, បព្ពជិតុំ លភិស្សាមិ, ឯវាហំ ភគវន្តំ ឥធានេស្សាមី’’តិ វត្វា រញ្ញា ‘‘បព្ពជិតោបិ មម បុត្តំ ទស្សេហី’’តិ វុត្តោ រាជគហំ គន្ត្វា សត្ថុ ធម្មទេសនាវេលាយ បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុត្វា សបរិវារោ អរហត្តំ បត្វា ឯហិភិក្ខុភាវេ បតិដ្ឋាសិ. សោ អរហត្តំ បត្វា – ‘‘ន តាវាយំ ទសពលស្ស កុលនគរំ គន្តុំ កាលោ, វស្សន្តេ បន ឧបគតេ បព្ពតេសុ វនសណ្ឌេសុ ហរិតតិណសញ្ឆន្នាយ ភូមិយា គមនកាលោ ភវិស្សតី’’តិ គមនកាលំ អាគមេន្តោ វស្សន្តេ សម្បត្តេ សត្ថុ កុលនគរំ គន្តុំ គមនវណ្ណំ សំវណ្ណេសិ. វុត្តញ្ចេតំ ថេរគាថាយ (ថេរគា. ៥២៧-៥៣០) –

‘‘អង្គារិនោ ទានិ ទុមា ភទន្តេ, ផលេសិនោ ឆទនំ វិប្បហាយ;

តេ អច្ចិមន្តោវ បភាសយន្តិ, សមយោ មហាវីរ ភាគី រសានំ.

‘‘ទុមានិ ផុល្លានិ មនោរមានិ, សមន្តតោ សព្ពទិសា បវន្តិ;

បត្តំ បហាយ ផលមាសសានា, កាលោ ឥតោ បក្កមនាយ វីរ.

‘‘នេវាតិសីតំ ន បនាតិឧណ្ហំ, សុខា ឧតុ អទ្ធនិយា ភទន្តេ;

បស្សន្តុ តំ សាកិយា កោឡិយា ច, បច្ឆាមុខំ រោហិនិយំ តរន្តំ.

‘‘អាសាយ កសតេ ខេត្តំ, ពីជំ អាសាយ វប្បតិ;

អាសាយ វាណិជា យន្តិ, សមុទ្ទំ ធនហារកា;

យាយ អាសាយ តិដ្ឋាមិ, សា មេ អាសា សមិជ្ឈតុ.

‘‘នាតិសីតំ នាតិឧណ្ហំ, នាតិទុព្ភិក្ខឆាតកំ;

សទ្ទលា ហរិតា ភូមិ, ឯស កាលោ មហាមុនិ. (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២២៥);

‘‘បុនប្បុនញ្ចេវ វបន្តិ ពីជំ, បុនប្បុនំ វស្សតិ ទេវរាជា;

បុនប្បុនំ ខេត្តំ កសន្តិ កស្សកា, បុនប្បុនំ ធញ្ញមុបេតិ រដ្ឋំ.

‘‘បុនប្បុនំ យាចនកា ចរន្តិ, បុនប្បុនំ ទានបតី ទទន្តិ;

បុនប្បុនំ ទានបតី ទទិត្វា, បុនប្បុនំ សគ្គមុបេន្តិ ឋានំ.

‘‘វីរោ ហវេ សត្តយុគំ បុនេតិ; យស្មិំ កុលេ ជាយតិ ភូរិបញ្ញោ;

មញ្ញាមហំ សក្កតិ ទេវទេវោ, តយា ហិ ជាតោ មុនិ សច្ចនាមោ.

‘‘សុទ្ធោទនោ នាម បិតា មហេសិនោ, ពុទ្ធស្ស មាតា បន មាយនាមា;

យា ពោធិសត្តំ បរិហរិយ កុច្ឆិនា, កាយស្ស ភេទា តិទិវម្ហិ មោទតិ.

‘‘សា គោតមី កាលកតា ឥតោ ចុតា, ទិព្ពេហិ កាមេហិ សមង្គិភូតា;

សា មោទតិ កាមគុណេហិ បញ្ចហិ, បរិវារិតា ទេវគណេហិ តេហិ.

‘‘ពុទ្ធស្ស បុត្តោម្ហិ អសយ្ហសាហិនោ, អង្គីរសស្សប្បដិមស្ស តាទិនោ;

បិតុបិតា មយ្ហំ តុវំសិ សក្ក, ធម្មេន មេ គោតម អយ្យកោសី’’តិ. (ថេរគា. ៥៣១-៥៣៦);

‘‘អម្ពា បនសា កបិដ្ឋា ច, បុប្ផបល្លវលង្កតា;

ធុវប្ផលានិ សវន្តិ, ខុទ្ទាមធុកកូបមា;

សេវមានោ ឧភោ បស្សេ, គន្តុកាលោ មហាយស្ស.

‘‘ជម្ពូ សុមធុរា នីបា, មធុគណ្ឌិទិវប្ផលា;

តា ឧភោសុ បជ្ជោតន្តិ, គន្តុកាលោ មហាយស.

‘‘តិណ្ឌុកានិ បិយាលានិ, សោណ្ណវណ្ណា មនោរមា;

ខុទ្ទកប្បផលា និច្ចំ, គន្តុកាលោ មហាយស.

‘‘កទលី បញ្ចមោច្ចិ ច, សុបក្កផលភូសិតា;

ឧភោបស្សេសុ លម្ពន្តិ, គន្តុកាលោ មហាយស.

‘‘មធុប្ផលធរា និច្ចំ, មោររុក្ខា មនោរមា;

ខុទ្ទកប្បផលា និច្ចំ, គន្តុកាលោ មហាយស.

‘‘ហិន្តាលតាលបន្តី ច, រជតក្ខន្ធោវ ជោតរេ;

សុបក្កផលសញ្ឆន្នា, ខុទ្ទកប្បា មធុស្សវា;

ផលានិ តានិ ខាទន្តេ, គន្តុកាលោ មហាយស.

‘‘ឧទុម្ពរារុណាវណ្ណា, សទាសុមធុរប្ផលា;

ឧភោបស្សេសុ លម្ពន្តិ, គន្តុកាលោ មហាយស.

‘‘ឥត្ថម្ភូតា អនេកា តេ, នានាផលធរា ទុមា;

ឧភោបស្សេសុ លម្ពន្តិ, គន្តុកាលោ មហាយស.

‘‘ចម្បកា សលឡា នាគា, សុគន្ធា មាលុតេរិតា;

សុបុប្ផិតគ្គា ជោតន្តិ, សុគន្ធេនាភិបូជយុំ;

សាទរា វិនតានេវ, គន្តុកាលោ មហាយស.

‘‘បុន្នាគា គិរិបុន្នាគា, បុប្ផិតា ធរណីរុហា;

សុបុប្ផិតគ្គា ជោតន្តិ, សុគន្ធេនាភិបូជយុំ;

សាទរា វិនតុគ្គគ្គា, គន្តុកាលោ មហាយស.

‘‘អសោកា កោវិឡារា ច, សោមនស្សករា វរា;

សុគន្ធា កណ្ណិកា ពន្ធា, រត្តវណ្ណេហិ ភូសិតា;

សាទរា វិនតុគ្គគ្គា, សមយោ តេ មហាយស.

‘‘កណ្ណិការា ផុល្លិតា និច្ចំ, សោវណ្ណរំសិជោតកា;

ទិព្ពគន្ធា បវាយន្តិ, ទិសា សព្ពានិ សោភយំ;

សាទរា វិនតានេវ, សមយោ តេ មហាយស.

‘‘សុបត្តា គន្ធសម្បន្នា, កេតកី ធនុកេតកី;

សុគន្ធា សម្បវាយន្តិ, ទិសា សព្ពាភិគន្ធិនោ;

សាទរា បូជយន្តាវ, សមយោ តេ មហាយស.

‘‘មល្លិកា ជាតិសុមនា, សុគន្ធា ខុទ្ទមល្លិកា;

ទិសា សព្ពា បវាយន្តិ, ឧភោ មគ្គេ បសោភយំ;

សាទរា តេ បលម្ពន្តិ, សមយោ តេ មហាយស.

‘‘សិន្ធុវារា សីតគន្ធា, សុគន្ធា មាលុតេរិតា;

ទិសា សព្ពាភិបូជេន្តា, ឧភោ មគ្គេ បសោភយំ;

សាទរា វិនតុគ្គគ្គា, សមយោ តេ មហាយស.

‘‘សីហា កេសរសីហា ច, ចតុប្បទនិសេវិតា;

អច្ឆម្ភីតា សុរាបានេ, មិគរាជា បតាបិនោ.

‘‘សីហនាទេន បូជេន្តិ, សាទរា តេ មិគាភិភូ;

មគ្គម្ហិ ឧភតោ វូឡ្ហា, សមយោ តេ មហាយស.

‘‘ព្យគ្ឃា សិន្ធវា នកុលា, សាធុរូបា ភយានកា;

អាកាសេ សម្បតន្តាវ, និព្ភីតា យេន កេនចិ;

តេហិ តេ សាទរា នតា, សមយោ តេ មហាយស.

‘‘តិធា បភិន្នា ឆទ្ទន្តា, សុរូបា សុស្សរា សុភា;

សត្តប្បតិដ្ឋិតង្គា តេ, ឧភោ មគ្គេសុ កូជិនោ;

សាទរា ហាសមានាវ, សមយោ តេ មហាយស.

‘‘មិគា វរាហា បសទា, ចិត្រាសាវយវា សុភា;

អារោហបរិណាហេន, សុរូបា អង្គសំយុតា;

ឧភោ មគ្គេ គាយមានាវ, សមយោ តេ មហាយស.

‘‘គោកណ្ណា សរភា រុរូ, អារោហបរិណាហិនោ;

សុរូបា អង្គសម្បន្នា, សេវមានាវ អច្ឆរុំ;

សេវមានា តេហិ តទា, សមយោ តេ មហាយស.

‘‘ទីបី អច្ឆា តរច្ឆា ច, តុទរា វរុណា សទា;

តេ ទានិ សិក្ខិតា សព្ពេ, មេត្តាយ តវ តាទិនោ;

តេ បច្ចសេវកា អទ្ធា, សមយោ តេ មហាយស.

‘‘សសា សិង្គាលា នកុលា, កលន្ទកាឡកា ពហូ;

កស្តុរា សូរា គន្ធា តេ, កេវលា គាយមានាវ.

សមយោ តេ មហាយស;

‘‘មយូរា នីលគីវា តេ, សុសិខា សុភបក្ខិកា;

សុបិញ្ឆា តេ សុនាទា ច, វេឡុរិយមណិសន្និភា;

នាទំ ករោន្តា បូជេន្តិ, កាលោ តេ បិតុទស្សនេ.

‘‘សុវណ្ណចិត្រហំសា ច, ជវហំសា វិហាចរា;

តេ សព្ពេ អាសយា ឆុទ្ធា, ជិនទស្សនព្យាវដា;

មធុរស្សរេន កូជន្តិ, កាលោ តេ បិតុទស្សនេ.

‘‘ហំសា កោញ្ចា សុនទា តេ, ចក្កវាកា នទីចរា;

ពកា ពលាកា រុចិរា, ជលកាកា សរកុក្កុដា;

សាទរាភិនាទិនោ ឯតេ, កាលោ តេ បិតុទស្សនេ.

‘‘ចិត្រា សុរូបា សុស្សរា, សាឡិកា សុវតណ្ឌិកា;

រុក្ខគ្គា សម្បតន្តា តេ, ឧភោ មគ្គេសុ កូជិនោ;

តេសុ តេសុ និកូជន្តិ, កាលោ តេ បិតុទស្សនេ.

‘‘កោកិលា សកលា ចិត្រា, សទា មញ្ជុស្សរា វរា;

វិម្ហាបិតា តេ ជនតំ, សទ្ធិមិត្តាទិកេ សុរា;

សរេហិ បូជយន្តាវ, កាលោ តេ បិតុទស្សនេ.

‘‘ភិង្កា កុររា សារា, បូរិតា កាននេ សទា;

និន្នាទយន្តា បវនំ, អញ្ញមញ្ញសមង្គិនោ;

គាយមានា សរេនេវ, កាលោ តេ បិតុទស្សនេ.

‘‘តិត្តិរា សុសរា សារា, សុសរា វនកុក្កុដា;

មញ្ជុស្សរា រាមណេយ្យា, កាលោ តេ បិតុទស្សនេ.

‘‘សេតវាលុកសញ្ឆន្នា, សុបតិត្ថា មនោរមា;

មធុរោទកសម្បុណ្ណា, សរា ជោតន្តិ តេ សទា;

តត្ថ ន្ហត្វា បិវិត្វា ច, សមយោ តេ ញាតិទស្សនេ.

‘‘កុម្ភីរាមករាកិណ្ណា, វលយា មុញ្ជរោហិតា;

មច្ឆកច្ឆបព្យាវិទ្ធា, សរា សីតោទកា សុភា;

តត្ថ ន្ហត្វា បិវិត្វា ច, សមយោ តេ ញាតិទស្សនេ.

‘‘នីលុប្បលសមាកិណ្ណា, តថា រត្តុប្បលេហិ ច;

កុមុទុប្បលសំកិណ្ណា, សរា សោភន្តិនេកធា;

តត្ថ សីតលកា តោយា, សមយោ តេ ញាតិទស្សនេ.

‘‘បុណ្ឌរីកេហិ សញ្ឆន្នា, បទុមេហិ សមោហតា;

ឧភោ មគ្គេសុ សោភន្តិ, បោក្ខរញ្ញោ តហិំ តហិំ;

តត្ថោទកានិ ន្ហាយន្តិ, សមយោ តេ ញាតិទស្សនេ.

‘‘សេតបុលិនសំកិណ្ណា, សុបតិត្ថា មនោរមា;

សីតោទកមហោឃេហិ, សម្បុណ្ណា តា នទី សុភា;

ឧភោ មគ្គេហិ សន្ទន្តិ, សមយោ តេ ញាតិទស្សនេ.

‘‘មគ្គស្ស ឧភតោបស្សេ, គាមនិគមសមាកុលា;

សទ្ធា បសន្នា ជនតា, រតនត្តយមាមកា;

តេសំ សម្បុណ្ណសង្កប្បោ, សមយោ តេ ញាតិទស្សនេ.

‘‘តេសុ តេសុ បទេសេសុ, ទេវា មានុស្សកា ឧភោ;

គន្ធមាលាភិបូជេន្តិ, សមយោ តេ ញាតិទស្សនេ’’តិ.

ឯវំ ថេរោ សដ្ឋិមត្តាហិ គាថាហិ សត្ថុ គមនវណ្ណំ សំវណ្ណេសិ. អថ ខោ ភគវា ‘‘កាឡុទាយី មម គមនំ បត្ថេតិ, បូរេស្សាមិស្ស សង្កប្ប’’ន្តិ តត្ថ គមនេ ពហូនំ វិសេសាធិគមំ ទិស្វា វីសតិសហស្សខីណាសវបរិវុតោ រាជគហតោ អតុរិតចារិកាវសេន វុត្តប្បការផលាផលេ អនុភវន្តោ ទ្វិបទចតុប្បទាទិសមូហានំ សេវនបូជាយ បូជិយមានោ វុត្តប្បការសុគន្ធបុប្ផគន្ធេហិ គន្ធិយមានោ គាមនិគមវាសីនំ សង្គហំ កុរុមានោ កបិលវត្ថុគាមិមគ្គំ បដិបជ្ជិ. ថេរោ ឥទ្ធិយា កបិលវត្ថុំ គន្ត្វា រញ្ញោ បុរតោ អាកាសេ ឋិតោ អទិដ្ឋបុព្ពំ វេសំ ទិស្វា, រញ្ញា – ‘‘កោសិ ត្វ’’ន្តិ បុច្ឆិតោ ‘‘សចេ អមច្ចបុត្តំ តយា ភគវតោ សន្តិកេ បេសិតំ ន ជានាសិ, ឯវំ ជានាហី’’តិ វទន្តោ –

‘‘ពុទ្ធស្ស បុត្តោម្ហិ អសយ្ហសាហិនោ, អង្គីរសស្សប្បដិមស្ស តាទិនោ;

បិតុបិតា មយ្ហំ តុវំសិ សក្ក, ធម្មេន មេ គោតម អយ្យកោសី’’តិ. (ថេរគា. ៥៣៦) – គាថមាហ;

តត្ថ ពុទ្ធស្ស បុត្តោម្ហីតិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធស្ស ឧរេ វាយាមជនិតាហិ ធម្មទេសនាហិ ជាតតាយ ឱរសបុត្តោ អម្ហិ. អសយ្ហសាហិនោតិ អភិសម្ពោធិតោ បុព្ពេ ឋបេត្វា មហាពោធិសត្តំ អញ្ញេហិ សហិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា អសយ្ហស្ស សកលពោធិសម្ភារស្ស, មហាករុណាករស្ស ច សហនតោ តតោ បរម្បិ អញ្ញេហិ សហិតុំ អភិភវិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា អសយ្ហានំ បញ្ចន្នំ មារានំ សហនតោ អភិភវនតោ អាសយានុសយចរិតាធិមុត្តិអាទិវិភាគាវពោធេន យថារហំ វេនេយ្យានំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ អនុសាសនីសង្ខាតស្ស អញ្ញេហិ អសយ្ហស្ស ពុទ្ធកិច្ចស្ស សហនតោ តត្ថ វា សាធុការីភាវតោ អសយ្ហសាហិនោ. អង្គីរសស្សាតិ អង្គីកតសីលាទិសម្បត្តិកស្ស. ‘‘អង្គមង្គេហិ និច្ឆរណកឱភាសស្សា’’តិ អបរេ. កេចិ បន ‘‘អង្គីរសោ សិទ្ធត្ថោតិ ឥមានិ ទ្វេ នាមានិ បិតរាយេវ គហិតានី’’តិ វទន្តិ. អប្បដិមស្សាតិ អនុបមស្ស ឥដ្ឋាទីសុ តាទិលខណសម្បត្តិយា តាទិនោ. បិតុបិតា មយ្ហំ តុវំសីតិ អរិយជាតិវសេន មយ្ហំ បិតុ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស លោកវោហារវសេន ត្វំ បិតា អសិ. សក្កាតិ វំសេន រាជានំ អាលបតិ. ធម្មេនាតិ សភាវេន អរិយជាតិលោកិយជាតីហិ ទ្វិន្នំ ជាតីនំ សភាវសមោធានេន. គោតមាតិ គោត្តេន រាជានំ អាលបតិ. អយ្យកោសីតិ បិតាមហោ អហោសិ. ឯត្ថ ច ‘‘ពុទ្ធស្ស បុត្តោម្ហី’’តិអាទិំ វទន្តោ ថេរោ អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

ឯវំ បន អត្តានំ ជានាបេត្វា ហដ្ឋតុដ្ឋេន រញ្ញា មហារហេ បល្លង្កេ និសីទាបេត្វា អត្តនោ បដិយាទិតស្ស នានគ្គរសភោជនស្ស បត្តំ បូរេត្វា បត្តេ ទិន្នេ គមនាការំ ទស្សេសិ. ‘‘កស្មា គន្តុកាមត្ថ, ភុញ្ជថា’’តិ វុត្តេ, សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ភុញ្ជិស្សាមីតិ. កហំ បន សត្ថាតិ? វីសតិសហស្សភិក្ខុបរិវារោ តុម្ហាកំ ទស្សនត្ថាយ មគ្គំ បដិបន្នោតិ. តុម្ហេ ឥមំ បិណ្ឌបាតំ ភុញ្ជថ, អញ្ញំ ភគវតោ ហរថ. យាវ ច មម បុត្តោ ឥមំ នគរំ បាបុណាតិ, តាវស្ស ឥតោយេវ បិណ្ឌបាតំ ហរថាតិ. ថេរោ ភត្តកិច្ចំ កត្វា រញ្ញោ ច បរិសាយ ច ធម្មំ ទេសេត្វា សត្ថុ អាគមនតោ បុរេតរមេវ រាជនិវេសនំ រតនត្តយគុណេសុ អភិប្បសន្នំ ករោន្តោ សព្ពេសំ បស្សន្តានំយេវ សត្ថុ អាហរិតព្ពភត្តបុណ្ណំ បត្តំ អាកាសេ វិស្សជ្ជេត្វា សយម្បិ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បិណ្ឌបាតំ ឧបនេត្វា សត្ថុ ហត្ថេ ឋបេសិ. សត្ថាបិ តំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិ. ឯវំ សដ្ឋិយោជនំ មគ្គំ ទិវសេ ទិវសេ យោជនំ គច្ឆន្តស្ស ភគវតោ រាជគេហតោ ភត្តំ អាហរិត្វា អទាសិ. ភគវា កមេន កបិលវត្ថុនគរំ បត្វា បុនទិវសេ រាជវីថិយំ បិណ្ឌាយ ចរតិ. តំ សុត្វា សុទ្ធោទនមហារាជា តត្ថ គន្ត្វា, ‘‘មា ឯវំ កត្តព្ពំ មញ្ញិ, នយិទំ រាជវំសប្បវេណី’’តិ. ‘‘អយំ តុម្ហាកំ, មហារាជ, វំសោ, ឦទិសោ អម្ហាកំ បន ពុទ្ធវំសោ’’តិ វត្វា –

‘‘ឧត្តិដ្ឋេ នប្បមជ្ជេយ្យ, ធម្មំ សុចរិតំ ចរេ;

ធម្មចារី សុខំ សេតិ, អស្មិំ លោកេ បរម្ហិ ច.

‘‘ធម្មំ ចរេ សុចរិតំ, ន នំ ទុច្ចរិតំ ចរេ;

ធម្មចារី សុខំ សេតិ, អស្មិំ លោកេ បរម្ហិ ចា’’តិ. (ធ. ប. ១៦៨-១៦៩) –

ធម្មំ ទេសេសិ. រាជា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. តតោ រាជា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តេត្វា សកមន្ទិរេ ភោជេត្វា សម្បវារេត្វា ភោជនាវសានេ ធម្មបាលជាតកំ (ជា. ១.១០.៩២ អាទយោ) សុត្វា សបរិសោ អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋហិ. អបរភាគេ សេតច្ឆត្តស្ស ហេដ្ឋា និបន្នោវ អរហត្តំ បត្វា បរិនិព្ពាយិ.

តតោ ភគវា រាហុលមាតុយា ពិម្ពាទេវិយា បាសាទំ គន្ត្វា តស្សា ធម្មំ ទេសេត្វា សោកំ វិនោទេត្វា ចន្ទកិន្នរីជាតកទេសនាយ (ជា. ១.១៤.១៨ អាទយោ) បសាទំ ជនេត្វា និគ្រោធារាមំ អគមាសិ. អថ ពិម្ពាទេវី បុត្តំ រាហុលកុមារំ អាហ – ‘‘គច្ឆ, តវ បិតុ សន្តកំ ធនំ យាចាហី’’តិ. កុមារោ ‘‘ទាយជ្ជំ, មេ សមណ, ទេហី’’តិ វត្វា ភគវន្តំ អនុពន្ធិត្វា, ‘‘សុខា, តេ សមណ, ឆាយា’’តិ វទន្តោ គច្ឆតិ. តំ ភគវា និគ្រោធារាមំ នេត្វា ‘‘លោកុតរទាយជ្ជំ គណ្ហាហី’’តិ វត្វា បព្ពាជេសិ. អថ ភគវា អរិយគណមជ្ឈេ និសិន្នោ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ កុលប្បសាទកានំ យទិទំ កាឡុទាយី’’តិ (អ. និ. ១.២១៩, ២២៥) ថេរំ ឯតទគ្គេ ឋបេសិ.

១៦៥. ថេរោ បត្តឯតទគ្គដ្ឋានោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិគាថាយោ អភាសិ. តត្ថ អនុត្តានបទមេវ វណ្ណយិស្សាម.

១៦៦. គុណាគុណវិទូតិ គុណញ្ច អគុណញ្ច គុណាគុណំ, វណ្ណាវណ្ណំ, កុសលាកុសលំ វា តំ ជានាតីតិ គុណាគុណវិទូ. កតញ្ញូតិ អញ្ញេហិ កតគុណំ ជានាតីតិ កតញ្ញូ, ឯកទិវសម្បិ ភត្តទានាទិនា កតូបការស្ស រជ្ជម្បិ ទាតុំ សមត្ថត្តា កតញ្ញូ. កតវេទីតិ កតំ វិន្ទតិ អនុភវតិ សម្បដិច្ឆតីតិ កតវេទី. តិត្ថេ យោជេតិ បាណិនេតិ សព្ពសត្តេ និព្ពានបវេសនុបាយេ កុសលបថេ មគ្គេ ធម្មទេសនាយ យោជេតិ សម្បយោជេតិ បតិដ្ឋាបេតីតិ អត្ថោ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ. គមនវណ្ណនគាថានមត្ថោ ថេរគាថាយំ វុត្តោយេវាតិ.

កាឡុទាយិត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.