៤. កាឡុទាយិត្ថេរអបទានវណ្ណនា

បទុមុត្តរពុទ្ធស្សាតិអាទិកំ អាយស្មតោ កាឡុទាយិត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ កុលប្បសាទកានំ ភិក្ខូនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា តជ្ជំ អភិនីហារំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ.

សោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ អម្ហាកំ ពោធិសត្តស្ស មាតុកុច្ឆិយំ បដិសន្ធិគ្គហណទិវសេ កបិលវត្ថុស្មិំយេវ អមច្ចគេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ ឯកទិវសំយេវ ជាតោតិ តំ ទិវសំយេវ នំ ទុកូលចុម្ពដកេ និបជ្ជាបេត្វា ពោធិសត្តស្ស ឧបដ្ឋានត្ថាយ នយិំសុ. ពោធិសត្តេន ហិ សទ្ធិំ ពោធិរុក្ខោ, រាហុលមាតា, ចត្តារោ និធី, អារោហនហត្ថី, អស្សកណ្ឌកោ, អានន្ទោ, ឆន្នោ, កាឡុទាយីតិ ឥមេ សត្ត ឯកទិវសេ ជាតត្តា សហជាតា នាម អហេសុំ. អថស្ស នាមគ្គហណទិវសេ សកលនគរស្ស ឧទគ្គចិត្តទិវសេ ជាតត្តា ឧទាយិត្វេវ នាមំ អកំសុ. ថោកំ កាឡធាតុកត្តា បន កាឡុទាយីតិ បញ្ញាយិត្ថ. សោ ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ កុមារកីឡំ កីឡន្តោ វុទ្ធិំ អគមាសិ.

អបរភាគេ លោកនាថេ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា អនុក្កមេន សព្ពញ្ញុតំ បត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កេ រាជគហំ ឧបនិស្សាយ វេឡុវនេ វិហរន្តេ សុទ្ធោទនមហារាជា តំ បវត្តិំ សុត្វា បុរិសសហស្សបរិវារំ ឯកំ អមច្ចំ ‘‘បុត្តំ មេ ឥធានេហី’’តិ បេសេសិ. សោ ធម្មទេសនាវេលាយំ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុត្វា សបរិវារោ អរហត្តំ បាបុណិ. អថ នេ សត្ថា ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ’’តិ ហត្ថំ បសារេសិ. សព្ពេ តង្ខណញ្ញេវ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរា វស្សសដ្ឋិកត្ថេរា វិយ អហេសុំ. អរហត្តប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ បន អរិយា មជ្ឈត្តាវ ហោន្តិ. តស្មា រញ្ញា បហិតសាសនំ ទសពលស្ស ន កថេសិ. រាជា ‘‘នេវ គតោ អាគច្ឆតិ, ន សាសនំ សុយ្យតី’’តិ អបរំ អមច្ចំ បុរិសសហស្សេហិ បេសេសិ. តស្មិម្បិ តថា បដិបន្នេ អបរម្បិ បេសេសីតិ ឯវំ នវហិ បុរិសសហស្សេហិ សទ្ធិំ នវ អមច្ចេ បេសេសិ. សព្ពេ អរហត្តំ បត្វា តុណ្ហី អហេសុំ.

អថ រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘ឯត្តកា ជនា មយិ សិនេហាភាវេន ទសពលស្ស ឥធាគមនត្ថាយ ន កិញ្ចិ កថយិំសុ, អយំ ខោ ឧទាយិ ទសពលេន សមវយោ, សហបំសុកីឡិកោ, មយិ ច សិនេហោ អត្ថិ, ឥមំ បេសេស្សាមី’’តិ តំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘តាត, ត្វំ បុរិសសហស្សបរិវារោ រាជគហំ គន្ត្វា ទសពលំ ឥធានេហី’’តិ វត្វា បេសេសិ. សោ បន គច្ឆន្តោ ‘‘សចាហំ, ទេវ, បព្ពជិតុំ លភិស្សាមិ, ឯវាហំ ភគវន្តំ ឥធានេស្សាមី’’តិ វត្វា ‘‘យំ កិញ្ចិ កត្វា មម បុត្តំ ទស្សេហី’’តិ វុត្តោ រាជគហំ គន្ត្វា សត្ថុ ធម្មទេសនវេលាយំ បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុត្វា សបរិវារោ អរហត្តំ បត្វា ឯហិភិក្ខុភាវេ បតិដ្ឋាសិ. អរហត្តំ បន បត្វា ‘‘ន តាវាយំ ទសពលស្ស កុលនគរំ គន្តុំ កាលោ, វសន្តេ បន ឧបគតេ បុប្ផិតេ វនសណ្ឌេ ហរិតតិណសញ្ឆន្នាយ ភូមិយា គមនកាលោ ភវិស្សតី’’តិ កាលំ បដិមានេន្តោ វសន្តេ សម្បត្តេ សត្ថុ កុលនគរំ គន្តុំ គមនមគ្គវណ្ណំ សំវណ្ណេន្តោ –

‘‘អង្គារិនោ ទានិ ទុមា ភទន្តេ, ផលេសិនោ ឆទនំ វិប្បហាយ;

តេ អច្ចិមន្តោវ បភាសយន្តិ, សមយោ មហាវីរ ភាគី រថានំ.

‘‘ទុមានិ ផុល្លានិ មនោរមានិ, សមន្តតោ សព្ពទិសា បវន្តិ;

បត្តំ បហាយ ផលមាសសានា, កាលោ ឥតោ បក្កមនាយ វីរ.

‘‘នេវាតិសីតំ ន បនាតិឧណ្ហំ, សុខា ឧតុ អទ្ធនិយា ភទន្តេ;

បស្សន្តុ តំ សាកិយា កោឡិយា ច, បច្ឆាមុខំ រោហិនិយំ តរន្តំ.

‘‘អាសាយ កសតេ ខេត្តំ, ពីជំ អាសាយ វប្បតិ;

អាសាយ វាណិជា យន្តិ, សមុទ្ទំ ធនហារកា;

យាយ អាសាយ តិដ្ឋាមិ, សា មេ អាសា សមិជ្ឈតុ. (ថេរគា. ៥២៧-៥៣០);

‘‘នាតិសីតំ នាតិឧណ្ហំ, នាតិទុព្ភិក្ខឆាតកំ;

សទ្ទលា ហរិតា ភូមិ, ឯស កាលោ មហាមុនិ. (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២២៥);

‘‘បុនប្បុនញ្ចេវ វបន្តិ ពីជំ, បុនប្បុនំ វស្សតិ ទេវរាជា;

បុនប្បុនំ ខេត្តំ កសន្តិ កស្សកា, បុនប្បុនំ ធញ្ញមុបេតិ រដ្ឋំ.

‘‘បុនប្បុនំ យាចនកា ចរន្តិ, បុនប្បុនំ ទានប្បតី ទទន្តិ;

បុនប្បុនំ ទានប្បតី ទទិត្វា, បុនប្បុនំ សគ្គមុបេន្តិ ឋានំ.

‘‘វីរោ ហវេ សត្តយុគំ បុនេតិ, យស្មិំ កុលេ ជាយតិ ភូរិបញ្ញោ;

មញ្ញាមហំ សក្កតិ ទេវទេវោ, តយា ហិ ជាតោ មុនិ សច្ចនាមោ.

‘‘សុទ្ធោទនោ នាម បិតា មហេសិនោ, ពុទ្ធស្ស មាតា បន មាយនាមា;

យា ពោធិសត្តំ បរិហរិយ កុច្ឆិនា, កាយស្ស ភេទា តិទិវម្ហិ មោទតិ.

‘‘សា គោតមី កាលកតា ឥតោ ចុតា, ទិព្ពេហិ កាមេហិ សមង្គិភូតា;

សា មោទតិ កាមគុណេហិ បញ្ចហិ, បរិវារិតា ទេវគណេហិ តេហី’’តិ. (ថេរគា. ៥៣១-៥៣៥);

ឥមា គាថា អភាសិ. តត្ថ អង្គារិនោតិ អង្គារានិ វិយាតិ អង្គារានិ. អង្គារានិ រត្តបវាឡវណ្ណានិ រុក្ខានំ បុប្ផផលានិ, តានិ ឯតេសំ សន្តីតិ អង្គារិនោ, អភិលោហិតកុសុមកិសលយេហិ អង្គារវុដ្ឋិសម្បរិកិណ្ណា វិយាតិ អត្ថោ. ទានីតិ ឥមស្មិំ កាលេ. ទុមាតិ រុក្ខា. ភទន្តេតិ ភទ្ទំ អន្តេ ឯតស្សាតិ, ‘‘ភទន្តេ’’តិ ឯកស្ស ទ-ការស្ស លោបំ កត្វា វុច្ចតិ. គុណវិសេសយុត្តោ, គុណវិសេសយុត្តានញ្ច អគ្គភូតោ សត្ថា. តស្មា, ភទន្តេតិ សត្ថុ អាលបនមេវ, បច្ចត្តវចនញ្ចេតំ ឯការន្តំ ‘‘សុគតេ បដិកម្មេ សុខេ ទុក្ខេ ជីវេ’’តិអាទីសុ វិយ. ឥធ បន សម្ពោធនដ្ឋេ ទដ្ឋព្ពំ. តេន វុត្តំ, ‘‘ភទន្តេតិ អាលបន’’ន្តិ. ‘‘ភទ្ទសទ្ទេន សមានត្ថំ បទន្តរមេក’’ន្តិ កេចិ. ផលានិ ឯសន្តីតិ ផលេសិនោ. អចេតនេបិ ហិ សចេតនកិរិយំ អាហ. ឯវំ ថេរេន យាចិតោ ភគវា តត្ថ គមនេ ពហូនំ វិសេសាធិគមនំ ទិស្វា វីសតិសហស្សខីណាសវបរិវុតោ រាជគហតោ អតុរិតចារិកាវសេន កបិលវត្ថុគាមិមគ្គំ បដិបជ្ជិ. ថេរោ ឥទ្ធិយា កបិលវត្ថុំ គន្ត្វា រញ្ញោ បុរតោ អាកាសេ ឋិតោវ អទិដ្ឋបុព្ពវេសំ ទិស្វា រញ្ញា ‘‘កោសិ ត្វ’’ន្តិ បុច្ឆិតោ ‘‘អមច្ចបុត្តំ តយា ភគវតោ សន្តិកំ បេសិតំ មំ ន ជានាសិ, ត្វំ ឯវំ បន ជានាហី’’តិ ទស្សេន្តោ –

‘‘ពុទ្ធស្ស បុត្តោម្ហិ អសយ្ហសាហិនោ, អង្គីរសស្សប្បដិមស្ស តាទិនោ;

បិតុបិតា មយ្ហំ តុវំសិ សក្ក, ធម្មេន មេ គោតម អយ្យកោសី’’តិ. (ថេរគា. ៥៣៦) –

គាថមាហ.

តត្ថ ពុទ្ធស្ស បុត្តោម្ហីតិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធស្ស ឱរស្ស បុត្តោ អម្ហិ. អសយ្ហសាហិនោតិ អភិសម្ពោធិតោ បុព្ពេ ឋបេត្វា មហាពោធិសត្តំ អញ្ញេហិ សហិតុំ វហិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា អសយ្ហស្ស សកលស្ស ពោធិសម្ភារស្ស មហាការុណិកាធិការស្ស ច សហនតោ វហនតោ, តតោ បរម្បិ អញ្ញេហិ សហិតុំ អភិភវិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា អសយ្ហានំ បញ្ចន្នំ មារានំ សហនតោ អភិភវនតោ, អាសយានុសយចរិតាធិមុត្តិអាទិវិភាគាវពោធនេន យថារហំ វេនេយ្យានំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ អនុសាសនីសង្ខាតស្ស អញ្ញេហិ អសយ្ហស្ស ពុទ្ធកិច្ចស្ស សហនតោ, តត្ថ វា សាធុការិភាវតោ អសយ្ហសាហិនោ. អង្គីរសស្សាតិ អង្គីកតសីលាទិសម្បត្តិកស្ស. អង្គមង្គេហិ និច្ឆរណកឱភាសស្សាតិ អបរេ. កេចិ បន ‘‘អង្គីរសោ, សិទ្ធត្ថោតិ ទ្វេ នាមានិ បិតរាយេវ គហិតានី’’តិ វទន្តិ. អប្បដិមស្សាតិ អនូបមស្ស. ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ តាទិលក្ខណប្បត្តិយា តាទិនោ. បិតុបិតា មយ្ហំ តុវំសីតិ អរិយជាតិវសេន មយ្ហំ បិតុ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស លោកវោហារេន ត្វំ បិតា អសិ. សក្កាតិ ជាតិវសេន រាជានំ អាលបតិ. ធម្មេនាតិ សភាវេន អរិយជាតិ លោកិយជាតីតិ ទ្វិន្នំ ជាតីនំ សភាវសមោធានេន. គោតមាតិ រាជានំ គោត្តេន អាលបតិ. អយ្យកោសីតិ បិតាមហោ អសិ. ឯត្ថ ច ‘‘ពុទ្ធស្ស បុត្តោម្ហី’’តិអាទិំ វទន្តោ ថេរោ អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

ឯវំ បន អត្តានំ ជានាបេត្វា ហដ្ឋតុដ្ឋេន រញ្ញា មហារហេ បល្លង្កេ និសីទាបេត្វា អត្តនោ បដិយាទិតស្ស នានគ្គរសភោជនស្ស បត្តំ បូរេត្វា ទិន្នេ គមនាការំ ទស្សេសិ. ‘‘កស្មា, ភន្តេ, គន្តុកាមត្ថ, ភុញ្ជថា’’តិ ច វុត្តេ, ‘‘សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ភុញ្ជិស្សាមី’’តិ. ‘‘កហំ បន សត្ថា’’តិ? ‘‘វីសតិសហស្សភិក្ខុបរិវារោ តុម្ហាកំ ទស្សនត្ថាយ មគ្គំ បដិបន្នោ’’តិ. ‘‘តុម្ហេ ឥមំ បិណ្ឌបាតំ ភុញ្ជថ, អញ្ញំ ភគវតោ ហរិស្សថ. យាវ ច មម បុត្តោ ឥមំ នគរំ សម្បាបុណាតិ, តាវស្ស ឥតោ បិណ្ឌបាតំ ហរថា’’តិ វុត្តេ ថេរោ ភត្តកិច្ចំ កត្វា រញ្ញោ បរិសាយ ច ធម្មំ កថេត្វា សត្ថុ អាគមនតោ បុរេតរមេវ សកលរាជនិវេសនំ រតនត្តយេ អភិប្បសន្នំ ករោន្តោ សព្ពេសំ បស្សន្តានំយេវ សត្ថុ អាហរិតព្ពភត្តបុណ្ណំ បត្តំ អាកាសេ វិស្សជ្ជេត្វា សយម្បិ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បិណ្ឌបាតំ ឧបនាមេត្វា សត្ថុ ហត្ថេ ឋបេសិ. សត្ថា តំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិ. ឯវំ សដ្ឋិយោជនមគ្គេ ទិវសេ ទិវសេ យោជនំ គច្ឆន្តស្ស ភគវតោ រាជគេហតោយេវ បិណ្ឌបាតំ អាហរិត្វា អទាសិ. អថ នំ ភគវា ‘‘អយំ មយ្ហំ បិតុនោ សកលនិវេសនំ បសាទេតី’’តិ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ កុលប្បសាទកានំ ភិក្ខូនំ យទិទំ កាឡុទាយី’’តិ (អ. និ. ១.២១៩, ២២៥) កុលប្បសាទកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ.

៤៨-៩. ឯវំ សោ កតបុញ្ញសម្ភារានុរូបេន អរហត្តំ បត្វា បត្តឯតទគ្គដ្ឋានោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សវសេន បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរស្ស ពុទ្ធស្សាតិអាទិមាហ. អទ្ធានំ បដិបន្នស្សាតិ អបររដ្ឋំ គមនត្ថាយ ទូរមគ្គំ បដិបជ្ជន្តស្ស. ចរតោ ចារិកំ តទាតិ អន្តោមណ្ឌលំ មជ្ឈេមណ្ឌលំ ពហិមណ្ឌលន្តិ តីណិ មណ្ឌលានិ តទា ចារិកំ ចរតោ ចរន្តស្ស បទុមុត្តរពុទ្ធស្ស ភគវតោ សុផុល្លំ សុដ្ឋុ ផុល្លំ បពោធិតំ គយ្ហ គហេត្វា ន កេវលមេវ បទុមំ, ឧប្បលញ្ច មល្លិកំ វិកសិតំ អហំ គយ្ហ ឧភោហិ ហត្ថេហិ គហេត្វា បូរេសិន្តិ សម្ពន្ធោ. បរមន្នំ គហេត្វានាតិ បរមំ ឧត្តមំ សេដ្ឋំ មធុរំ សព្ពសុបក្កំ សាលិឱទនំ គហេត្វា សត្ថុនោ អទាសិំ ភោជេសិន្តិ អត្ថោ.

៩៧. សក្យានំ នន្ទិជននោតិ សក្យរាជកុលានំ ភគវតោ ញាតីនំ អារោហបរិណាហរូបយោព្ពនវចនាលបនសម្បត្តិយា នន្ទំ តុដ្ឋិំ ជនេន្តោ ឧប្បាទេន្តោ. ញាតិពន្ធុ ភវិស្សតីតិ ញាតោ បាកដោ ពន្ធុ ភវិស្សតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

កាឡុទាយិត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.