៤. ចូឡបន្ថកត្ថេរអបទានវណ្ណនា

បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិកំ អាយស្មតោ ចូឡបន្ថកត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ យទេត្ថ អដ្ឋុប្បត្តិវសេន វត្តព្ពំ, តំ អដ្ឋកនិបាតេ មហាបន្ថកវត្ថុស្មិំ (ថេរគា. ៥១០ អាទយោ) វុត្តមេវ. អយំ បន វិសេសោ – មហាបន្ថកត្ថេរោ អរហត្តំ បត្វា ផលសមាបត្តិសុខេន វីតិនាមេន្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘កថំ នុ ខោ សក្កា ចូឡបន្ថកម្បិ ឥមស្មិំ សុខេ បតិដ្ឋាបេតុ’’ន្តិ. សោ អត្តនោ អយ្យកំ ធនសេដ្ឋិំ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘សចេ, មហាសេដ្ឋិ, អនុជានាថ, អហំ ចូឡបន្ថកំ បព្ពាជេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘បព្ពាជេថ, ភន្តេ’’តិ. ថេរោ តំ បព្ពាជេសិ. សោ ទសសុ សីលេសុ បតិដ្ឋិតោ ភាតុ សន្តិកេ –

‘‘បទុមំ យថា កោកនទំ សុគន្ធំ, បាតោ សិយា ផុល្លមវីតគន្ធំ;

អង្គីរសំ បស្ស វិរោចមានំ, តបន្តមាទិច្ចមិវន្តលិក្ខេ’’តិ. (សំ. និ. ១.១២៣; អ. និ. ៥.១៩៥) –

គាថំ ឧគ្គណ្ហន្តោ ចតូហិ មាសេហិ ឧគ្គហេតុំ នាសក្ខិ, គហិតម្បិ ហទយេ ន តិដ្ឋតិ. អថ នំ មហាបន្ថកោ, ‘‘ចូឡបន្ថក, ត្វំ ឥមស្មិំ សាសនេ អភព្ពោ, ចតូហិ មាសេហិ ឯកំ គាថម្បិ គហេតុំ ន សក្កោសិ, បព្ពជិតកិច្ចំ បន ត្វំ កថំ មត្ថកំ បាបេស្សសិ, និក្ខម ឥតោ’’តិ សោ ថេរេន បណាមិកោ ទ្វារកោដ្ឋកសមីបេ រោទមានោ អដ្ឋាសិ.

តេន ច សមយេន សត្ថា ជីវកម្ពវនេ វិហរតិ. អថ ជីវកោ បុរិសំ បេសេសិ – ‘‘គច្ឆ, បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ សត្ថារំ និមន្តេហី’’តិ. តេន ច សមយេន អាយស្មា មហាបន្ថកោ ភត្តុទ្ទេសកោ ហោតិ. សោ ‘‘បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ ភិក្ខំ បដិច្ឆថា’’តិ វុត្តោ ‘‘ចូឡបន្ថកំ ឋបេត្វា សេសានំ បដិច្ឆាមី’’តិ អាហ. តំ សុត្វា ចូឡបន្ថកោ ភិយ្យោសោមត្តាយ ទោមនស្សប្បត្តោ អហោសិ. សត្ថា តស្ស ចិត្តក្ខេទំ ញត្វា ‘‘ចូឡបន្ថកោ មយា កតេន ឧបាយេន ពុជ្ឈិស្សតី’’តិ តស្ស អវិទូរដ្ឋានេ អត្តានំ ទស្សេត្វា ‘‘កិំ, បន្ថក, រោទសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ភាតា មំ, ភន្តេ, បណាមេតី’’តិ អាហ. ‘‘បន្ថក, មា ចិន្តយិ, មម សាសនេ តុយ្ហំ បព្ពជ្ជា, ឯហិ ឥមំ គហេត្វា ‘រជោហរណំ, រជោហរណ’ន្តិ មនសិ ករោហី’’តិ ឥទ្ធិយា សុទ្ធំ ចោឡក្ខណ្ឌំ អភិសង្ខរិត្វា អទាសិ. សោ សត្ថារា ទិន្នំ ចោឡក្ខណ្ឌំ ‘‘រជោហរណំ, រជោហរណ’’ន្តិ ហត្ថេន បរិមជ្ជន្តោ និសីទិ. តស្ស តំ បរិមជ្ជន្តស្ស កិលិដ្ឋធាតុកំ ជាតំ, បុន បរិមជ្ជន្តស្ស ឧក្ខលិបរិបុញ្ឆនសទិសំ ជាតំ. សោ ញាណបរិបាកត្តា ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥទំ ចោឡក្ខណ្ឌំ បកតិយា បរិសុទ្ធំ, ឥមំ ឧបាទិណ្ណកសរីរំ និស្សាយ កិលិដ្ឋំ អញ្ញថា ជាតំ, តស្មា អនិច្ចំ យថាបេតំ, ឯវំ ចិត្តម្បី’’តិ ខយវយំ បដ្ឋបេត្វា តស្មិំយេវ និមិត្តេ ឈានានិ និព្ពត្តេត្វា ឈានបាទកំ កត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. អរហត្តបត្តស្សេវស្ស តេបិដកំ បញ្ចាភិញ្ញា ច អាគមិំសុ.

សត្ថា ឯកូនេហិ បញ្ចភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ គន្ត្វា ជីវកស្ស និវេសនេ បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. ចូឡបន្ថកោ បន អត្តនោ ភិក្ខាយ អប្បដិច្ឆិតត្តា ឯវ ន គតោ. ជីវកោ យាគុំ ទាតុំ អារភិ. សត្ថា ហត្ថេន បត្តំ បិទហិ. ‘‘កស្មា, ភន្តេ, ន គណ្ហថា’’តិ វុត្តេ ‘‘វិហារេ ឯកោ ភិក្ខុ អត្ថិ, ជីវកា’’តិ. សោ បុរិសំ បេសេសិ – ‘‘គច្ឆ, ភណេ, វិហារេ និសិន្នំ អយ្យំ គហេត្វា ឯហី’’តិ. ចូឡបន្ថកត្ថេរោបិ រូបេន កិរិយាយ ច ឯកម្បិ ឯកេន អសទិសំ ភិក្ខុសហស្សំ និម្មិនិត្វា និសីទិ. សោ បុរិសោ វិហារេ ភិក្ខូនំ ពហុភាវំ ទិស្វា គន្ត្វា ជីវកស្ស កថេសិ – ‘‘ឥមស្មា ភិក្ខុសង្ឃា វិហារេ ភិក្ខុសង្ឃោ ពហុតរោ, បក្កោសិតព្ពំ អយ្យំ ន ជានាមី’’តិ. ជីវកោ សត្ថារំ បុច្ឆិ – ‘‘កោ នាមោ, ភន្តេ, វិហារេ និសិន្នោ ភិក្ខូ’’តិ? ‘‘ចូឡបន្ថកោ នាម, ជីវកា’’តិ. ‘‘គច្ឆ, ភណេ, ‘ចូឡបន្ថកោ នាម កតរោ’តិ បុច្ឆិត្វា តំ អានេហី’’តិ. សោ វិហារំ គន្ត្វា ‘‘ចូឡបន្ថកោ នាម កតរោ, ភន្តេ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អហំ ចូឡបន្ថកោ, អហំ ចូឡបន្ថកោ’’តិ ឯកប្បហារេន ភិក្ខុសហស្សម្បិ កថេសិ. សោ បុនាគន្ត្វា តំ បវត្តិំ ជីវកស្ស អារោចេសិ ជីវកោ បដិវិទ្ធសច្ចត្តា ‘‘ឥទ្ធិមា មញ្ញេ, អយ្យោ’’តិ នយតោ ញត្វា ‘‘គច្ឆ, ភណេ, បឋមំ កថេន្តំ អយ្យមេវ ‘តុម្ហេ សត្ថា បក្កោសតី’តិ វត្វា ចីវរកណ្ណេ គណ្ហាហី’’តិ អាហ. សោ វិហារំ គន្ត្វា តថា អកាសិ. តាវទេវ និម្មិតភិក្ខូ អន្តរធាយិំសុ. សោ ថេរំ គហេត្វា អគមាសិ.

សត្ថា តស្មិំ ខណេ យាគុញ្ច ខជ្ជកាទិភេទញ្ច បដិគ្គណ្ហិ. កតភត្តកិច្ចោ ភគវា អាយស្មន្តំ ចូឡបន្ថកំ អាណាបេសិ ‘‘អនុមោទនំ ករោហី’’តិ. សោ បភិន្នបដិសម្ភិទោ សិនេរុំ គហេត្វា មហាសមុទ្ទំ មន្ថេន្តោ វិយ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ សង្ខោភេន្តោ សត្ថុ អជ្ឈាសយំ គណ្ហន្តោ អនុមោទនំ អកាសិ. ទសពលេ ភត្តកិច្ចំ កត្វា វិហារំ គតេ ធម្មសភាយំ កថា ឧទបាទិ ‘អហោ ពុទ្ធានំ អានុភាវោ, យត្រ ហិ នាម ចត្តារោ មាសេ ឯកគាថំ គហេតុំ អសក្កោន្តម្បិ លហុកេន ខណេនេវ ឯវំ មហិទ្ធិកំ អកំសូ’តិ, តថា ហិ ជីវកស្ស និវេសនេ និសិន្នោ ភគវា ‘ឯវំ ចូឡបន្ថកស្ស ចិត្តំ សមាហិតំ, វីថិបដិបន្នា វិបស្សនា’តិ ញត្វា យថានិសិន្នោយេវ អត្តានំ ទស្សេត្វា, ‘បន្ថក, នេវាយំ បិលោតិកា កិលិដ្ឋា រជានុកិណ្ណា, ឥតោ បន អញ្ញោបិ អរិយស្ស វិនយេ សំកិលេសោ រជោ’តិ ទស្សេន្តោ –

‘‘រាគោ រជោ ន ច បន រេណុ វុច្ចតិ, រាគស្សេតំ អធិវចនំ រជោតិ;

ឯតំ រជំ វិប្បជហិត្វា ភិក្ខវោ, វិហរន្តិ តេ វិគតរជស្ស សាសនេ.

‘‘ទោសោ រជោ…បេ… វិគតរជស្ស សាសនេ.

‘‘មោហោ រជោ…បេ… វិគតរជស្ស សាសនេ’’តិ. (មហានិ. ២០៩; ចូឡនិ. ឧទយមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៧៤) –

ឥមា តិស្សោ គាថាយោ អភាសិ. គាថាបរិយោសានេ ចូឡបន្ថកោ សហបដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណីតិ. សត្ថា តេសំ ភិក្ខូនំ កថាសល្លាបំ សុត្វា អាគន្ត្វា ពុទ្ធាសនេ និសីទិត្វា ‘‘កិំ វទេថ, ភិក្ខវេ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមំ នាម, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខវេ, ចូឡបន្ថកេន ឥទានិ មយ្ហំ ឱវាទេ ឋត្វា លោកុត្ថរទាយជ្ជំ លទ្ធំ, បុព្ពេ បន លោកិយទាយជ្ជំ លទ្ធ’’ន្តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ ចូឡសេដ្ឋិជាតកំ (ជា. ១.១.៤) កថេសិ. អបរភាគេ នំ សត្ថា អរិយគណបរិវុតោ ធម្មាសនេ និសិន្នោ មនោមយំ កាយំ អភិនិម្មិនន្តានំ ភិក្ខូនំ ចេតោវិវដ្ដកុសលានញ្ច អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ.

៣៥. ឯវំ សោ បត្តឯតទគ្គដ្ឋានោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា បីតិសោមនស្សវសេន បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិមាហ. តត្ថ បុរិមបទទ្វយំ វុត្តត្ថមេវ. គណម្ហា វូបកដ្ឋោ សោតិ សោ បទុមុត្តរោ នាម សត្ថា គណម្ហា មហតា ភិក្ខុសមូហតោ វូបកដ្ឋោ វិសុំ ភូតោ វិវេកំ ឧបគតោ. តទា មម តាបសកាលេ ហិមវន្តេ ហិមាលយបព្ពតសមីបេ វសិ វាសំ កប្បេសិ, ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ វិហាសីតិ អត្ថោ.

៣៦. អហម្បិ…បេ… តទាតិ យទា សោ ភគវា ហិមវន្តំ ឧបគន្ត្វា វសិ, តទា អហម្បិ ហិមវន្តសមីបេ កតអស្សមេ អា សមន្តតោ កាយចិត្តបីឡាសង្ខាតា បរិស្សយា សមន្តិ ឯត្ថាតិ អស្សមោតិ លទ្ធនាមេ អរញ្ញាវាសេ វសាមីតិ សម្ពន្ធោ. អចិរាគតំ មហាវីរន្តិ អចិរំ អាគតំ មហាវីរិយវន្តំ លោកនាយកំ បធានំ តំ ភគវន្តំ ឧបេសិន្តិ សម្ពន្ធោ, អាគតក្ខណេយេវ ឧបាគមិន្តិ អត្ថោ.

៣៧. បុប្ផច្ឆត្តំ គហេត្វានាតិ ឯវំ ឧបគច្ឆន្តោ ច បទុមុប្បលបុប្ផាទីហិ ឆាទិតំ បុប្ផមយំ ឆត្តំ គហេត្វា នរាសភំ នរានំ សេដ្ឋំ ភគវន្តំ ឆាទេន្តោ ឧបគច្ឆិំ សមីបំ គតោស្មីតិ អត្ថោ. សមាធិំ សមាបជ្ជន្តន្តិ រូបាវចរសមាធិជ្ឈានំ សមាបជ្ជន្តំ អប្បេត្វា និសិន្នស្ស អន្តរាយំ អហំ អកាសិន្តិ សម្ពន្ធោ.

៣៨. ឧភោ ហត្ថេហិ បគ្គយ្ហាតិ តំ សុសជ្ជិតំ បុប្ផច្ឆត្តំ ទ្វីហិ ហត្ថេហិ ឧក្ខិបិត្វា អហំ ភគវតោ អទាសិន្តិ សម្ពន្ធោ. បដិគ្គហេសីតិ តំ មយា ទិន្នំ បុប្ផច្ឆត្តំ បទុមុត្តរោ ភគវា សម្បដិច្ឆិ, សាទរំ សាទិយីតិ អត្ថោ.

៤១. សតបត្តឆត្តំ បគ្គយ្ហាតិ ឯកេកស្មិំ បទុមបុប្ផេ សតសតបត្តានំ វសេន សតបត្តេហិ បទុមបុប្ផេហិ ឆាទិតំ បុប្ផច្ឆត្តំ បការេន អាទរេន គហេត្វា តាបសោ មម អទាសីតិ អត្ថោ. តមហំ កិត្តយិស្សាមីតិ តំ តាបសំ អហំ កិត្តយិស្សាមិ បាកដំ ករិស្សាមីតិ អត្ថោ. មម ភាសតោ ភាសមានស្ស វចនំ សុណោថ មនសិ ករោថ.

៤២. បញ្ចវីសតិកប្បានីតិ ឥមិនា បុប្ផច្ឆត្តទានេន បញ្ចវីសតិវារេ តាវតិំសភវនេ សក្កោ ហុត្វា ទេវរជ្ជំ ករិស្សតីតិ សម្ពន្ធោ. ចតុត្តិំសតិក្ខត្តុញ្ចាតិ ចតុត្តិំសតិវារេ មនុស្សលោកេ ចក្កវត្តី រាជា ភវិស្សតិ.

៤៣. យំ យំ យោនិន្តិ មនុស្សយោនិអាទីសុ យំ យំ ជាតិំ សំសរតិ គច្ឆតិ ឧបបជ្ជតិ. តត្ថ តត្ថ យោនិយំ អព្ភោកាសេ សុញ្ញដ្ឋានេ បតិដ្ឋន្តំ និសិន្នំ ឋិតំ វា បទុមំ ធារយិស្សតិ ឧបរិ ឆាទយិស្សតីតិ អត្ថោ.

៤៥. បកាសិតេ បាវចនេតិ តេន ភគវតោ សកលបិដកត្តយេ បកាសិតេ ទីបិតេ មនុស្សត្តំ មនុស្សជាតិំ លភិស្សតិ ឧបបជ្ជិស្សតិ. មនោមយម្ហិ កាយម្ហីតិ មនេន ឈានចិត្តេន និព្ពត្តោតិ មនោមយោ, យថា ចិត្តំ បវត្តតិ, តថា កាយំ បវត្តេតិ ចិត្តគតិកំ ករោតីតិ អត្ថោ. តម្ហិ មនោមយេ កាយម្ហិ សោ តាបសោ ចូឡបន្ថកោ នាម ហុត្វា ឧត្តមោ អគ្គោ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តត្តា ឧត្តានត្តា ច សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

៥២. សរិំ កោកនទំ អហន្តិ អហំ ភគវតោ និម្មិតចោឡកំ បរិមជ្ជន្តោ កោកនទំ បទុមំ សរិន្តិ អត្ថោ. តត្ថ ចិត្តំ វិមុច្ចិ មេតិ តស្មិំ កោកនទេ បទុមេ មយ្ហំ ចិត្តំ អធិមុច្ចិ អល្លីនោ, តតោ អហំ អរហត្តំ បាបុណិន្តិ សម្ពន្ធោ.

៥៣. អហំ មនោមយេសុ ចិត្តគតិកេសុ កាយេសុ សព្ពត្ថ សព្ពេសុ បារមិំ បរិយោសានំ គតោ បត្តោតិ សម្ពន្ធោ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ.

ចូឡបន្ថកត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.