៤. កុណ្ឌធានវគ្គោ

១. កុណ្ឌធានត្ថេរអបទានវណ្ណនា

សត្តាហំ បដិសល្លីនន្តិអាទិកំ អាយស្មតោ កុណ្ឌធានត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ វុត្តនយេន ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ បឋមំ សលាកំ គណ្ហន្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេត្វា តទនុរូបំ បុញ្ញំ ករោន្តោ វិចរិ. សោ ឯកទិវសំ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ និរោធសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ និសិន្នស្ស មនោសិលាចុណ្ណបិញ្ជរំ មហន្តំ កទលិផលកណ្ណិកំ ឧបនេសិ, តំ ភគវា បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ឯកាទសក្ខត្តុំ ទេវេសុ ទេវរជ្ជំ ការេសិ. ចតុវីសតិវារេ ច រាជា អហោសិ ចក្កវត្តី.

សោ ឯវំ អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបពុទ្ធកាលេ ភុម្មទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. ទីឃាយុកពុទ្ធានញ្ច នាម ន អន្វទ្ធមាសិកោ ឧបោសថោ ហោតិ. តថា ហិ វិបស្សិស្ស ភគវតោ ឆព្ពស្សន្តរេ ឆព្ពស្សន្តរេ ឧបោសថោ អហោសិ, កស្សបទសពលោ បន ឆដ្ឋេ ឆដ្ឋេ មាសេ បាតិមោក្ខំ ឱសារេសិ, តស្ស បាតិមោក្ខស្ស ឱសារណកាលេ ទិសាវាសិកា ទ្វេ សហាយកា ភិក្ខូ ‘‘ឧបោសថំ ករិស្សាមា’’តិ គច្ឆន្តិ. អយំ ភុម្មទេវតា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេសំ ទ្វិន្នំ ភិក្ខូនំ មេត្តិ អតិវិយ ទឡ្ហា, កិំ នុ ខោ ភេទកេ សតិ ភិជ្ជេយ្យ, ន ភិជ្ជេយ្យា’’តិ. តេសំ ឱកាសំ ឱលោកយមានា តេសំ អវិទូរេ គច្ឆតិ.

អថេកោ ថេរោ ឯកស្ស ហត្ថេ បត្តចីវរំ ទត្វា សរីរវឡញ្ជនត្ថំ ឧទកផាសុកដ្ឋានំ គន្ត្វា ធោតហត្ថបាទោ ហុត្វា គុម្ពសមីបតោ និក្ខមតិ. ភុម្មទេវតា តស្ស ថេរស្ស បច្ឆតោ បច្ឆតោ ឧត្តមរូបា ឥត្ថី ហុត្វា កេសេ វិធុនិត្វា សំវិធាយ ពន្ធន្តី វិយ បិដ្ឋិយំ បំសុំ បុញ្ឆមានា វិយ សាដកំ សំវិធាយ និវាសយមានា វិយ ច ហុត្វា ថេរស្ស បទានុបទិកា ហុត្វា គុម្ពតោ និក្ខន្តា. ឯកមន្តេ ឋិតោ សហាយកត្ថេរោ តំ ការណំ ទិស្វាវ ទោមនស្សជាតោ ‘‘នដ្ឋោ ទានិ មេ ឥមិនា ភិក្ខុនា សទ្ធិំ ទីឃរត្តានុគតោ សិនេហោ, សចាហំ ឯវំវិធភាវំ ជានេយ្យំ, ឯត្តកំ កាលំ ឥមិនា សទ្ធិំ វិស្សាសំ ន ករេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា អាគច្ឆន្តំយេវ នំ ‘‘គណ្ហាហាវុសោ, តុយ្ហំ បត្តចីវរំ, តាទិសេន បាបេន សទ្ធិំ ឯកមគ្គេន ន គច្ឆាមី’’តិ អាហ. តំ កថំ សុត្វា តស្ស លជ្ជិភិក្ខុនោ ហទយំ តិខិណសត្តិំ គហេត្វា វិទ្ធំ វិយ អហោសិ. តតោ នំ អាហ – ‘‘អាវុសោ, កិន្នាមេតំ វទសិ, អហំ ឯត្តកំ កាលំ ទុក្កដមត្តម្បិ អាបត្តិំ ន ជានាមិ, ត្វំ បន មំ អជ្ជ ‘បាបោ’តិ វទសិ, កិំ តេ ទិដ្ឋន្តិ, កិំ អញ្ញេន ទិដ្ឋេន, កិំ ត្វំ ឯវំវិធេន អលង្កតបដិយត្តេន មាតុគាមេន សទ្ធិំ ឯកដ្ឋានេ ហុត្វា និក្ខន្តោ’’តិ? ‘‘នត្ថេតំ, អាវុសោ, មយ្ហំ, នាហំ ឯវរូបំ មាតុគាមំ បស្សាមី’’តិ តស្ស យាវតតិយំ កថេន្តស្សាបិ ឥតរោ ថេរោ កថំ អសទ្ទហិត្វា អត្តនា ទិដ្ឋការណំយេវ ភូតត្តំ កត្វា គណ្ហន្តោ តេន សទ្ធិំ ឯកមគ្គេន អគន្ត្វា អញ្ញេន មគ្គេន សត្ថុ សន្តិកំ គតោ. ឥតរោបិ ភិក្ខុ អញ្ញេន មគ្គេន សត្ថុ សន្តិកំយេវ គតោ.

តតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឧបោសថាគារំ បវិសនវេលាយ សោ ភិក្ខុ តំ ភិក្ខុំ ឧបោសថគ្គេ ទិស្វា សញ្ជានិត្វា ‘‘ឥមស្មិំ ឧបោសថគ្គេ ឯវរូបោ នាម បាបភិក្ខុ អត្ថិ, នាហំ តេន សទ្ធិំ ឧបោសថំ ករិស្សាមី’’តិ និក្ខមិត្វា ពហិ អដ្ឋាសិ. អថ ភុម្មទេវតា ‘‘ភារិយំ មយា កម្មំ កត’’ន្តិ មហល្លកឧបាសកវណ្ណេន តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា – ‘‘កស្មា, ភន្តេ, អយ្យោ ឥមស្មិំ ឋានេ ឋិតោ’’តិ អាហ. ‘‘ឧបាសក, ឥមំ ឧបោសថគ្គំ ឯកោ បាបភិក្ខុ បវិដ្ឋោ, ‘អហំ តេន សទ្ធិំ ឧបោសថំ ន ករោមី’តិ ពហិ ឋិតោម្ហី’’តិ. ‘‘ភន្តេ, មា ឯវំ គណ្ហថ, បរិសុទ្ធសីលោ ឯស ភិក្ខុ, តុម្ហេហិ ទិដ្ឋមាតុគាមោ នាម អហំ. មយា តុម្ហាកំ វីមំសនត្ថាយ ‘ទឡ្ហា នុ ខោ ឥមេសំ ថេរានំ មេត្តិ, នោ ទឡ្ហា’តិ ភិជ្ជនាភិជ្ជនភាវំ ឱលោកេន្តេន តំ កម្មំ កត’’ន្តិ. ‘‘កោ បន ត្វំ, សប្បុរិសា’’តិ? ‘‘អហំ ឯកា ភុម្មទេវតា, ភន្តេ’’តិ. ទេវបុត្តោ កថេន្តោយេវ ទិព្ពានុភាវេន ឋត្វា ថេរស្ស បាទមូលេ បតិត្វា ‘‘មយ្ហំ, ភន្តេ, ខមថ, ថេរស្ស ឯសោ ទោសោ នត្ថិ, ឧបោសថំ ករោថា’’តិ ថេរំ យាចិត្វា ឧបោសថគ្គំ បវេសេសិ. សោ ថេរោ ឧបោសថំ តាវ ឯកដ្ឋានេ អកាសិ. មិត្តសន្ថវវសេន បន បុន តេន សទ្ធិំ ន ឯកដ្ឋានេ វសិ. ឥមស្ស ថេរស្ស ទោសំ ន កថេសិ. អបរភាគេ ចុទិតកត្ថេរោ បន វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ អរហត្តំ បាបុណិ.

ភុម្មទេវតា តស្ស កម្មស្ស និស្សន្ទេន ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ អបាយតោ ន មុច្ចិត្ថ. សចេ បន កាលេន កាលំ មនុស្សត្តំ អាគច្ឆតិ, អញ្ញេន យេន កេនចិ កតោ ទោសោ តស្សេវ ឧបរិ បតតិ. សោ អម្ហាកំ ភគវតោ ឧប្បន្នកាលេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ, ធានមាណវោតិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិត្វា មហល្លកកាលេ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ សាសនេ បព្ពជិ. តស្ស ឧបសម្បន្នទិវសតោ បដ្ឋាយ ឯកា អលង្កតបដិយត្តា ឥត្ថី តស្មិំ គាមំ បវិសន្តេ សទ្ធិំយេវ បវិសតិ, និក្ខមន្តេ និក្ខមតិ, វិហារំ បវិសន្តេបិ សទ្ធិំ បវិសតិ, តិដ្ឋន្តេបិ តិដ្ឋតីតិ ឯវំ និច្ចានុពន្ធា បញ្ញាយតិ. ថេរោ តំ ន បស្សតិ. តស្ស បន បុរិមកម្មស្ស និស្សន្ទេន សា អញ្ញេសំ ឧបដ្ឋាសិ.

គាមេ យាគុភិក្ខំ ទទមានា ឥត្ថិយោ, ‘‘ភន្តេ, អយំ ឯកោ យាគុឧឡុង្កោ តុម្ហាកំ, ឯកោ ឥមិស្សា អម្ហាកំ សហាយិកាយា’’តិ បរិហាសំ ករោន្តិ. ថេរស្ស មហតី វិហេសា ហោតិ. វិហារគតម្បិ នំ សាមណេរា ចេវ ទហរភិក្ខូ ច បរិវារេត្វា ‘‘ធានោ កោណ្ឌោ ជាតោ’’តិ បរិហាសំ ករោន្តិ. អថស្ស តេនេវ ការណេន កុណ្ឌធានោ ថេរោតិ នាមំ ជាតំ. សោ ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ តេហិ ករិយមានំ កេឡិំ សហិតុំ អសក្កោន្តោ ឧម្មាទំ គហេត្វា ‘‘តុម្ហេ កោណ្ឌា, តុម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយោ កោណ្ឌោ, អាចរិយោ កោណ្ឌោ’’តិ វទតិ. អថ នំ សត្ថុ អារោចេសុំ – ‘‘កុណ្ឌធានោ, ភន្តេ, ទហរសាមណេរេហិ សទ្ធិំ ឯវំ ផរុសវាចំ វទតី’’តិ. សត្ថា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ធាន, ទហរសាមណេរេហិ សទ្ធិំ ផរុសវាចំ វទសី’’តិ បុច្ឆិ. តេន ‘‘សច្ចំ ភគវា’’តិ វុត្តេ – ‘‘កស្មា ឯវំ វទសី’’តិ អាហ. ‘‘ភន្តេ, និពទ្ធំ វិហេសំ សហិតុំ អសក្កោន្តោ ឯវំ កថេមី’’តិ. ‘‘ត្វំ បុព្ពេ កតកម្មំ យាវជ្ជទិវសា ជីរាបេតុំ ន សក្កោសិ, បុន ឯវំ ផរុសវាចំ មា វទ ភិក្ខូ’’តិ វត្វា អាហ –

‘‘មាវោច ផរុសំ កញ្ចិ, វុត្តា បដិវទេយ្យុ តំ;

ទុក្ខា ហិ សារម្ភកថា, បដិទណ្ឌា ផុសេយ្យុ តំ.

‘‘សចេ នេរេសិ អត្តានំ, កំសោ ឧបហតោ យថា;

ឯស បត្តោសិ និព្ពានំ, សារម្ភោ តេ ន វិជ្ជតី’’តិ. (ធ. ប. ១៣៣-១៣៤) –

ឥមញ្ច បន តស្ស ថេរស្ស មាតុគាមេន សទ្ធិំ វិចរណភាវំ កោសលរញ្ញោបិ កថយិំសុ. រាជា ‘‘គច្ឆថ, ភណេ, នំ វីមំសថា’’តិ បេសេត្វា សយម្បិ មន្ទេនេវ បរិវារេន សទ្ធិំ ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ឯកមន្តេ ឱលោកេន្តោ អដ្ឋាសិ. តស្មិំ ខណេ ថេរោ សូចិកម្មំ ករោន្តោ និសិន្នោ ហោតិ. សាបិ ឥត្ថី អវិទូរេ ឋានេ ឋិតា វិយ បញ្ញាយតិ.

រាជា តំ ទិស្វា ‘‘អត្ថិ តំ ការណ’’ន្តិ តស្សា ឋិតដ្ឋានំ អគមាសិ. សា តស្មិំ អាគច្ឆន្តេ ថេរស្ស វសនបណ្ណសាលំ បវិដ្ឋា វិយ អហោសិ. រាជាបិ តាយ សទ្ធិំ ឯវ បណ្ណសាលាយំ បវិសិត្វា សព្ពត្ថ ឱលោកេន្តោ អទិស្វា ‘‘នាយំ មាតុគាមោ, ថេរស្ស ឯកោ កម្មវិបាកោ’’តិ សញ្ញំ កត្វា បឋមំ ថេរស្ស សមីបេន គច្ឆន្តោបិ ថេរំ អវន្ទិត្វា តស្ស ការណស្ស អភូតភាវំ ញត្វា បណ្ណសាលតោ និក្ខមិត្វា ថេរំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តេ និសិន្នោ ‘‘កច្ចិ, ភន្តេ, បិណ្ឌកេន ន កិលមថា’’តិ បុច្ឆិ. ថេរោ ‘‘វដ្ដតិ, មហារាជា’’តិ អាហ. ‘‘ជានាមហំ, ភន្តេ, អយ្យស្ស កថំ, ឯវរូបេនុបក្កិលេសេន សទ្ធិំ ចរន្តានំ តុម្ហាកំ កេ នាម បសីទិស្សន្តិ, ឥតោ បដ្ឋាយ វោ កត្ថចិ គមនកិច្ចំ នត្ថិ. អហំ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហិស្សាមិ, តុម្ហេ យោនិសោមនសិការេ មា បមជ្ជិត្ថា’’តិ វត្វា និពទ្ធភិក្ខំ បដ្ឋបេសិ. ថេរោ រាជានំ ឧបត្ថម្ភកំ លភិត្វា ភោជនសប្បាយេន ឯកគ្គចិត្តោ ហុត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តតោ បដ្ឋាយ សា ឥត្ថី អន្តរធាយិ.

តទា មហាសុភទ្ទា ឧគ្គនគរេ មិច្ឆាទិដ្ឋិកុលេ វសមានា ‘‘សត្ថា មំ អនុកម្បតូ’’តិ ឧបោសថង្គំ អធិដ្ឋាយ និរាមគន្ធា ហុត្វា ឧបរិបាសាទតលេ ឋិតា ‘‘ឥមានិ បុប្ផានិ អន្តរេ អដ្ឋត្វា ទសពលស្ស មត្ថកេ វិតានំ ហុត្វា តិដ្ឋន្តុ, ទសពលោ ឥមាយ សញ្ញាយ ស្វេ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ មយ្ហំ ភិក្ខំ គណ្ហតូ’’តិ សច្ចកិរិយំ កត្វា អដ្ឋ សុមនបុប្ផមុដ្ឋិយោ វិស្សជ្ជេសិ. បុប្ផានិ គន្ត្វា ធម្មទេសនាវេលាយ សត្ថុ មត្ថកេ វិតានំ ហុត្វា អដ្ឋំសុ. សត្ថា តំ សុមនបុប្ផវិតានំ ទិស្វា ចិត្តេនេវ សុភទ្ទាយ ភិក្ខំ អធិវាសេត្វា បុនទិវសេ អរុណេ ឧដ្ឋិតេ អានន្ទត្ថេរំ អាហ – ‘‘អានន្ទ, មយំ អជ្ជ ទូរំ ភិក្ខាចារំ គមិស្សាម, បុថុជ្ជនានំ អទត្វា អរិយានំយេវ សលាកំ ទេហី’’តិ. ថេរោ ភិក្ខូនំ អារោចេសិ – ‘‘អាវុសោ, សត្ថា អជ្ជ ទូរំ ភិក្ខាចារំ គមិស្សតិ. បុថុជ្ជនា មា គណ្ហន្តុ, អរិយាវ សលាកំ គណ្ហន្តូ’’តិ. កុណ្ឌធានត្ថេរោ – ‘‘អាហរាវុសោ, សលាក’’ន្តិ បឋមំយេវ ហត្ថំ បសារេសិ. អានន្ទោ ‘‘សត្ថា តាទិសានំ ភិក្ខូនំ សលាកំ ន ទាបេតិ, អរិយានំយេវ ទាបេតី’’តិ វិតក្កំ ឧប្បាទេត្វា គន្ត្វា សត្ថុ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘អាហរាបេន្តស្ស សលាកំ ទេហី’’តិ អាហ. ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ កុណ្ឌធានស្ស សលាកា ទាតុំ ន យុត្តា, អថ សត្ថា បដិពាហេយ្យ, ភវិស្សតិ ឯត្ថ ការណ’’ន្តិ ‘‘កុណ្ឌធានស្ស សលាកំ ទស្សាមី’’តិ គមនំ អភិនីហរិ. កុណ្ឌធានោ តស្ស បុរាគមនា ឯវ អភិញ្ញាបាទកំ ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា ឥទ្ធិយា អាកាសេ ឋត្វា ‘‘អាហរាវុសោ អានន្ទ, សត្ថា មំ ជានាតិ, មាទិសំ ភិក្ខុំ បឋមំ សលាកំ គណ្ហន្តំ ន សត្ថា វារេតី’’តិ ហត្ថំ បសារេត្វា សលាកំ គណ្ហិ. សត្ថា តំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ថេរំ ឥមស្មិំ សាសនេ បឋមំ សលាកំ គណ្ហន្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. យស្មា អយំ ថេរោ រាជានំ ឧបត្ថម្ភំ លភិត្វា សប្បាយាហារបដិលាភេន សមាហិតចិត្តោ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ ឧបនិស្សយសម្បន្នតាយ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. ឯវំភូតស្សាបិ ឥមស្ស ថេរស្ស គុណេ អជានន្តា យេ បុថុជ្ជនា ភិក្ខូ ‘‘អយំ បឋមំ សលាកំ គណ្ហតិ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ វិមតិំ ឧប្បាទេន្តិ. តេសំ តំ វិមតិវិធមនត្ថំ ថេរោ អាកាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ទស្សេត្វា អញ្ញាបទេសេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ ‘‘បញ្ច ឆិន្ទេ’’តិ គាថំ អភាសិ.

១. ឯវំ សោ បូរិតបុញ្ញសម្ភារានុរូបេន អរហា ហុត្វា បត្តឯតទគ្គដ្ឋានោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សវសេន បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ សត្តាហំ បដិសល្លីនន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សត្ថាហំ សត្តទិវសំ និរោធសមាបត្តិវិហារេន បដិសល្លីនំ វិវេកភូតន្តិ អត្ថោ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

កុណ្ឌធានត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

២. សាគតត្ថេរអបទានវណ្ណនា

សោភិតោ នាម នាមេនាតិអាទិកំ អាយស្មតោ សាគតត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ឯកស្មិំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តោ សព្ពសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ បត្តោ នាមេន សោភិតោ នាម ហុត្វា តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ សនិឃណ្ឌុកេដុភានំ សាក្ខរប្បភេទានំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ បទកោ វេយ្យាករណោ លោកាយតមហាបុរិសលក្ខណេសុ អនវយោ. សោ ឯកទិវសំ បទុមុត្តរំ ភគវន្តំ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណសិរិយា សោភមានំ ឧយ្យានទ្វារេន គច្ឆន្តំ ទិស្វា អតីវ បសន្នមានសោ អនេកេហិ ឧបាយេហិ អនេកេហិ គុណវណ្ណេហិ ថោមនំ អកាសិ. ភគវា តស្ស ថោមនំ សុត្វា ‘‘អនាគតេ គោតមស្ស ភគវតោ សាសនេ សាគតោ នាម សាវកោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាករណំ អទាសិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ បុញ្ញានិ ករោន្តោ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តោ. កប្បសតសហស្សទេវមនុស្សេសុ ឧភយសម្បត្តិយោ អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ឯកស្មិំ កុលគេហេ និព្ពត្តោ. តស្ស មាតាបិតរោ សោមនស្សំ វឌ្ឍេន្តោ សុជាតោ អាគតោតិ សាគតោតិ នាមំ ករិំសុ. សោ សាសនេ បសីទិត្វា បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បត្តោ.

១៧. ឯវំ សោ បុញ្ញសម្ភារានុរូបេន បត្តអរហត្តផលោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ សោភិតោ នាម នាមេនាតិអាទិមាហ. តត្ថ តទា បុញ្ញសម្ភារស្ស បរិបូរណសមយេ នាមេន សោភិតោ នាម ព្រាហ្មណោ អហោសិន្តិ សម្ពន្ធោ.

២១. វិបថា ឧទ្ធរិត្វានាតិ វិរុទ្ធបថា កុមគ្គា, ឧប្បថា វា ឧទ្ធរិត្វា អបនេត្វា. បថំ អាចិក្ខសេតិ, ភន្តេ, សព្ពញ្ញុ តុវំ បថំ សប្បុរិសមគ្គំ និព្ពានាធិគមនុបាយំ អាចិក្ខសេ កថេសិ ទេសេសិ វិភជិ ឧត្តានិំ អកាសីតិ អត្ថោ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

សាគតត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៣. មហាកច្ចានត្ថេរអបទានវណ្ណនា

បទុមុត្តរនាថស្សាតិអាទិកំ អាយស្មតោ កច្ចានត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ គហបតិមហាសាលកុលគេហេ និព្ពត្តេត្វា វុទ្ធិប្បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជន្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សយម្បិ តំ ឋានន្តរំ បត្ថេន្តោ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ សុមេធស្ស ភគវតោ កាលេ វិជ្ជាធរោ ហុត្វា អាកាសេន គច្ឆន្តោ សត្ថារំ ឯកស្មិំ វនសណ្ឌេ និសិន្នំ ទិស្វា បសន្នមានសោ កណិការបុប្ផេហិ បូជំ អកាសិ.

សោ តេន បុញ្ញកម្មេន អបរាបរំ សុគតីសុយេវ បរិវត្តេត្វា កស្សបទសពលស្ស កាលេ ពារាណសិយំ កុលឃរេ និព្ពត្តិត្វា បរិនិព្ពុតេ ភគវតិ សុវណ្ណចេតិយករណដ្ឋានំ ទសសហស្សគ្ឃនិកាយ សុវណ្ណិដ្ឋកាយ បូជំ កត្វា ‘‘ភគវា មយ្ហំ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ សរីរំ សុវណ្ណវណ្ណំ ហោតូ’’តិ បត្ថរំ អកាសិ. តតោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ឧជ្ជេនិយំ រញ្ញោ ចណ្ឌបជ្ជោតស្ស បុរោហិតស្ស គេហេ និព្ពត្តិ, តស្ស នាមគ្គហណទិវសេ មាតាបិតរោ ‘‘អម្ហាកំ បុត្តោ សុវណ្ណវណ្ណោ អត្តនោ នាមំ គហេត្វា អាគតោ’’តិ កញ្ចនមាណវោត្វេវ នាមំ ករិំសុ. សោ វុទ្ធិមន្វាយ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិត្វា បិតុ អច្ចយេន បុរោហិតដ្ឋានំ លភិ. សោ គោត្តវសេន កច្ចានោតិ បញ្ញាយិត្ថ.

រាជា ចណ្ឌបជ្ជោតោ ពុទ្ធុប្បាទំ សុត្វា, ‘‘អាចរិយ, ត្វំ តត្ថ គន្ត្វា សត្ថារំ ឥធានេហី’’តិ បេសេសិ. សោ អត្តដ្ឋមោ សត្ថុ សន្តិកំ ឧបគតោ. តស្ស សត្ថា ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ សោ សត្តហិ ជនេហិ សទ្ធិំ សហបដិសម្ភិទាហិ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ. អថ សត្ថា ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ’’តិ ហត្ថំ បសារេសិ. តេ តាវទេវ ទ្វង្គុលមត្តកេសមស្សុកា ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរា វស្សសដ្ឋិកត្ថេរា វិយ អហេសុំ. ឯវំ ថេរោ សទត្ថំ និប្ផាទេត្វា, ‘‘ភន្តេ, រាជា បជ្ជោតោ តុម្ហាកំ បាទេ វន្ទិតុំ ធម្មញ្ច សោតុំ ឥច្ឆតី’’តិ សត្ថុ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘ត្វំយេវ ភិក្ខុ តត្ថ គច្ឆ, តយិ គតេបិ រាជា បសីទិស្សតី’’តិ អាហ. ថេរោ អត្តដ្ឋមោ តត្ថ គន្ត្វា រាជានំ បសាទេត្វា អវន្តីសុ សាសនំ បតិដ្ឋាបេត្វា បុន សត្ថុ សន្តិកមេវ គតោ.

៣១. ឯវំ សោ បត្តអរហត្តផលោ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជន្តានំ យទិទំ មហាកច្ចានោ’’តិ (អ. និ. ១.១៨៨, ១៩៧) ឯតទគ្គដ្ឋានំ បត្វា អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរនាថស្សាតិអាទិមាហ. តត្ថ បទុមំ នាម ចេតិយន្តិ បទុមេហិ ឆាទិតត្តា វា បទុមាការេហិ កតត្តា វា ភគវតោ វសនគន្ធកុដិវិហារោវ បូជនីយភាវេន ចេតិយំ, យថា ‘‘គោតមកចេតិយំ, អាឡវកចេតិយ’’ន្តិ វុត្តេ តេសំ យក្ខានំ និវសនដ្ឋានំ បូជនីយដ្ឋានត្តា ចេតិយន្តិ វុច្ចតិ, ឯវមិទំ ភគវតោ វសនដ្ឋានំ ចេតិយន្តិ វុច្ចតិ, ន ធាតុនិធាយកចេតិយន្តិ វេទិតព្ពំ. ន ហិ អបរិនិព្ពុតស្ស ភគវតោ សរីរធាតូនំ អភាវា ធាតុចេតិយំ អករិ. សិលាសនំ ការយិត្វាតិ តស្សា បទុមនាមិកាយ គន្ធកុដិយា បុប្ផាធារត្ថាយ ហេដ្ឋា ផលិកមយំ សិលាសនំ ការេត្វា. សុវណ្ណេនាភិលេបយិន្តិ តំ សិលាសនំ ជម្ពោនទសុវណ្ណេន អភិវិសេសេន លេបយិំ ឆាទេសិន្តិ អត្ថោ.

៣២. រតនាមយំ សត្តហិ រតនេហិ កតំ ឆត្តំ បគ្គយ្ហ មុទ្ធនិ ធារេត្វា វាឡពីជនិញ្ច សេតបវរចាមរិញ្ច បគ្គយ្ហ ពុទ្ធស្ស អភិរោបយិំ. លោកពន្ធុស្ស តាទិនោតិ សកលលោកពន្ធុសទិសស្ស តាទិគុណសមង្គិស្ស ពុទ្ធស្ស ធារេសិន្តិ អត្ថោ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

មហាកច្ចានត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៤. កាឡុទាយិត្ថេរអបទានវណ្ណនា

បទុមុត្តរពុទ្ធស្សាតិអាទិកំ អាយស្មតោ កាឡុទាយិត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ កុលប្បសាទកានំ ភិក្ខូនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា តជ្ជំ អភិនីហារំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ.

សោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ អម្ហាកំ ពោធិសត្តស្ស មាតុកុច្ឆិយំ បដិសន្ធិគ្គហណទិវសេ កបិលវត្ថុស្មិំយេវ អមច្ចគេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ ឯកទិវសំយេវ ជាតោតិ តំ ទិវសំយេវ នំ ទុកូលចុម្ពដកេ និបជ្ជាបេត្វា ពោធិសត្តស្ស ឧបដ្ឋានត្ថាយ នយិំសុ. ពោធិសត្តេន ហិ សទ្ធិំ ពោធិរុក្ខោ, រាហុលមាតា, ចត្តារោ និធី, អារោហនហត្ថី, អស្សកណ្ឌកោ, អានន្ទោ, ឆន្នោ, កាឡុទាយីតិ ឥមេ សត្ត ឯកទិវសេ ជាតត្តា សហជាតា នាម អហេសុំ. អថស្ស នាមគ្គហណទិវសេ សកលនគរស្ស ឧទគ្គចិត្តទិវសេ ជាតត្តា ឧទាយិត្វេវ នាមំ អកំសុ. ថោកំ កាឡធាតុកត្តា បន កាឡុទាយីតិ បញ្ញាយិត្ថ. សោ ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ កុមារកីឡំ កីឡន្តោ វុទ្ធិំ អគមាសិ.

អបរភាគេ លោកនាថេ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា អនុក្កមេន សព្ពញ្ញុតំ បត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កេ រាជគហំ ឧបនិស្សាយ វេឡុវនេ វិហរន្តេ សុទ្ធោទនមហារាជា តំ បវត្តិំ សុត្វា បុរិសសហស្សបរិវារំ ឯកំ អមច្ចំ ‘‘បុត្តំ មេ ឥធានេហី’’តិ បេសេសិ. សោ ធម្មទេសនាវេលាយំ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុត្វា សបរិវារោ អរហត្តំ បាបុណិ. អថ នេ សត្ថា ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ’’តិ ហត្ថំ បសារេសិ. សព្ពេ តង្ខណញ្ញេវ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរា វស្សសដ្ឋិកត្ថេរា វិយ អហេសុំ. អរហត្តប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ បន អរិយា មជ្ឈត្តាវ ហោន្តិ. តស្មា រញ្ញា បហិតសាសនំ ទសពលស្ស ន កថេសិ. រាជា ‘‘នេវ គតោ អាគច្ឆតិ, ន សាសនំ សុយ្យតី’’តិ អបរំ អមច្ចំ បុរិសសហស្សេហិ បេសេសិ. តស្មិម្បិ តថា បដិបន្នេ អបរម្បិ បេសេសីតិ ឯវំ នវហិ បុរិសសហស្សេហិ សទ្ធិំ នវ អមច្ចេ បេសេសិ. សព្ពេ អរហត្តំ បត្វា តុណ្ហី អហេសុំ.

អថ រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘ឯត្តកា ជនា មយិ សិនេហាភាវេន ទសពលស្ស ឥធាគមនត្ថាយ ន កិញ្ចិ កថយិំសុ, អយំ ខោ ឧទាយិ ទសពលេន សមវយោ, សហបំសុកីឡិកោ, មយិ ច សិនេហោ អត្ថិ, ឥមំ បេសេស្សាមី’’តិ តំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘តាត, ត្វំ បុរិសសហស្សបរិវារោ រាជគហំ គន្ត្វា ទសពលំ ឥធានេហី’’តិ វត្វា បេសេសិ. សោ បន គច្ឆន្តោ ‘‘សចាហំ, ទេវ, បព្ពជិតុំ លភិស្សាមិ, ឯវាហំ ភគវន្តំ ឥធានេស្សាមី’’តិ វត្វា ‘‘យំ កិញ្ចិ កត្វា មម បុត្តំ ទស្សេហី’’តិ វុត្តោ រាជគហំ គន្ត្វា សត្ថុ ធម្មទេសនវេលាយំ បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុត្វា សបរិវារោ អរហត្តំ បត្វា ឯហិភិក្ខុភាវេ បតិដ្ឋាសិ. អរហត្តំ បន បត្វា ‘‘ន តាវាយំ ទសពលស្ស កុលនគរំ គន្តុំ កាលោ, វសន្តេ បន ឧបគតេ បុប្ផិតេ វនសណ្ឌេ ហរិតតិណសញ្ឆន្នាយ ភូមិយា គមនកាលោ ភវិស្សតី’’តិ កាលំ បដិមានេន្តោ វសន្តេ សម្បត្តេ សត្ថុ កុលនគរំ គន្តុំ គមនមគ្គវណ្ណំ សំវណ្ណេន្តោ –

‘‘អង្គារិនោ ទានិ ទុមា ភទន្តេ, ផលេសិនោ ឆទនំ វិប្បហាយ;

តេ អច្ចិមន្តោវ បភាសយន្តិ, សមយោ មហាវីរ ភាគី រថានំ.

‘‘ទុមានិ ផុល្លានិ មនោរមានិ, សមន្តតោ សព្ពទិសា បវន្តិ;

បត្តំ បហាយ ផលមាសសានា, កាលោ ឥតោ បក្កមនាយ វីរ.

‘‘នេវាតិសីតំ ន បនាតិឧណ្ហំ, សុខា ឧតុ អទ្ធនិយា ភទន្តេ;

បស្សន្តុ តំ សាកិយា កោឡិយា ច, បច្ឆាមុខំ រោហិនិយំ តរន្តំ.

‘‘អាសាយ កសតេ ខេត្តំ, ពីជំ អាសាយ វប្បតិ;

អាសាយ វាណិជា យន្តិ, សមុទ្ទំ ធនហារកា;

យាយ អាសាយ តិដ្ឋាមិ, សា មេ អាសា សមិជ្ឈតុ. (ថេរគា. ៥២៧-៥៣០);

‘‘នាតិសីតំ នាតិឧណ្ហំ, នាតិទុព្ភិក្ខឆាតកំ;

សទ្ទលា ហរិតា ភូមិ, ឯស កាលោ មហាមុនិ. (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២២៥);

‘‘បុនប្បុនញ្ចេវ វបន្តិ ពីជំ, បុនប្បុនំ វស្សតិ ទេវរាជា;

បុនប្បុនំ ខេត្តំ កសន្តិ កស្សកា, បុនប្បុនំ ធញ្ញមុបេតិ រដ្ឋំ.

‘‘បុនប្បុនំ យាចនកា ចរន្តិ, បុនប្បុនំ ទានប្បតី ទទន្តិ;

បុនប្បុនំ ទានប្បតី ទទិត្វា, បុនប្បុនំ សគ្គមុបេន្តិ ឋានំ.

‘‘វីរោ ហវេ សត្តយុគំ បុនេតិ, យស្មិំ កុលេ ជាយតិ ភូរិបញ្ញោ;

មញ្ញាមហំ សក្កតិ ទេវទេវោ, តយា ហិ ជាតោ មុនិ សច្ចនាមោ.

‘‘សុទ្ធោទនោ នាម បិតា មហេសិនោ, ពុទ្ធស្ស មាតា បន មាយនាមា;

យា ពោធិសត្តំ បរិហរិយ កុច្ឆិនា, កាយស្ស ភេទា តិទិវម្ហិ មោទតិ.

‘‘សា គោតមី កាលកតា ឥតោ ចុតា, ទិព្ពេហិ កាមេហិ សមង្គិភូតា;

សា មោទតិ កាមគុណេហិ បញ្ចហិ, បរិវារិតា ទេវគណេហិ តេហី’’តិ. (ថេរគា. ៥៣១-៥៣៥);

ឥមា គាថា អភាសិ. តត្ថ អង្គារិនោតិ អង្គារានិ វិយាតិ អង្គារានិ. អង្គារានិ រត្តបវាឡវណ្ណានិ រុក្ខានំ បុប្ផផលានិ, តានិ ឯតេសំ សន្តីតិ អង្គារិនោ, អភិលោហិតកុសុមកិសលយេហិ អង្គារវុដ្ឋិសម្បរិកិណ្ណា វិយាតិ អត្ថោ. ទានីតិ ឥមស្មិំ កាលេ. ទុមាតិ រុក្ខា. ភទន្តេតិ ភទ្ទំ អន្តេ ឯតស្សាតិ, ‘‘ភទន្តេ’’តិ ឯកស្ស ទ-ការស្ស លោបំ កត្វា វុច្ចតិ. គុណវិសេសយុត្តោ, គុណវិសេសយុត្តានញ្ច អគ្គភូតោ សត្ថា. តស្មា, ភទន្តេតិ សត្ថុ អាលបនមេវ, បច្ចត្តវចនញ្ចេតំ ឯការន្តំ ‘‘សុគតេ បដិកម្មេ សុខេ ទុក្ខេ ជីវេ’’តិអាទីសុ វិយ. ឥធ បន សម្ពោធនដ្ឋេ ទដ្ឋព្ពំ. តេន វុត្តំ, ‘‘ភទន្តេតិ អាលបន’’ន្តិ. ‘‘ភទ្ទសទ្ទេន សមានត្ថំ បទន្តរមេក’’ន្តិ កេចិ. ផលានិ ឯសន្តីតិ ផលេសិនោ. អចេតនេបិ ហិ សចេតនកិរិយំ អាហ. ឯវំ ថេរេន យាចិតោ ភគវា តត្ថ គមនេ ពហូនំ វិសេសាធិគមនំ ទិស្វា វីសតិសហស្សខីណាសវបរិវុតោ រាជគហតោ អតុរិតចារិកាវសេន កបិលវត្ថុគាមិមគ្គំ បដិបជ្ជិ. ថេរោ ឥទ្ធិយា កបិលវត្ថុំ គន្ត្វា រញ្ញោ បុរតោ អាកាសេ ឋិតោវ អទិដ្ឋបុព្ពវេសំ ទិស្វា រញ្ញា ‘‘កោសិ ត្វ’’ន្តិ បុច្ឆិតោ ‘‘អមច្ចបុត្តំ តយា ភគវតោ សន្តិកំ បេសិតំ មំ ន ជានាសិ, ត្វំ ឯវំ បន ជានាហី’’តិ ទស្សេន្តោ –

‘‘ពុទ្ធស្ស បុត្តោម្ហិ អសយ្ហសាហិនោ, អង្គីរសស្សប្បដិមស្ស តាទិនោ;

បិតុបិតា មយ្ហំ តុវំសិ សក្ក, ធម្មេន មេ គោតម អយ្យកោសី’’តិ. (ថេរគា. ៥៣៦) –

គាថមាហ.

តត្ថ ពុទ្ធស្ស បុត្តោម្ហីតិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធស្ស ឱរស្ស បុត្តោ អម្ហិ. អសយ្ហសាហិនោតិ អភិសម្ពោធិតោ បុព្ពេ ឋបេត្វា មហាពោធិសត្តំ អញ្ញេហិ សហិតុំ វហិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា អសយ្ហស្ស សកលស្ស ពោធិសម្ភារស្ស មហាការុណិកាធិការស្ស ច សហនតោ វហនតោ, តតោ បរម្បិ អញ្ញេហិ សហិតុំ អភិភវិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា អសយ្ហានំ បញ្ចន្នំ មារានំ សហនតោ អភិភវនតោ, អាសយានុសយចរិតាធិមុត្តិអាទិវិភាគាវពោធនេន យថារហំ វេនេយ្យានំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ អនុសាសនីសង្ខាតស្ស អញ្ញេហិ អសយ្ហស្ស ពុទ្ធកិច្ចស្ស សហនតោ, តត្ថ វា សាធុការិភាវតោ អសយ្ហសាហិនោ. អង្គីរសស្សាតិ អង្គីកតសីលាទិសម្បត្តិកស្ស. អង្គមង្គេហិ និច្ឆរណកឱភាសស្សាតិ អបរេ. កេចិ បន ‘‘អង្គីរសោ, សិទ្ធត្ថោតិ ទ្វេ នាមានិ បិតរាយេវ គហិតានី’’តិ វទន្តិ. អប្បដិមស្សាតិ អនូបមស្ស. ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ តាទិលក្ខណប្បត្តិយា តាទិនោ. បិតុបិតា មយ្ហំ តុវំសីតិ អរិយជាតិវសេន មយ្ហំ បិតុ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស លោកវោហារេន ត្វំ បិតា អសិ. សក្កាតិ ជាតិវសេន រាជានំ អាលបតិ. ធម្មេនាតិ សភាវេន អរិយជាតិ លោកិយជាតីតិ ទ្វិន្នំ ជាតីនំ សភាវសមោធានេន. គោតមាតិ រាជានំ គោត្តេន អាលបតិ. អយ្យកោសីតិ បិតាមហោ អសិ. ឯត្ថ ច ‘‘ពុទ្ធស្ស បុត្តោម្ហី’’តិអាទិំ វទន្តោ ថេរោ អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

ឯវំ បន អត្តានំ ជានាបេត្វា ហដ្ឋតុដ្ឋេន រញ្ញា មហារហេ បល្លង្កេ និសីទាបេត្វា អត្តនោ បដិយាទិតស្ស នានគ្គរសភោជនស្ស បត្តំ បូរេត្វា ទិន្នេ គមនាការំ ទស្សេសិ. ‘‘កស្មា, ភន្តេ, គន្តុកាមត្ថ, ភុញ្ជថា’’តិ ច វុត្តេ, ‘‘សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ភុញ្ជិស្សាមី’’តិ. ‘‘កហំ បន សត្ថា’’តិ? ‘‘វីសតិសហស្សភិក្ខុបរិវារោ តុម្ហាកំ ទស្សនត្ថាយ មគ្គំ បដិបន្នោ’’តិ. ‘‘តុម្ហេ ឥមំ បិណ្ឌបាតំ ភុញ្ជថ, អញ្ញំ ភគវតោ ហរិស្សថ. យាវ ច មម បុត្តោ ឥមំ នគរំ សម្បាបុណាតិ, តាវស្ស ឥតោ បិណ្ឌបាតំ ហរថា’’តិ វុត្តេ ថេរោ ភត្តកិច្ចំ កត្វា រញ្ញោ បរិសាយ ច ធម្មំ កថេត្វា សត្ថុ អាគមនតោ បុរេតរមេវ សកលរាជនិវេសនំ រតនត្តយេ អភិប្បសន្នំ ករោន្តោ សព្ពេសំ បស្សន្តានំយេវ សត្ថុ អាហរិតព្ពភត្តបុណ្ណំ បត្តំ អាកាសេ វិស្សជ្ជេត្វា សយម្បិ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បិណ្ឌបាតំ ឧបនាមេត្វា សត្ថុ ហត្ថេ ឋបេសិ. សត្ថា តំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិ. ឯវំ សដ្ឋិយោជនមគ្គេ ទិវសេ ទិវសេ យោជនំ គច្ឆន្តស្ស ភគវតោ រាជគេហតោយេវ បិណ្ឌបាតំ អាហរិត្វា អទាសិ. អថ នំ ភគវា ‘‘អយំ មយ្ហំ បិតុនោ សកលនិវេសនំ បសាទេតី’’តិ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ កុលប្បសាទកានំ ភិក្ខូនំ យទិទំ កាឡុទាយី’’តិ (អ. និ. ១.២១៩, ២២៥) កុលប្បសាទកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ.

៤៨-៩. ឯវំ សោ កតបុញ្ញសម្ភារានុរូបេន អរហត្តំ បត្វា បត្តឯតទគ្គដ្ឋានោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សវសេន បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរស្ស ពុទ្ធស្សាតិអាទិមាហ. អទ្ធានំ បដិបន្នស្សាតិ អបររដ្ឋំ គមនត្ថាយ ទូរមគ្គំ បដិបជ្ជន្តស្ស. ចរតោ ចារិកំ តទាតិ អន្តោមណ្ឌលំ មជ្ឈេមណ្ឌលំ ពហិមណ្ឌលន្តិ តីណិ មណ្ឌលានិ តទា ចារិកំ ចរតោ ចរន្តស្ស បទុមុត្តរពុទ្ធស្ស ភគវតោ សុផុល្លំ សុដ្ឋុ ផុល្លំ បពោធិតំ គយ្ហ គហេត្វា ន កេវលមេវ បទុមំ, ឧប្បលញ្ច មល្លិកំ វិកសិតំ អហំ គយ្ហ ឧភោហិ ហត្ថេហិ គហេត្វា បូរេសិន្តិ សម្ពន្ធោ. បរមន្នំ គហេត្វានាតិ បរមំ ឧត្តមំ សេដ្ឋំ មធុរំ សព្ពសុបក្កំ សាលិឱទនំ គហេត្វា សត្ថុនោ អទាសិំ ភោជេសិន្តិ អត្ថោ.

៩៧. សក្យានំ នន្ទិជននោតិ សក្យរាជកុលានំ ភគវតោ ញាតីនំ អារោហបរិណាហរូបយោព្ពនវចនាលបនសម្បត្តិយា នន្ទំ តុដ្ឋិំ ជនេន្តោ ឧប្បាទេន្តោ. ញាតិពន្ធុ ភវិស្សតីតិ ញាតោ បាកដោ ពន្ធុ ភវិស្សតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

កាឡុទាយិត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៥. មោឃរាជត្ថេរអបទានវណ្ណនា

អត្ថទស្សី តុ ភគវាតិអាទិកំ អាយស្មតោ មោឃរាជត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ លូខចីវរធរានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា តំ ឋានន្តរំ អាកង្ខន្តោ បណិធានំ កត្វា តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ករោន្តោ អត្ថទស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ បុន ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ព្រាហ្មណានំ វិជ្ជាសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ ឯកទិវសំ អត្ថទស្សិំ ភគវន្តំ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតំ រថិយំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា សិរសិ អញ្ជលិំ កត្វា ‘‘យាវតា រូបិនោ សត្ថា’’តិអាទីហិ ឆហិ គាថាហិ អភិត្ថវិត្វា ភាជនំ បូរេត្វា មធុំ ឧបនេសិ. សត្ថា តំ បដិគ្គហេត្វា អនុមោទនំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបភគវតោ កាលេ កដ្ឋវាហនស្ស នាម រញ្ញោ អមច្ចោ ហុត្វា និព្ពត្តោ តេន សត្ថុ អានយនត្ថាយ បេសិតោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វីសតិវស្សសហស្សានិ សមណធម្មំ កត្វា តតោ ចុតោ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ សុគតីសុយេវ បរិវត្តេន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា មោឃរាជាតិ លទ្ធនាមោ ពាវរីយព្រាហ្មណស្ស សន្តិកេ ឧគ្គហិតសិប្បោ សំវេគជាតោ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា តាបសសហស្សបរិវារោ អជិតាទីហិ សទ្ធិំ សត្ថុ សន្តិកំ បេសិតោ តេសំ បន្នរសមោ ហុត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនបរិយោសានេ អរហត្តំ បាបុណិ. អរហត្តំ បន បត្វា សត្ថលូខំ សុត្តលូខំ រជនលូខន្តិ វិសេសេន តិវិធេនបិ លូខេន សមន្នាគតំ បំសុកូលំ ធារេសិ. តេន នំ សត្ថា លូខចីវរធរានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ.

៦៤. ឯវំ សោ បណិធានានុរូបេន អរហត្តផលំ បត្វា អត្តនោ បុព្ពសម្ភារំ ទិស្វា បុព្ពកម្មាបទានំ បកាសេន្តោ អត្ថទស្សី តុ ភគវាតិអាទិមាហ. តំ សព្ពំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៧៣. បុដកំ បូរយិត្វានាតិ បុដកំ វុច្ចតិ វារកំ, ឃដំ វា. អនេឡកំ និទ្ទោសំ មក្ខិកណ្ឌវិរហិតំ ខុទ្ទមធុនា ឃដំ បូរេត្វា តំ ឧភោហិ ហត្ថេហិ បគ្គយ្ហ បការេន អាទរេន គហេត្វា មហេសិនោ ភគវតោ ឧបនេសិន្តិ សម្ពន្ធោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

មោឃរាជត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៦. អធិមុត្តត្ថេរអបទានវណ្ណនា

និព្ពុតេ លោកនាថម្ហីតិអាទិកំ អាយស្មតោ អធិមុត្តត្ថេរស្ស អបទានំ (ថេរគា. អដ្ឋ. ២.អធិមុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា). អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ អត្ថទស្សិម្ហិ លោកនាថេ បរិនិព្ពុតេ ឯកស្មិំ កុលគេហេ និព្ពត្តោ រតនត្តយេ បសន្នោ ភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តេត្វា ឧច្ឆូហិ មណ្ឌបំ ការេត្វា មហាទានំ បវត្តេត្វា បរិយោសានេ សន្តិបទំ បណិធេសិ. សោ តតោ ចុតោ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច ឧភយសម្បត្តិយោ អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ឯកស្មិំ កុលគេហេ និព្ពត្តោ សាសនេ បសីទិត្វា សទ្ធាយ បតិដ្ឋិតត្តា អធិមុត្តត្ថេរោតិ បាកដោ.

៨៤. ឯវំ កតសម្ភារវសេន អរហត្តំ បត្វា អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ និព្ពុតេ លោកនាថម្ហីតិអាទិមាហ. តំ សព្ពំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

អធិមុត្តត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៧. លសុណទាយកត្ថេរអបទានវណ្ណនា

ហិមវន្តស្សាវិទូរេតិអាទិកំ អាយស្មតោ លសុណទាយកត្ថេរស្ស អបទានំ. ឯសោបាយស្មា បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ ឯកស្មិំ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឃរាវាសេ អាទីនវំ ទិស្វា គេហំ បហាយ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តំ និស្សាយ វនេ វសន្តោ ពហូនិ លសុណានិ រោបេត្វា តទេវ វនមូលផលញ្ច ខាទន្តោ វិហាសិ. សោ ពហូនិ លសុណានិ កាជេនាទាយ មនុស្សបថំ អាហរិត្វា បសន្នោ ទានំ ទត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ភេសជ្ជត្ថាយ ទត្វា គច្ឆតិ. ឯវំ សោ យាវជីវំ បុញ្ញានិ កត្វា តេនេវ បុញ្ញពលេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឧភយសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា កមេន ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ឧប្បន្នោ បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បត្តោ បុព្ពកម្មវសេន លសុណទាយកត្ថេរោតិ បាកដោ.

៨៩. អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ ហិមវន្តស្សាវិទូរេតិអាទិមាហ. តត្ថ ហិមាលយបព្ពតស្ស បរិយោសានេ មនុស្សានំ សញ្ចរណដ្ឋានេ យទា វិបស្សី ភគវា ឧទបាទិ, តទា អហំ តាបសោ អហោសិន្តិ សម្ពន្ធោ. លសុណំ ឧបជីវាមីតិ រត្តលសុណំ រោបេត្វា តទេវ គោចរំ កត្វា ជីវិកំ កប្បេមីតិ អត្ថោ. តេន វុត្តំ ‘‘លសុណំ មយ្ហភោជន’’ន្តិ.

៩០. ខារិយោ បូរយិត្វានាតិ តាបសភាជនានិ លសុណេន បូរយិត្វា កាជេនាទាយ សង្ឃារាមំ សង្ឃស្ស វសនដ្ឋានំ ហេមន្តាទីសុ តីសុ កាលេសុ សង្ឃស្ស ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ វសនវិហារំ អគច្ឆិំ អគមាសិន្តិ អត្ថោ. ហដ្ឋោ ហដ្ឋេន ចិត្តេនាតិ អហំ សន្តុដ្ឋោ សោមនស្សយុត្តចិត្តេន សង្ឃស្ស លសុណំ អទាសិន្តិ អត្ថោ.

៩១. វិបស្សិស្ស…បេ… និរតស្សហន្តិ នរានំ អគ្គស្ស សេដ្ឋស្ស អស្ស វិបស្សិស្ស ភគវតោ សាសនេ និរតោ និស្សេសេន រតោ អហន្តិ សម្ពន្ធោ. សង្ឃស្ស…បេ… មោទហន្តិ អហំ សង្ឃស្ស លសុណទានំ ទត្វា សគ្គម្ហិ សុដ្ឋុ អគ្គស្មិំ ទេវលោកេ អាយុកប្បំ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវមានោ មោទិំ, សន្តុដ្ឋោ ភវាមីតិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

លសុណទាយកត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៨. អាយាគទាយកត្ថេរអបទានវណ្ណនា

និព្ពុតេ លោកនាថម្ហីតិអាទិកំ អាយស្មតោ អាយាគទាយកត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សិខិស្ស ភគវតោ បរិនិព្ពុតកាលេ ឯកស្មិំ កុលគេហេ និព្ពត្តោ សាសនេ បសន្នោ វឌ្ឍកីនំ មូលំ ទត្វា អតិមនោហរំ ទីឃំ ភោជនសាលំ ការាបេត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តេត្វា បណីតេនាហារេន ភោជេត្វា មហាទានំ ទត្វា ចិត្តំ បសាទេសិ. សោ យាវតាយុកំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុយេវ សំសរន្តោ ឧភយសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា ឃដេន្តោ វាយមន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ន ចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. បុព្ពេ កតបុញ្ញវសេន អាយាគត្ថេរោតិ បាកដោ.

៩៤. ឯវំ សោ កតបុញ្ញសម្ភារវសេន អរហត្តំ បត្វា អត្តនា បុព្ពេ កតកុសលកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ និព្ពុតេ លោកនាថម្ហីតិអាទិមាហ. តត្ថ និព្ពុតេតិ វទតំ ‘‘មយំ ពុទ្ធា’’តិ វទន្តានំ អន្តរេ វរេ ឧត្តមេ សិខិម្ហិ ភគវតិ បរិនិព្ពុតេតិ អត្ថោ. ហដ្ឋោ ហដ្ឋេន ចិត្តេនាតិ សទ្ធតាយ ហដ្ឋបហដ្ឋោ សោមនស្សយុត្តចិត្តតាយ បហដ្ឋេន ចិត្តេន ឧត្តមំ ថូបំ សេដ្ឋំ ចេតិយំ អវន្ទិំ បណាមយិន្តិ អត្ថោ.

៩៥. វឌ្ឍកីហិ កថាបេត្វាតិ ‘‘ភោជនសាលាយ បមាណំ កិត្តក’’ន្តិ បមាណំ កថាបេត្វាតិ អត្ថោ. មូលំ ទត្វានហំ តទាតិ តទា តស្មិំ កាលេ អហំ កម្មករណត្ថាយ តេសំ វឌ្ឍកីនំ មូលំ ទត្វា អាយាគំ អាយតំ ទីឃំ ភោជនសាលំ អហំ សន្តុដ្ឋោ សោមនស្សចិត្តេន ការបេសហំ ការាបេសិំ អហន្តិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

៩៧. អាយាគស្ស ឥទំ ផលន្តិ ភោជនសាលទានស្ស ឥទំ វិបាកន្តិ អត្ថោ.

អាយាគទាយកត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៩. ធម្មចក្កិកត្ថេរអបទានវណ្ណនា

សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោតិអាទិកំ អាយស្មតោ ធម្មចក្កិកត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ ឯកស្មិំ កុលគេហេ និព្ពត្តោ វុទ្ធិប្បត្តោ បុត្តទារេហិ វឌ្ឍិតោ វិភវសម្បន្នោ មហាភោគោ, សោ រតនត្តយេ បសន្នោ សទ្ធាជាតោ ធម្មសភាយំ ធម្មាសនស្ស បិដ្ឋិតោ រតនមយំ ធម្មចក្កំ ការេត្វា បូជេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ និព្ពត្តដ្ឋានេសុ សក្កសម្បត្តិំ ចក្កវត្តិសម្បត្តិញ្ច អនុភវិត្វា កមេន ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ឯកស្មិំ កុលគេហេ ឧប្បន្នោ វិភវសម្បន្នោ សញ្ជាតសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បត្វា បុព្ពេ កតកុសលនាមសទិសនាមេន ធម្មចក្កិកត្ថេរោតិ បាកដោ ជាតោ អហោសិ.

១០២. សោ បុញ្ញសម្ភារានុរូបេន បត្តអរហត្តផលោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា ជាតសោមនស្សោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោតិអាទិមាហ. សីហាសនស្ស សម្មុខាតិ សីហស្ស ភគវតោ និសិន្នស្ស សម្មុខា ពុទ្ធាសនស្ស អភិមុខដ្ឋានេតិ អត្ថោ, ធម្មចក្កំ មេ ឋបិតន្តិ មយា ធម្មចក្កាការេន ឧភតោ សីហរូបំ ទស្សេត្វា មជ្ឈេ អាទាសសទិសំ ការេត្វា កតំ ធម្មចក្កំ ឋបិតំ បូជិតំ. កិំ ភូតំ? វិញ្ញូហិ មេធាវីហិ ‘‘អតីវ សុន្ទរ’’ន្តិ វណ្ណិតំ ថោមិតំ សុកតំ ធម្មចក្កន្តិ សម្ពន្ធោ.

១០៣. ចារុវណ្ណោវ សោភាមីតិ សុវណ្ណវណ្ណោ ឥវ សោភាមិ វិរោចាមីតិ អត្ថោ. ‘‘ចតុវណ្ណេហិ សោភាមី’’តិបិ បាឋោ, តស្ស ខត្តិយព្រាហ្មណវេស្សសុទ្ទជាតិសង្ខាតេហិ ចតូហិ វណ្ណេហិ សោភាមិ វិរោចាមីតិ អត្ថោ. សយោគ្គពលវាហនោតិ សុវណ្ណសិវិកាទីហិ យោគ្គេហិ ច សេនាបតិមហាមត្តាទីហិ សេវកេហិ ពលេហិ ច ហត្ថិអស្សរថសង្ខាតេហិ វាហនេហិ ច សហិតោតិ អត្ថោ. ពហុជ្ជនា ពហវោ មនុស្សា អនុយន្តា មមានុវត្តន្តា និច្ចំ និច្ចកាលំ បរិវារេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

ធម្មចក្កិកត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

១០. កប្បរុក្ខិយត្ថេរអបទានវណ្ណនា

សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោតិអាទិកំ អាយស្មតោ កប្បរុក្ខិយត្ថេរស្ស អបទានំ (ថេរគា. អដ្ឋ. ២.៥៧៦). អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តេសុ តេសុ ភវេសុ និព្ពានាធិគមូបាយភូតានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ វិភវសម្បន្នេ ឯកស្មិំ កុលេ និព្ពត្តោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ សត្ថរិ បសន្នោ សត្តហិ រតនេហិ វិចិត្តំ សុវណ្ណមយំ កប្បរុក្ខំ ការេត្វា សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ ចេតិយស្ស សម្មុខេ ឋបេត្វា បូជេសិ. សោ ឯវរូបំ បុញ្ញំ កត្វា យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចុតោ សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ កមេន ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ឯកស្មិំ កុលគេហេ និព្ពត្តោ វិញ្ញុតំ បត្តោ ឃរាវាសំ សណ្ឋបេត្វា រតនត្តយេ បសន្នោ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ សត្ថុ អារាធេត្វា បព្ពជិតោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បត្វា បុព្ពេ កតកុសលនាមេន កប្បរុក្ខិយត្ថេរោតិ បាកដោ អហោសិ.

១០៨. សោ ឯវំ បត្តអរហត្តផលោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សវសេន បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោតិអាទិមាហ. ថូបសេដ្ឋស្ស សម្មុខាតិ សេដ្ឋស្ស ឧត្តមស្ស ធាតុនិហិតថូបស្ស ចេតិយស្ស សម្មុខដ្ឋានេ វិចិត្តទុស្សេ អនេកវណ្ណេហិ វិសមេន វិសទិសេន ចិត្តេន មនោហរេ ចិនបដ្ដសោមារបដ្ដាទិកេ ទុស្សេ. លគេត្វា ឱលគ្គេត្វា កប្បរុក្ខំ ឋបេសិំ អហំ បតិដ្ឋបេសិន្តិ អត្ថោ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

កប្បរុក្ខិយត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

ចតុត្ថវគ្គវណ្ណនា សមត្តា.