៣. សុភូតិវគ្គោ

១. សុភូតិត្ថេរអបទានវណ្ណនា

ហិមវន្តស្សាវិទូរេតិអាទិកំ អាយស្មតោ សុភូតិត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ ឥតោ កប្បសតសហស្សមត្ថកេ អនុប្បន្នេយេវ បទុមុត្តរេ ភគវតិ លោកនាថេ ហំសវតីនគរេ អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណមហាសាលស្ស ឯកបុត្តកោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, តស្ស នន្ទមាណវោតិ នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិត្វា តត្ថ សារំ អបស្សន្តោ អត្តនោ បរិវារភូតេហិ ចតុចត្តាលីសាយ មាណវសហស្សេហិ សទ្ធិំ បព្ពតបាទេ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ បញ្ចាភិញ្ញាយោ ច និព្ពត្តេសិ. អន្តេវាសិកានម្បិ កម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិ. តេបិ នចិរស្សេវ ឈានលាភិនោ អហេសុំ.

តេន ច សមយេន បទុមុត្តរោ ភគវា លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា ហំសវតីនគរំ ឧបនិស្សាយ វិហរន្តោ ឯកទិវសំ បច្ចូសសមយេ លោកំ វោលោកេន្តោ នន្ទតាបសស្ស អន្តេវាសិកជដិលានំ អរហត្តូបនិស្សយំ, នន្ទតាបសស្ស ច ទ្វីហង្គេហិ សមន្នាគតស្ស សាវកដ្ឋានន្តរស្ស បត្ថនំ ទិស្វា បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា បុព្ពណ្ហសមយេ បត្តចីវរមាទាយ អញ្ញំ កញ្ចិ អនាមន្តេត្វា សីហោ វិយ ឯកចរោ នន្ទតាបសស្ស អន្តេវាសិកេសុ ផលាផលត្ថាយ គតេសុ ‘‘ពុទ្ធភាវំ មេ ជានាតូ’’តិ បស្សន្តស្សេវ នន្ទតាបសស្ស អាកាសតោ ឱតរិត្វា បថវិយំ បតិដ្ឋាសិ. នន្ទតាបសោ ពុទ្ធានុភាវញ្ចេវ លក្ខណបារិបូរិញ្ច ទិស្វា លក្ខណមន្តេ សម្មសិត្វា ‘‘ឥមេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ នាម អគារំ អជ្ឈាវសន្តោ រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី, បព្ពជន្តោ លោកេ វិវដច្ឆេទោ សព្ពញ្ញូ ពុទ្ធោ ហោតិ, អយំ បុរិសាជានីយោ និស្សំសយំ ពុទ្ធោ’’តិ ញត្វា បច្ចុគ្គមនំ កត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា អាសនំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ. នន្ទតាបសោបិ អត្តនោ អនុច្ឆវិកំ អាសនំ គហេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. តស្មិំ សមយេ ចតុចត្តាលីសសហស្សជដិលា បណីតបណីតានិ ឱជវន្តានិ ផលាផលានិ គហេត្វា អាចរិយស្ស សន្តិកំ សម្បត្តា ពុទ្ធានញ្ចេវ អាចរិយស្ស ច និសិន្នាការំ ឱលោកេត្វា អាហំសុ – ‘‘អាចរិយ, មយំ ‘ឥមស្មិំ លោកេ តុម្ហេហិ មហន្តតរោ នត្ថី’តិ វិចរាម, អយំ បន បុរិសោ តុម្ហេហិ មហន្តតរោ មញ្ញេ’’តិ. នន្ទតាបសោ – ‘‘តាតា, កិំ វទេថ, តុម្ហេ សាសបេន សទ្ធិំ អដ្ឋសដ្ឋិយោជនសតសហស្សុព្ពេធំ សិនេរុំ ឧបមេតុំ ឥច្ឆថ, សព្ពញ្ញុពុទ្ធេន សទ្ធិំ មា មំ ឧបមិត្ថា’’តិ អាហ. អថ តេ តាបសា – ‘‘សចេ អយំ ឱរកោ អភវិស្ស, ន អម្ហាកំ អាចរិយោ ឯវំ ឧបមំ អាហរេយ្យ. យាវ មហាវតាយំ បុរិសាជានីយោ’’តិ បាទេសុ និបតិត្វា សិរសា វន្ទិំសុ. អថ តេ អាចរិយោ អាហ – ‘‘តាតា, អម្ហាកំ ពុទ្ធានំ អនុច្ឆវិកោ ទេយ្យធម្មោ នត្ថិ, ភគវា ច ភិក្ខាចារវេលាយំ ឥធាគតោ, តស្មា មយំ យថាពលំ ទេយ្យធម្មំ ទស្សាម, តុម្ហេហិ យំ យំ បណីតំ ផលាផលំ អាភតំ, តំ តំ អាហរថា’’តិ អាហរាបេត្វា សហត្ថេនេវ ធោវិត្វា សយំ តថាគតស្ស បត្តេ បតិដ្ឋាបេសិ. សត្ថារា ផលាផលេ បដិគ្គហិតមត្តេ ទេវតា ទិព្ពោជំ បក្ខិបិំសុ. តាបសោ ឧទកម្បិ សយមេវ បរិស្សាវេត្វា អទាសិ. តតោ ភោជនកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា និសិន្នេ សត្ថរិ សព្ពេ អន្តេវាសិកេ បក្កោសិត្វា សត្ថុ សន្តិកេ សារណីយំ កថំ កថេន្តោ និសីទិ. សត្ថា ‘‘ភិក្ខុសង្ឃោ អាគច្ឆតូ’’តិ ចិន្តេសិ. សត្ថុ ចិត្តំ ញត្វា សតសហស្សមត្តា ខីណាសវា អាគន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា អដ្ឋំសុ.

អថ នន្ទតាបសោ អន្តេវាសិកេ អាមន្តេសិ – ‘‘តាតា, ពុទ្ធានំ និសិន្នាសនម្បិ នីចំ, សមណសតសហស្សស្សបិ អាសនំ នត្ថិ. តុម្ហេហិ អជ្ជ ឧឡារំ ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច សក្ការំ កាតុំ វដ្ដតិ, បព្ពតបាទតោ វណ្ណគន្ធសម្បន្នានិ បុប្ផានិ អាហរថា’’តិ អាហ. អចិន្តេយ្យត្តា ឥទ្ធិវិសយស្ស តេ មុហុត្តេនេវ វណ្ណគន្ធរសសម្បន្នានិ បុប្ផានិ អាហរិត្វា ពុទ្ធានំ យោជនប្បមាណំ បុប្ផាសនំ បញ្ញាបេសុំ. អគ្គសាវកានំ តិគាវុតំ, សេសភិក្ខូនំ អឌ្ឍយោជនាទិភេទំ, សង្ឃនវកស្ស ឧសភមត្តំ បញ្ញាបេសុំ. ឯវំ បញ្ញត្តេសុ អាសនេសុ នន្ទតាបសោ តថាគតស្ស បុរតោ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ឋិតោ, ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ឥមំ បុប្ផាសនំ អារុយ្ហ និសីទថា’’តិ អាហ. និសីទិ ភគវា បុប្ផាសនេ. ឯវំ និសិន្នេ សត្ថរិ សត្ថុ អាការំ ញត្វា ភិក្ខូ អត្តនោ អត្តនោ បត្តាសនេ និសីទិំសុ. នន្ទតាបសោ មហន្តំ បុប្ផច្ឆត្តំ គហេត្វា តថាគតស្ស មត្ថកេ ធារេន្តោ អដ្ឋាសិ. សត្ថា ‘‘តាបសានំ អយំ សក្ការោ មហប្ផលោ ហោតូ’’តិ និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិ. សត្ថុ សមាបន្នភាវំ ញត្វា ភិក្ខូបិ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិំសុ. តថាគតេ សត្តាហំ និរោធំ សមាបជ្ជិត្វា និសិន្នេ អន្តេវាសិកា ភិក្ខាចារកាលេ សម្បត្តេ វនមូលផលាផលំ បរិភុញ្ជិត្វា សេសកាលេ ពុទ្ធានំ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ អដ្ឋំសុ. នន្ទតាបសោ បន ភិក្ខាចារម្បិ អគន្ត្វា បុប្ផច្ឆត្តំ ធារេន្តោយេវ សត្តាហំ បីតិសុខេនេវ វីតិនាមេសិ.

សត្ថា និរោធតោ វុដ្ឋាយ អរណវិហារិអង្គេន ទក្ខិណេយ្យង្គេន ចាតិ ទ្វីហិ អង្គេហិ សមន្នាគតំ ឯកំ សាវកំ ‘‘ឥសិគណស្ស បុប្ផាសនានុមោទនំ ករោហី’’តិ អាណាបេសិ. សោ ចក្កវត្តិរញ្ញោ សន្តិកា បដិលទ្ធមហាលាភោ មហាយោធោ វិយ តុដ្ឋមានសោ អត្តនោ វិសយេ ឋត្វា តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ សម្មសិត្វា អនុមោទនមកាសិ. តស្ស ទេសនាវសានេ សត្ថា សយំ ធម្មំ ទេសេសិ. សត្ថុ ទេសនាវសានេ សព្ពេបិ ចតុចត្តាលីសសហស្សតាបសា អរហត្តំ បាបុណិំសុ. សត្ថា – ‘‘ឯថ ភិក្ខវោ’’តិ ហត្ថំ បសារេសិ. តេសំ តាវទេវ កេសមស្សូ អន្តរធាយិំសុ. អដ្ឋ បរិក្ខារា សរីរេ បដិមុក្កាវ អហេសុំ. តេ សដ្ឋិវស្សិកត្ថេរា វិយ សត្ថារំ បរិវារយិំសុ. នន្ទតាបសោ បន វិក្ខិត្តចិត្តតាយ វិសេសំ នាធិគញ្ឆិ. តស្ស កិរ អរណវិហារិត្ថេរស្ស ធម្មំ សោតុំ អារទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ – ‘‘អហោ វតាហម្បិ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ ឥមិនា សាវកេន លទ្ធគុណំ លភេយ្យ’’ន្តិ ចិត្តំ ឧទបាទិ. សោ តេន វិតក្កេន មគ្គផលបដិវេធំ កាតុំ នាសក្ខិ. តថាគតំ បន វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ សម្មុខេ ឋិតោ ឯវមាហ – ‘‘ភន្តេ, យេន ភិក្ខុនា ឥសិគណស្ស បុប្ផាសនានុមោទនា កតា, កោ នាមាយំ តុម្ហាកំ សាសនេ’’តិ? ‘‘អរណវិហារិអង្គេន ច ទក្ខិណេយ្យង្គេន ច ឯតទគ្គដ្ឋានំ បត្តោ ឯសោ ភិក្ខូ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, យ្វាយំ មយា សត្តាហំ បុប្ផច្ឆត្តំ ធារេន្តេន សក្ការោ កតោ, តេន អធិការេន អញ្ញំ សម្បត្តិំ ន បត្ថេមិ, អនាគតេ បន ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ អយំ ថេរោ វិយ ទ្វីហង្គេហិ សមន្នាគតោ សាវកោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ.

សត្ថា ‘‘សមិជ្ឈិស្សតិ នុ ខោ ឥមស្ស តាបសស្ស បត្ថនា’’តិ អនាគតំសញាណំ បេសេត្វា ឱលោកេន្តោ កប្បសតសហស្សំ អតិក្កមិត្វា សមិជ្ឈនកភាវំ ទិស្វា, ‘‘តាបស, ន តេ អយំ បត្ថនា មោឃំ ភវិស្សតិ, អនាគតេ កប្បសតសហស្សំ អតិក្កមិត្វា គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស សន្តិកេ សមិជ្ឈិស្សតី’’តិ ធម្មកថំ កថេត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ អាកាសំ បក្ខន្ទិ. នន្ទតាបសោ យាវ ចក្ខុបថំ ន សមតិក្កមតិ, តាវ សត្ថុ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា អដ្ឋាសិ. សោ អបរភាគេ កាលេន កាលំ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុណិត្វា អបរិហីនជ្ឈានោវ កាលំ កត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ. តតោ បន ចុតោ អបរានិបិ បញ្ច ជាតិសតានិ បព្ពជិត្វា អារញ្ញកោវ អហោសិ, កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេបិ បព្ពជិត្វា អារញ្ញកោ ហុត្វា គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេសិ. ឯតំ កិរ វត្តំ អបរិបូរេត្វា មហាសាវកភាវំ បាបុណន្តា នាម នត្ថិ, គតបច្ចាគតវត្តំ បន អាគមដ្ឋកថាសុ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. សោ វីសតិវស្សសហស្សានិ គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេត្វា កាលំ កត្វា តាវតិំសទេវលោកេ និព្ពត្តិ.

ឯវំ សោ តាវតិំសភវនេ អបរាបរំ ឧប្បជ្ជនវសេន ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា តតោ ចុតោ មនុស្សលោកេ អនេកសតក្ខត្តុំ ចក្កវត្តិរាជា បទេសរាជា ច ហុត្វា ឧឡារំ មនុស្សសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា អម្ហាកំ ភគវតោ ឧប្បន្នកាលេ សាវត្ថិយំ សុមនសេដ្ឋិស្ស គេហេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស កនិដ្ឋោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. សុភូតីតិស្ស នាមំ អហោសិ.

តេន ច សមយេន អម្ហាកំ ភគវា លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ អនុបុព្ពេន រាជគហំ គន្ត្វា តត្ថ វេឡុវនបដិគ្គហណាទិនា លោកានុគ្គហំ ករោន្តោ រាជគហំ ឧបនិស្សាយ សីតវនេ វិហាសិ. តទា អនាថបិណ្ឌិកោ សេដ្ឋិ សាវត្ថិយំ ឧដ្ឋានកំ ភណ្ឌំ គហេត្វា អត្តនោ សហាយស្ស រាជគហសេដ្ឋិនោ គេហំ គន្ត្វា ពុទ្ធុប្បាទំ សុត្វា សត្ថារំ សីតវនេ វិហរន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បឋមទស្សនេនេវ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ សត្ថារំ សាវត្ថិំ អាគមនត្ថាយ យាចិត្វា តតោ បញ្ចចត្តាលីសយោជនេ មគ្គេ យោជនេ យោជនេ សតសហស្សបរិច្ចាគេន វិហារេ បតិដ្ឋាបេត្វា សាវត្ថិយំ អដ្ឋករីសប្បមាណំ ជេតស្ស កុមារស្ស ឧយ្យានភូមិំ កោដិសន្ថារេន កិណិត្វា តត្ថ ភគវតោ វិហារំ ការេត្វា អទាសិ. វិហារមហទិវសេ អយំ សុភូតិកុដុម្ពិកោ អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋិនា សទ្ធិំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណន្តោ សទ្ធំ បដិលភិត្វា បព្ពជិ. សោ ឧបសម្បន្នោ ទ្វេ មាតិកា បគុណា កត្វា កម្មដ្ឋានំ កថាបេត្វា អរញ្ញេ សមណធម្មំ ករោន្តោ មេត្តាឈានំ និព្ពត្តេត្វា តំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ.

សោ ធម្មំ ទេសេន្តោ យស្មា សត្ថារា ទេសិតនិយាមេន អនោទិស្សកំ កត្វា ទេសេតិ, តស្មា អរណវិហារីនំ អគ្គោ នាម ជាតោ. យស្មា ច បិណ្ឌាយ ចរន្តោ ឃរេ ឃរេ មេត្តាឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ភិក្ខំ បដិគ្គណ្ហាតិ ‘‘ឯវំ ទាយកានំ មហប្ផលំ ភវិស្សតី’’តិ, តស្មា ទក្ខិណេយ្យានំ អគ្គោ នាម ជាតោ. តេន នំ ភគវា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ អរណវិហារីនំ ទក្ខិណេយ្យានញ្ច យទិទំ សុភូតី’’តិ (អ. និ. ១.១៩៨, ២០១) ទ្វយង្គសមន្នាគតេ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. ឯវមយំ មហាថេរោ អត្តនា បូរិតបារមីនំ ផលស្ស មត្ថកំ អរហត្តំ បត្វា លោកេ អភិញ្ញាតោ អភិលក្ខិតោ ហុត្វា ពហុជនហិតាយ ជនបទចារិកំ ចរន្តោ អនុបុព្ពេន រាជគហំ អគមាសិ.

រាជា ពិម្ពិសារោ ថេរស្ស អាគមនំ សុត្វា ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ‘‘ឥធេវ, ភន្តេ, វសថ, វសនដ្ឋានំ វោ ករិស្សាមី’’តិ វត្វា បក្កន្តោ វិស្សរិ. ថេរោ សេនាសនំ អលភន្តោ អព្ភោកាសេ វីតិនាមេសិ. ថេរស្សានុភាវេន ទេវោ ន វស្សតិ. មនុស្សា អវុដ្ឋិតាយ ឧបទ្ទុតា រញ្ញោ និវេសនទ្វារេ ឧក្កុដ្ឋិំ អកំសុ. រាជា ‘‘កេន នុ ខោ ការណេន ទេវោ ន វស្សតី’’តិ វីមំសន្តោ ‘‘ថេរស្ស អព្ភោកាសវាសេន មញ្ញេ ន វស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា តស្ស បណ្ណកុដិំ ការាបេត្វា ‘‘ឥមិស្សំ, ភន្តេ, បណ្ណកុដិយំ វសថា’’តិ វត្វា វន្ទិត្វា បក្កាមិ. ថេរោ កុដិំ បវិសិត្វា តិណសន្ថារកេ បល្លង្កេន និសីទិ. តទា ទេវោ ថោកំ ថោកំ ផុសាយតិ, ន សម្មាធារំ អនុបវេច្ឆតិ. អថ ថេរោ លោកស្ស អវុដ្ឋិកភយំ វិធមិតុកាមោ អត្តនោ អជ្ឈត្តិកពាហិរវត្ថុកស្ស បរិស្សយស្ស អភាវំ បវេទេន្តោ ‘‘ឆន្នា មេ កុដិកា’’តិ (ថេរគា. ១) គាថមាហ. តស្សត្ថោ ថេរគាថាយំ វុត្តោយេវ.

កស្មា បនេតេ មហាថេរា អត្តនោ គុណេ បកាសេន្តីតិ? ឥមិនា ទីឃេន អទ្ធុនា អនធិគតបុព្ពំ បរមគម្ភីរំ អតិវិយ សន្តំ បណីតំ អត្តនា អធិគតលោកុត្តរធម្មំ បច្ចវេក្ខិត្វា បីតិវេគសមុស្សាហិតឧទានទីបនត្ថំ សាសនស្ស និយ្យានិកភាវវិភាវនត្ថញ្ច បរមប្បិច្ឆា អរិយា អត្តនោ គុណេ បកាសេន្តិ. យថា តំ លោកនាថោ ពោធនេយ្យានំ អជ្ឈាសយវសេន ‘‘ទសពលសមន្នាគតោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ចតុវេសារជ្ជវិសារទោ’’តិអាទិនា (អ. និ. ១០.២១; ម. និ. ១. ១៤៨ អត្ថតោ សមានំ) អត្តនោ គុណេ បកាសេតិ. ឯវមយំ ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណគាថាបិ អហោសីតិ.

១. ឯវំ សោ បត្តអរហត្តផលោ បត្តឯតទគ្គដ្ឋានោ ច អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ ហិមវន្តស្សាវិទូរេតិអាទិមាហ. តត្ថ ហិមវន្តស្សាតិ ហិមាលយបព្ពតស្ស អវិទូរេ អាសន្នេ សមីបេ បព្ពតបាទេ មនុស្សានំ គមនាគមនសម្បន្នេ សញ្ចរណដ្ឋានេតិ អត្ថោ. និសភោ នាម បព្ពតោតិ បព្ពតានំ ជេដ្ឋត្តា នាមេន និសភោ នាម សេលមយបព្ពតោ អហោសីតិ សម្ពន្ធោ. អស្សមោ សុកតោ មយ្ហន្តិ តត្ថ បព្ពតេ មយ្ហំ វសនត្ថាយ អស្សមោ អរញ្ញាវាសោ សុដ្ឋុ កតោ. កុដិរត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានវតិបរិក្ខេបាទិវសេន សុន្ទរាការេន កតោតិ អត្ថោ. បណ្ណសាលា សុមាបិតាតិ បណ្ណេហិ ឆាទិតា សាលា មយ្ហំ និវាសនត្ថាយ សុដ្ឋុ មាបិតា និដ្ឋាបិតាតិ អត្ថោ.

២. កោសិយោ នាម នាមេនាតិ មាតាបិតូហិ កតនាមធេយ្យេន កោសិយោ នាម. ឧគ្គតាបនោ បាកដតបោ ឃោរតបោ. ឯកាកិយោ អញ្ញេសំ អភាវា អហំ ឯវ ឯកោ. អទុតិយោ ទុតិយតាបសរហិតោ ជដិលោ ជដាធារី តាបសោ តទា តស្មិំ កាលេ និសភេ បព្ពតេ វសាមិ វិហរាមីតិ សម្ពន្ធោ.

៣. ផលំ មូលញ្ច បណ្ណញ្ច, ន ភុញ្ជាមិ អហំ តទាតិ តទា តស្មិំ និសភបព្ពតេ វសនកាលេ តិណ្ឌុកាទិផលំ មុឡាលាទិមូលំ, ការបណ្ណាទិបណ្ណញ្ច រុក្ខតោ ឱចិនិត្វា ន ភុញ្ជាមីតិ អត្ថោ. ឯវំ សតិ កថំ ជីវតីតិ តំ ទស្សេន្តោ បវត្តំវ សុបាតាហន្តិ អាហ. តត្ថ បវត្តំ សយមេវ ជាតំ សុបាតំ អត្តនោ ធម្មតាយ បតិតំ បណ្ណាទិកំ និស្សាយ អាហារំ កត្វា អហំ តាវទេ តស្មិំ កាលេ ជីវាមិ ជីវិកំ កប្បេមីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បវត្តបណ្ឌុបណ្ណានី’’តិ វា បាឋោ, តស្ស សយមេវ បតិតានិ បណ្ឌុបណ្ណានិ រុក្ខបត្តានិ ឧបនិស្សាយ ជីវាមីតិ អត្ថោ.

៤. នាហំ កោបេមិ អាជីវន្តិ អហំ ជីវិតំ ចជមានោបិ បរិច្ចាគំ កុរុមានោបិ តណ្ហាវសេន ផលមូលាទិអាហារបរិយេសនាយ សម្មា អាជីវំ ន កោបេមិ ន នាសេមីតិ សម្ពន្ធោ. អារាធេមិ សកំ ចិត្តន្តិ សកំ ចិត្តំ អត្តនោ មនំ អប្បិច្ឆតាយ សន្តុដ្ឋិយា ច អារាធេមិ បសាទេមិ. វិវជ្ជេមិ អនេសនន្តិ វេជ្ជកម្មទូតកម្មាទិវសេន អនេសនំ អយុត្តបរិយេសនំ វិវជ្ជេមិ ទូរំ ករោមិ.

៥. រាគូបសំហិតំ ចិត្តន្តិ យទា យស្មិំ កាលេ មម រាគេន សម្បយុត្តំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តទា សយមេវ អត្តនាយេវ បច្ចវេក្ខាមិ ញាណេន បដិវេក្ខិត្វា វិនោទេមិ. ឯកគ្គោ តំ ទមេមហន្តិ អហំ ឯកស្មិំ កម្មដ្ឋានារម្មណេ អគ្គោ សមាហិតោ តំ រាគចិត្តំ ទមេមិ ទមនំ ករោមិ.

៦. រជ្ជសេ រជ្ជនីយេ ចាតិ រជ្ជនីយេ អល្លីយិតព្ពេ រូបារម្មណាទិវត្ថុស្មិំ រជ្ជសេ អល្លីនោ អសិ ភវសិ. ទុស្សនីយេ ច ទុស្សសេតិ ទូសិតព្ពេ ទោសករណវត្ថុស្មិំ ទូសកោ អសិ. មុយ្ហសេ មោហនីយេ ចាតិ មោហិតព្ពេ មោហករណវត្ថុស្មិំ មោយ្ហសិ មូឡ្ហោ អសិ ភវសិ. តស្មា តុវំ វនា វនតោ អរញ្ញវាសតោ និក្ខមស្សុ អបគច្ឆាហីតិ ឯវំ អត្តានំ ទមេមីតិ សម្ពន្ធោ.

២៤. តិម្ពរូសកវណ្ណាភោតិ សុវណ្ណតិម្ពរូសកវណ្ណាភោ, ជម្ពោនទសុវណ្ណវណ្ណោតិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

សុភូតិត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

២. ឧបវានត្ថេរអបទានវណ្ណនា

បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិកំ អាយស្មតោ ឧបវានត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បាយស្មា បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ទលិទ្ទកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ភគវតិ បរិនិព្ពុតេ តស្ស ធាតុំ គហេត្វា មនុស្សទេវនាគគរុឡកុម្ភណ្ឌយក្ខគន្ធព្ពេហិ សត្តរតនមយេ សត្តយោជនិកេ ថូបេ កតេ តត្ថ សុធោតំ អត្តនោ ឧត្តរសាដកំ វេឡគ្គេ លគ្គេត្វា អាពន្ធិត្វា ធជំ កត្វា បូជំ អកាសិ. តំ គហេត្វា អភិសម្មតកោ នាម យក្ខសេនាបតិ ទេវេហិ ចេតិយបូជារក្ខណត្ថំ ឋបិតោ អទិស្សមានកាយោ តំ អាកាសេ ធារេន្តោ ចេតិយំ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ អកាសិ. សោ តំ ទិស្វា ភិយ្យោសោមត្តាយ បសន្នមានសោ ហុត្វា តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ឧបវានោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ ជេតវនបដិគ្គហណេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ អរហត្តំ បត្វា ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. យទា ភគវតោ អផាសុ អហោសិ, តទា ថេរោ ឧណ្ហោទកំ តថារូបំ បានកញ្ច ភេសជ្ជំ ភគវតោ ឧបនាមេសិ. តេនស្ស សត្ថុនោ រោគោ វូបសមិ. តស្ស ភគវា អនុមោទនំ អកាសិ.

៥២. ឯវំ សោ បត្តអរហត្តផលោ អធិគតឯតទគ្គដ្ឋានោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សវសេន បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិមាហ. តត្ថ សព្ពេសំ លោកិយលោកុត្តរធម្មានំ បារគូ បរិយោសានំ និព្ពានំ គតោ បត្តោ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ ជិតបញ្ចមារោ ភគវា អគ្គិក្ខន្ធោ ឥវ ឆព្ពណ្ណា ពុទ្ធរំសិយោ ជលិត្វា សព្ពលោកំ ធម្មបជ្ជោតេន ឱភាសេត្វា សម្ពុទ្ធោ សុដ្ឋុ ពុទ្ធោ អវិជ្ជានិទ្ទូបគតាយ បជាយ សវាសនាយ កិលេសនិទ្ទាយ បដិពុទ្ធោ វិកសិតនេត្តបង្កជោ បរិនិព្ពុតោ ខន្ធបរិនិព្ពានេន និព្ពុតោ អទស្សនំ គតោតិ សម្ពន្ធោ.

៥៧. ជង្ឃាតិ ចេតិយករណកាលេ ឧបចិនិតព្ពានំ ឥដ្ឋកានំ ឋបនត្ថាយ, និពន្ធិយមានសោបានបន្តិ.

៨៨. សុធោតំ រជកេនាហន្តិ វត្ថធោវកេន បុរិសេន សុដ្ឋុ ធោវិតំ សុវិសុទ្ធកតំ, ឧត្តរេយ្យបដំ មម ឧត្តរសាដកំ អហំ វេឡគ្គេ លគ្គិត្វា ធជំ កត្វា ឧក្ខិបិំ, អម្ពរេ អាកាសេ ឧស្សាបេសិន្តិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

ឧបវានត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៣. តិសរណគមនិយត្ថេរអបទានវណ្ណនា

នគរេ ពន្ធុមតិយាតិអាទិកំ អាយស្មតោ តិសរណគមនិយត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ ពន្ធុមតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា អន្ធមាតាបិតរោ ឧបដ្ឋាសិ. សោ ឯកទិវសំ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ មាតាបិតរោ ឧបដ្ឋហន្តោ បព្ពជិតុំ ន លភាមិ, យំនូនាហំ តីណិ សរណានិ គណ្ហិស្សាមិ, ឯវំ ទុគ្គតិតោ មោចេស្សាមី’’តិ និសភំ នាម វិបស្សិស្ស ភគវតោ អគ្គសាវកំ ឧបសង្កមិត្វា តីណិ សរណានិ គណ្ហិ. សោ តានិ វស្សសតសហស្សានិ រក្ខិត្វា តេនេវ កម្មេន តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តោ, តតោ បរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឧភយសម្បត្តិយោ អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិនគរេ មហាសាលកុលេ និព្ពត្តោ វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្តវស្សិកោវ ទារកេហិ បរិវុតោ ឯកំ សង្ឃារាមំ អគមាសិ. តត្ថ ឯកោ ខីណាសវត្ថេរោ តស្ស ធម្មំ ទេសេត្វា សរណានិ អទាសិ. សោ តានិ គហេត្វា បុព្ពេ អត្តនោ រក្ខិតានិ សរណានិ សរិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តំ អរហត្តប្បត្តំ ភគវា ឧបសម្បាទេសិ.

១០៦. សោ អរហត្តប្បត្តោ ឧបសម្បន្នោ ហុត្វា អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សវសេន បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ នគរេ ពន្ធុមតិយាតិអាទិមាហ. តត្ថ មាតុ ឧបដ្ឋាកោ អហុន្តិ អហំ មាតាបិតូនំ ឧបដ្ឋាកោ ភរកោ ពន្ធុមតីនគរេ អហោសិន្តិ សម្ពន្ធោ.

១០៨. តមន្ធការបិហិតាតិ មោហន្ធការេន បិហិតា ឆាទិតា. តិវិធគ្គីហិ ឌយ្ហរេតិ រាគគ្គិទោសគ្គិមោហគ្គិសង្ខាតេហិ តីហិ អគ្គីហិ ឌយ្ហរេ ឌយ្ហន្តិ សព្ពេ សត្តាតិ សម្ពន្ធោ.

១១៤. អដ្ឋ ហេតូ លភាមហន្តិ អដ្ឋ ការណានិ សុខស្ស បច្ចយភូតានិ ការណានិ លភាមិ អហន្តិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

តិសរណគមនិយត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៤. បញ្ចសីលសមាទានិយត្ថេរអបទានវណ្ណនា

នគរេ ចន្ទវតិយាតិអាទិកំ អាយស្មតោ បញ្ចសីលសមាទានិយត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ អនោមទស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ ឯកស្មិំ កុលេ និព្ពត្តោ បុរិមភវេ កតាកុសលកម្មានុរូបេន ទលិទ្ទោ ហុត្វា អប្បន្នបានភោជនោ បរេសំ ភតិំ កត្វា ជីវន្តោ សំសារេ អាទីនវំ ញត្វា បព្ពជិតុកាមោបិ បព្ពជ្ជំ អលភមានោ អនោមទស្សិស្ស ភគវតោ សាវកស្ស និសភត្ថេរស្ស សន្តិកេ បញ្ច សិក្ខាបទានិ សមាទិយិ. ទីឃាយុកកាលេ ឧប្បន្នត្តា វស្សសតសហស្សានិ សីលំ បរិបាលេសិ. តេន កម្មេន សោ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ វេសាលិយំ មហាភោគកុលេ និព្ពត្តោ. មាតាបិតរោ សីលំ សមាទិយន្តេ ទិស្វា អត្តនោ សីលំ សរិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បត្វា បព្ពជិ.

១៣៤. សោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ ឧទានវសេន បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ នគរេ ចន្ទវតិយាតិអាទិមាហ. ភតកោ អាសហំ តទាតិ តទា មម បុញ្ញករណកាលេ អហំ ភតកោ ភតិយា កម្មការកោ អាសិំ អហោសិំ. បរកម្មាយនេ យុត្តោតិ ភតិយា បរេសំ កម្មករណេ អាយុត្តោ យោជិតោ ឱកាសាភាវេន សំសារតោ មុច្ចនត្ថាយ អហំ បព្ពជ្ជំ ន លភាមិ.

១៣៥. មហន្ធការបិហិតាតិ មហន្តេហិ កិលេសន្ធការេហិ បិហិតា សំវុតា ថកិតា. តិវិធគ្គីហិ ឌយ្ហរេតិ នរកគ្គិបេតគ្គិសំសារគ្គិសង្ខាតេហិ តីហិ អគ្គីហិ ឌយ្ហន្តិ. អហំ បន កេន ឧបាយេន កេន ការណេន វិសំយុត្តោ ភវេយ្យន្តិ អត្ថោ.

១៣៦. ទេយ្យធម្មោ អន្នបានាទិទាតព្ពយុត្តកំ វត្ថុ មយ្ហំ នត្ថិ, តស្សាភាវេន អហំ វរាកោ ទុក្ខិតោ ភតកោ ភតិយា ជីវនកោ យំនូនាហំ បញ្ចសីលំ រក្ខេយ្យំ បរិបូរយន្តិ បញ្ចសីលំ សមាទិយិត្វា បរិបូរេន្តោ យំនូន រក្ខេយ្យំ សាធុកំ ភទ្ទកំ សុន្ទរំ កត្វា បរិបាលេយ្យន្តិ អត្ថោ.

១៤៨. ស្វាហំ យសមនុភវិន្តិ សោ អហំ ទេវមនុស្សេសុ មហន្តំ យសំ អនុភវិំ តេសំ សីលានំ វាហសា អានុភាវេនាតិ អត្ថោ. កប្បកោដិម្បិ តេសំ សីលានំ ផលំ កិត្តេន្តោ ឯកកោដ្ឋាសមេវ កិត្តយេ បាកដំ ករេយ្យន្តិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

បញ្ចសីលសមាទានិយត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៥. អន្នសំសាវកត្ថេរអបទានវណ្ណនា

សុវណ្ណវណ្ណំ សម្ពុទ្ធន្តិអាទិកំ អាយស្មតោ អន្នសំសាវកត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ ឯកស្មិំ កុលគេហេ និព្ពត្តោ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណព្យាមប្បភាមណ្ឌលោបសោភិតំ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ភគវន្តំ និមន្តេត្វា គេហំ នេត្វា វរអន្នបានេន សន្តប្បេត្វា សម្បវារេត្វា ភោជេសិ. សោ តេនេវ ចិត្តប្បសាទេន តតោ ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា តតោ ចវិត្វា មនុស្សលោកេ និព្ពត្តិត្វា មនុស្សសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា តតោ អបរាបរំ ទេវមនុស្សសម្បត្តិយោ អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ឯកស្មិំ កុលេ និព្ពត្តោ សាសនេ បសីទិត្វា បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. សោ បុព្ពេ កតបុញ្ញនាមវសេន អន្នសំសាវកត្ថេរោតិ បាកដនាមោ អហោសិ.

១៥៥-៦. សោ អបរភាគេ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ ‘‘ឯវំ មយា ឥមិនា បុញ្ញសម្ភារានុភាវេន បត្តំ អរហត្ត’’ន្តិ អត្តនោ បុព្ពចរិតាបទានំ ឧទានវសេន បកាសេន្តោ សុវណ្ណវណ្ណន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សុវណ្ណស្ស វណ្ណោ វិយ វណ្ណោ យស្ស ភគវតោ សោយំ សុវណ្ណវណ្ណោ, តំ សុវណ្ណវណ្ណំ សម្ពុទ្ធំ សិទ្ធត្ថន្តិ អត្ថោ. គច្ឆន្តំ អន្តរាបណេតិ វេស្សានំ អាបណបន្តីនំ អន្តរវីថិយំ គច្ឆមានំ. កញ្ចនគ្ឃិយសំកាសន្តិ សុវណ្ណតោរណសទិសំ ពាត្តិំសវរលក្ខណំ ទ្វត្តិំសវរលក្ខណេហិ សម្បន្នំ លោកបជ្ជោតំ សកលលោកទីបភូតំ អប្បមេយ្យំ បមាណវិរហិតំ អនោបមំ ឧបមាវិរហិតំ ជុតិន្ធរំ បភាធារំ នីលបីតាទិឆព្ពណ្ណពុទ្ធរំសិយោ ធារកំ សិទ្ធត្ថំ ទិស្វា បរមំ ឧត្តមំ បីតិំ អលត្ថំ អលភិន្តិ សម្ពន្ធោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

អន្នសំសាវកត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៦. ធូបទាយកត្ថេរអបទានវណ្ណនា

សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោតិអាទិកំ អាយស្មតោ ធូបទាយកត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ សិទ្ធត្ថេ ភគវតិ ចិត្តំ បសាទេត្វា តស្ស ភគវតោ គន្ធកុដិយំ ចន្ទនាគរុកាឡានុសារិអាទិនា កតេហិ អនេកេហិ ធូបេហិ ធូបបូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញេន ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច ឧភយសម្បត្តិយោ អនុភវន្តោ និព្ពត្តនិព្ពត្តភវេ បូជនីយោ ហុត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ឯកស្មិំ កុលគេហេ និព្ពត្តោ បុញ្ញសម្ភារានុភាវេន សាសនេ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បត្វា កតធូបបូជាបុញ្ញត្តា នាមេន ធូបទាយកត្ថេរោតិ សព្ពត្ថ បាកដោ. សោ បត្តអរហត្តផលោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ ទស្សេន្តោ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោតិអាទិមាហ. សិទ្ធោ បរិបុណ្ណោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិគុណសង្ខាតោ អត្ថោ បយោជនំ យស្ស ភគវតោ សោយំ សិទ្ធត្ថោ, តស្ស សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ ភគ្យាទិគុណវន្តស្ស លោកជេដ្ឋស្ស សកលលោកុត្តមស្ស តាទិនោ ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ តាទិសស្ស អចលសភាវស្សាតិ អត្ថោ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ធូបទាយកត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៧. បុលិនបូជកត្ថេរអបទានវណ្ណនា

វិបស្សិស្ស ភគវតោតិអាទិកំ អាយស្មតោ បុលិនបូជកត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ ឯកស្មិំ កុលេ និព្ពត្តោ សាសនេ បសន្នចិត្តោ ចេតិយង្គណពោធិយង្គណេសុ បុរាណវាលុកំ អបនេត្វា នវំ មុត្តាទលសទិសបណ្ឌរបុលិនំ ឱកិរិត្វា មាឡកំ អលង្ករិ. តេន កម្មេន សោ ទេវលោកេ និព្ពត្តោ តត្ថ ទិព្ពេហិ រតនេហិ វិជ្ជោតមានេ អនេកយោជនេ កនកវិមានេ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា តតោ ចុតោ មនុស្សលោកេ សត្តរតនសម្បន្នោ ចក្កវត្តី រាជា ហុត្វា មនុស្សសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា អបរាបរំ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ វិភវសម្បន្នេ ឯកស្មិំ កុលេ និព្ពត្តោ សាសនេ បសន្នោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. សោ អត្តនោ កតបុញ្ញនាមសទិសេន នាមេន បុលិនបូជកត្ថេរោតិ បាកដោ.

១៦៥. សោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ ទស្សេន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោតិអាទិមាហ. តត្ថ វិវិធំ បស្សតីតិ វិបស្សី, វិវិច្ច បស្សតីតិ វា វិបស្សី, វិវិធេ អត្តត្ថបរត្ថាទិភេទេ អត្ថេ បស្សតីតិ វា វិបស្សី, វិវិធេ វោហារបរមត្ថាទិភេទេ បស្សតីតិ វា វិបស្សី, តស្ស វិបស្សិស្ស ពោធិយា បាទបុត្តមេ ឧត្តមេ ពោធិរុក្ខមណ្ឌលមាឡកេ បុរាណបុលិនំ វាលុកំ ឆឌ្ឌេត្វា សុទ្ធំ បណ្ឌរំ បុលិនំ អាកិរិំ សន្ថរិំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

បុលិនបូជកត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៨. ឧត្តិយត្ថេរអបទានវណ្ណនា

ចន្ទភាគានទីតីរេតិអាទិកំ អាយស្មតោ ឧត្តិយត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ ចន្ទភាគានទិយំ សុសុមារោ ហុត្វា និព្ពត្តោ នទីតីរំ ឧបគតំ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ បារំ នេតុកាមោ តីរសមីបេយេវ និបជ្ជិ. ភគវា តស្ស អនុកម្បាយ បិដ្ឋិយំ បាទេ ឋបេសិ. សោ តុដ្ឋោ ឧទគ្គោ បីតិវេគេន មហុស្សាហោ ហុត្វា សោតំ ឆិន្ទន្តោ សីឃេន ជវេន ភគវន្តំ បរតីរំ នេសិ. ភគវា តស្ស ចិត្តប្បសាទំ ញត្វា ‘‘អយំ ឥតោ ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តិស្សតិ, តតោ បដ្ឋាយ សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥតោ ចតុន្នវុតិកប្បេ អមតំ បាបុណិស្សតី’’តិ ព្យាករិត្វា បក្កាមិ.

សោ តថា សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ឧត្តិយោតិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ ‘‘អមតំ បរិយេសិស្សាមី’’តិ បរិព្ពាជកោ ហុត្វា ឯកទិវសំ ភគវន្តំ ទិស្វា ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ ហុត្វា សាសនេ បព្ពជិត្វា សីលទិដ្ឋីនំ អវិសោធិតត្តា វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ អសក្កោន្តោ អញ្ញំ ភិក្ខុំ វិសេសំ និព្ពត្តេត្វា អញ្ញំ ព្យាករោន្តំ ទិស្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា សង្ខេបេន ឱវាទំ យាចិ. សត្ថាបិ តស្ស, ‘‘តស្មាតិហ ត្វំ, ឧត្តិយ, អាទិមេវ វិសោធេហី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.៣៨២) សង្ខេបេនេវ ឱវាទំ អទាសិ. សោ សត្ថុ ឱវាទេ ឋត្វា វិបស្សនំ អារភិ. តស្ស អារទ្ធវិបស្សកស្ស អាពាធោ ឧប្បជ្ជិ. ឧប្បន្នេ អាពាធេ ជាតសំវេគោ វីរិយារម្ភវត្ថុំ ញត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ.

១៦៩. ឯវំ សោ កតសម្ភារានុរូបេន បត្តអរហត្តផលោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ ចន្ទភាគានទីតីរេតិអាទិមាហ. តត្ថ ចន្ទភាគានទីតីរេតិ បរិសុទ្ធបណ្ឌរបុលិនតលេហិ ច បភាសម្បន្នបសន្នមធុរោទកបរិបុណ្ណតាយ ច ចន្ទប្បភាកិរណសស្សិរីកាភា នទមានា សទ្ទំ កុរុមានា គច្ឆតីតិ ចន្ទភាគានទី, តស្សា ចន្ទភាគានទិយា តីរេ សុសុមារោ អហោសិន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ សុសុមារោតិ ខុទ្ទកមច្ឆគុម្ពេ ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ករោន្តោ មារេតីតិ សុសុមារោ, ចណ្ឌមច្ឆោ កុម្ភីលោតិ អត្ថោ. សភោជនបសុតោហន្តិ អហំ សភោជនេ សកគោចរេ បសុតោ ព្យាវដោ. នទីតិត្ថំ អគច្ឆហន្តិ ភគវតោ អាគមនកាលេ អហំ នទីតិត្ថំ អគច្ឆិំ បត្តោម្ហិ.

១៧០. សិទ្ធត្ថោ តម្ហិ សមយេតិ តស្មិំ មម តិត្ថគមនកាលេ សិទ្ធត្ថោ ភគវា អគ្គបុគ្គលោ សព្ពសត្តេសុ ជេដ្ឋោ សេដ្ឋោ សយម្ភូ សយមេវ ភូតោ ជាតោ ពុទ្ធភូតោ សោ ភគវា នទិំ តរិតុកាមោ នទីតីរំ ឧបាគមិ.

១៧២. បេត្តិកំ វិសយំ មយ្ហន្តិ មយ្ហំ បិតុបិតាមហាទីហិ បរម្បរានីតំ, យទិទំ សម្បត្តសម្បត្តមហានុភាវានំ តរណន្តិ អត្ថោ.

១៧៣. មម ឧគ្គជ្ជនំ សុត្វាតិ មយ្ហំ ឧគ្គជ្ជនំ អារាធនំ សុត្វា មហាមុនិ ភគវា អភិរុហីតិ សម្ពន្ធោ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ឧត្តិយត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៩. ឯកញ្ជលិកត្ថេរអបទានវណ្ណនា

សុវណ្ណវណ្ណន្តិអាទិកំ អាយស្មតោ ឯកញ្ជលិកត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ ឯកស្មិំ កុលគេហេ និព្ពត្តោ វិញ្ញុតំ បត្តោ រតនត្តយេ បសន្នោ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ វិបស្សិំ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា អដ្ឋាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ សព្ពត្ថ បូជនីយោ ហុត្វា ឧភយសម្បត្តិយោ អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ វិភវសម្បន្នេ កុលេ និព្ពត្តិត្វា សាសនេ បសីទិត្វា បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ. បុព្ពេ កតបុញ្ញវសេន ឯកញ្ជលិកត្ថេរោតិ បាកដោ.

១៨០. សោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា តំ ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ ទិស្វា ឧទានវសេន បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ សុវណ្ណវណ្ណន្តិអាទិមាហ. វិបស្សិំ សត្ថវាហគ្គន្តិ វាណិជេ កន្តារា វហតិ តារេតីតិ សត្ថវាហោ. វាឡកន្តារា ចោឡកន្តារា ទុព្ភិក្ខកន្តារា និរុទកកន្តារា យក្ខកន្តារា អប្បភក្ខកន្តារា ច តារេតិ ឧត្តារេតិ បតារេតិ និត្តារេតិ ខេមន្តភូមិំ បាបេតីតិ អត្ថោ. កោ សោ? វាណិជជេដ្ឋកោ. សត្ថវាហសទិសត្តា អយម្បិ ភគវា សត្ថវាហោ. តថា ហិ សោ តិវិធំ ពោធិំ បត្ថយន្តេ កតបុញ្ញសម្ភារេ សត្តេ ជាតិកន្តារា ជរាកន្តារា ព្យាធិកន្តារា មរណកន្តារា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសកន្តារា ច សព្ពស្មា សំសារកន្តារា ច តារេតិ ឧត្តារេតិ បតារេតិ និត្តារេតិ និព្ពានថលំ បាបេតីតិ អត្ថោ. សត្ថវាហោ ច សោ អគ្គោ សេដ្ឋោ បធានោ ចាតិ សត្ថវាហគ្គោ, តំ សត្ថវាហគ្គំ វិបស្សិំ សម្ពុទ្ធន្តិ សម្ពន្ធោ. នរវរំ វិនាយកន្តិ នរានំ អន្តរេ អសិថិលបរក្កមោតិ នរវីរោ, តំ. វិសេសេន កតបុញ្ញសម្ភារេ សត្តេ នេតិ និព្ពានបុរំ បាបេតីតិ វិនាយកោ, តំ.

១៨១. អទន្តទមនំ តាទិន្តិ រាគទោសមោហាទិកិលេសសម្បយុត្តត្តា កាយវចីមនោទ្វារេហិ អទន្តេ សត្តេ ទមេតីតិ អទន្តទមនោ, តំ. ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ អកម្បិយតាទិគុណយុត្តោតិ តាទី, តំ. មហាវាទិំ មហាមតិន្តិ សកសមយបរសមយវាទីនំ អន្តរេ អត្តនា សមធិកបុគ្គលវិរហិតត្តា មហាវាទី, មហតី បថវិសមានា មេរុសមានា ច មតិ យស្ស សោ មហាមតិ, តំ មហាវាទិំ មហាមតិំ សម្ពុទ្ធន្តិ ឥមិនា តុល្យាធិករណំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

ឯកញ្ជលិកត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

១០. ខោមទាយកត្ថេរអបទានវណ្ណនា

នគរេ ពន្ធុមតិយាតិអាទិកំ អាយស្មតោ ខោមទាយកត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ ឯកស្មិំ កុលគេហេ និព្ពត្តោ វយប្បត្តោ សាសនេ អភិប្បសន្នោ រតនត្តយមាមកោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បសន្នមានសោ ខោមទុស្សេន បូជំ អកាសិ. សោ តទេវ មូលំ កត្វា យាវជីវំ បុញ្ញានិ កត្វា តតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តោ. ឆសុ ទេវេសុ អបរាបរំ ទិព្ពសុខំ អនុភវិត្វា តតោ ចវិត្វា មនុស្សលោកេ ចក្កវត្តិអាទិអនេកវិធមនុស្សសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា បរិបាកគតេ បុញ្ញសម្ភារេ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ វយប្បត្តោ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. កតបុញ្ញនាមេន ខោមទាយកត្ថេរោតិ បាកដោ.

១៨៤. សោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ ទស្សេន្តោ នគរេ ពន្ធុមតិយាតិអាទិមាហ. តត្ថ ពន្ធុ វុច្ចតិ ញាតកោ, តេ ពន្ធូ យស្មិំ នគរេ អញ្ញមញ្ញំ សង្ឃដិតា វសន្តិ, តំ នគរំ ‘‘ពន្ធុមតី’’តិ វុច្ចតិ. រោបេមិ ពីជសម្បទន្តិ ទានសីលាទិបុញ្ញពីជសម្បត្តិំ រោបេមិ បដ្ឋបេមីតិ អត្ថោ.

ខោមទាយកត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

តតិយស្ស សុភូតិវគ្គស្ស វណ្ណនា សមត្តា.

ចតុភាណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.