៣-៦. ឧបាលិត្ថេរអបទានវណ្ណនា

នគរេ ហំសវតិយាតិអាទិកំ អាយស្មតោ ឧបាលិត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ វិភវសម្បន្នេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តោ. ឯកទិវសំ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មកថំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ វិនយធរានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សត្ថុ អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ.

សោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កប្បកគេហេ និព្ពត្តោ. ឧបាលីតិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ អនុរុទ្ធាទីនំ ឆន្នំ ខត្តិយានំ បិយសហាយោ ហុត្វា តថាគតេ អនុបិយម្ពវនេ វិហរន្តេ បព្ពជ្ជាយ និក្ខមន្តេហិ ឆហិ ខត្តិយេហិ សទ្ធិំ និក្ខមិត្វា បព្ពជិ. តស្ស បព្ពជ្ជាវិធានំ បាឡិយំ (ចូឡវ. ៣៣០ អាទយោ) អាគតមេវ. សោ បព្ពជិត្វា ឧបសម្បន្នោ ហុត្វា សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ‘‘មយ្ហំ, ភន្តេ, អរញ្ញវាសំ អនុជានាថា’’តិ អាហ. ‘‘ភិក្ខុ អរញ្ញេ វសន្តស្ស ឯកមេវ ធុរំ វឌ្ឍិស្សតិ, មយ្ហំ បន សន្តិកេ វសន្តស្ស វិបស្សនាធុរញ្ច គន្ថធុរញ្ច បរិបូរេស្សតី’’តិ. សោ សត្ថុ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. សត្ថាបិ នំ សយមេវ សកលំ វិនយបិដកំ ឧគ្គណ្ហាបេសិ. សោ អបរភាគេ ភារុកច្ឆវត្ថុំ អជ្ជុកវត្ថុំ កុមារកស្សបវត្ថុន្តិ ឥមានិ តីណិ វត្ថូនិ វិនិច្ឆិនិ. សត្ថា ឯកេកស្មិំ វិនិច្ឆយេ សាធុការំ ទត្វា តយោ វិនិច្ឆយេ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ថេរំ វិនយធរានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ.

៤៤១. ឯវំ សោ ឯតទគ្គដ្ឋានំ បត្វា អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សប្បត្តោ តំ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ នគរេ ហំសវតិយាតិអាទិមាហ. តត្ថ ហំសវតិយាតិ ហំសាវដ្ដអាការេន វតិ បាការបរិក្ខេបោ យស្មិំ នគរេ, តំ នគរំ ហំសវតី. អថ វា អនេកសង្ខា ហំសា តឡាកបោក្ខរណីសរបល្លលាទីសុ និវសន្តា ឥតោ ចិតោ ច វិធាវមានា វសន្តិ ឯត្ថាតិ ហំសវតី, តស្សា ហំសវតិយា. សុជាតោ នាម ព្រាហ្មណោតិ សុដ្ឋុ ជាតោតិ សុជាតោ, ‘‘អក្ខិត្តោ អនុបកុដ្ឋោ’’តិ វចនតោ អគរហិតោ ហុត្វា ជាតោតិ អត្ថោ. អសីតិកោដិនិចយោតិ អសីតិកោដិធនរាសិកោ បហូតធនធញ្ញវា អសង្ខ្យេយ្យធនធញ្ញវា ព្រាហ្មណោ សុជាតោ នាម អហោសិន្តិ សម្ពន្ធោ.

៤៤២. បុនបិ តស្សេវ មហន្តភាវំ ទស្សេន្តោ អជ្ឈាយកោតិអាទិមាហ. តត្ថ អជ្ឈាយកោតិ បរេសំ វេទត្តយាទិំ វាចេតា. មន្តធរោតិ មន្តា វុច្ចតិ បញ្ញា, អថព្ពនវេទព្យាករណាទិជាននបញ្ញវាតិ អត្ថោ. តិណ្ណំ វេទាន បារគូតិ ឥរុវេទយជុវេទសាមវេទសង្ខាតានំ តិណ្ណំ វេទានំ បរិយោសានំ បត្តោតិ អត្ថោ. លក្ខណេតិ លក្ខណសត្ថេ, ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធចក្កវត្តិឥត្ថិបុរិសានំ ហត្ថបាទាទីសុ ទិស្សមានលក្ខណបកាសនកគន្ថេ ចាតិ អត្ថោ. ឥតិហាសេតិ ‘‘ឥតិហ អាស ឥតិហ អាសា’’តិ បោរាណកថាប្បកាសកេ គន្ថេ. សធម្មេតិ សកធម្មេ ព្រាហ្មណធម្មេ បារមិំ គតោ បរិយោសានំ កោដិំ គតោ បត្តោតិ អត្ថោ.

៤៤៣. បរិព្ពាជាតិ យេ និគណ្ឋសាវកា, តេ សព្ពេ នានាទិដ្ឋិកា តទា មហិយា បថវីតលេ ចរន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

៤៤៥. យាវ យត្តកំ កាលំ ជិនោ នុប្បជ្ជតិ, តាវ តត្តកំ កាលំ ពុទ្ធោតិ វចនំ នត្ថីតិ អត្ថោ.

៤៤៦. អច្ចយេន អហោរត្តន្តិ អហោ ច រត្តិ ច អហោរត្តំ, ពហូនំ សំវច្ឆរានំ អតិក្កមេនាតិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

៤៥៤. មន្តាណិបុត្តោតិ មន្តាណីនាមាយ កប្បកធីតុយា បុត្តោ, មាសបុណ្ណតាយ ទិវសបុណ្ណតាយ បុណ្ណោតិ លទ្ធនាមោតិ អត្ថោ. តស្ស សត្ថុស្ស សាវកោ ហេស្សតិ ភវិស្សតីតិ សម្ពន្ធោ.

៤៥៥. ឯវំ កិត្តយិ សោ ពុទ្ធោតិ សោ បទុមុត្តរោ ភគវា ឯវំ ឥមិនា បការេន សុនន្ទំ សុន្ទរាការេន សោមនស្សទាយកំ កិត្តយិ ព្យាករណមទាសីតិ អត្ថោ. សព្ពំ ជនំ សកលជនសមូហំ សាធុកំ ហាសយន្តោ សោមនស្សំ ករោន្តោ សកំ ពលំ អត្តនោ ពលំ ទស្សយន្តោ បាកដំ ករោន្តោតិ សម្ពន្ធោ.

៤៥៦. តតោ អនន្តរំ អត្តនោ អានុភាវំ អញ្ញាបទេសេន ទស្សេន្តោ កតញ្ជលីតិអាទិមាហ. តទា តស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទតោ បុរិមកាលេ សុនន្ទំ តាបសំ កតញ្ជលិបុដា សព្ពេ ជនា នមស្សន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ពុទ្ធេ ការំ ករិត្វានាតិ ឯវំ សោ សព្ពជនបូជិតោបិ សមានោ ‘‘បូជិតោម្ហី’’តិ មានំ អកត្វា ពុទ្ធសាសនេ អធិកំ កិច្ចំ កត្វា អត្តនោ គតិំ ជាតិំ សោធេសិ បរិសុទ្ធមកាសីតិ អត្ថោ.

៤៥៧. សុត្វាន មុនិនោ វចន្តិ តស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស វាចំ, គាថាពន្ធសុខត្ថំ អា-ការស្ស រស្សំ កត្វា ‘‘វច’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘អនាគតម្ហិ អទ្ធានេ គោតមោ នាម នាមេន សត្ថា លោកេ ភវិស្សតី’’តិ ឥមំ មុនិនោ វចនំ សុត្វា យថា យេន បការេន គោតមំ ភគវន្តំ បស្សាមិ, តថា តេន បការេន ការំ អធិកកិច្ចំ បុញ្ញសម្ភារំ កស្សាមិ ករិស្សាមីតិ មេ មយ្ហំ សង្កប្បោ ចេតនាមនសិការោ អហុ អហោសីតិ សម្ពន្ធោ.

៤៥៨. ឯវាហំ ចិន្តយិត្វានាតិ ‘‘អហំ ការំ ករិស្សាមី’’តិ ឯវំ ចិន្តេត្វា. កិរិយំ ចិន្តយិំ មមាតិ ‘‘មយា កីទិសំ បុញ្ញំ កត្តព្ពំ នុ ខោ’’តិ កិរិយំ កត្តព្ពកិច្ចំ ចិន្តយិន្តិ អត្ថោ. ក្យាហំ កម្មំ អាចរាមីតិ អហំ កីទិសំ បុញ្ញកម្មំ អាចរាមិ បូរេមិ នុ ខោតិ អត្ថោ. បុញ្ញក្ខេត្តេ អនុត្តរេតិ ឧត្តរវិរហិតេ សកលបុញ្ញស្ស ភាជនភូតេ រតនត្តយេតិ អត្ថោ.

៤៥៩. អយញ្ច បាឋិកោ ភិក្ខូតិ អយំ ភិក្ខុ សរភញ្ញវសេន គន្ថបាឋបឋនតោ វាចនតោ ‘‘បាឋិកោ’’តិ លទ្ធនាមោ ភិក្ខុ. ពុទ្ធសាសនេ សព្ពេសំ បាឋីនំ បាឋកវាចកានំ អន្តរេ វិនយេ ច អគ្គនិក្ខិត្តោ អគ្គោ ឥតិ ឋបិតោ. តំ ឋានំ តេន ភិក្ខុនា បត្តដ្ឋានន្តរំ អហំ បត្ថយេ បត្ថេមីតិ អត្ថោ.

៤៦០. តតោ បរំ អត្តនោ បុញ្ញករណូបាយំ ទស្សេន្តោ ឥទំ មេ អមិតំ ភោគន្តិអាទិមាហ. មេ មយ្ហំ អមិតំ បមាណវិរហិតំ ភោគរាសិំ អក្ខោភំ ខោភេតុំ អសក្កុណេយ្យំ សាគរូបមំ សាគរសទិសំ តេន ភោគេន តាទិសេន ធនេន ពុទ្ធស្ស អារាមំ មាបយេតិ សម្ពន្ធោ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៤៧៤. ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា សម្ពុទ្ធោ តេន សុដ្ឋុ មាបិតំ ការិតំ សង្ឃារាមំ បដិគ្គហេត្វា តស្សារាមស្សានិសំសទីបកំ ឥទំ វចនំ អព្រវិ កថេសីតិ សម្ពន្ធោ.

៤៧៥. កថំ? យោ សោតិ យោ សង្ឃារាមទាយកោ តាបសោ សុមាបិតំ កុដិលេណមណ្ឌបបាសាទហម្មិយបាការាទិនា សុដ្ឋុ សជ្ជិតំ សង្ឃារាមំ ពុទ្ធស្ស បាទាសិ ប-ការេន សោមនស្សសម្បយុត្តចិត្តេន អទាសិ. តមហំ កិត្តយិស្សាមីតិ តំ តាបសំ អហំ បាកដំ ករិស្សាមិ, ឧត្តានិំ ករិស្សាមីតិ អត្ថោ. សុណាថ មម ភាសតោតិ ភាសន្តស្ស មយ្ហំ វចនំ សុណាថ, ឱហិតសោតា អវិក្ខិត្តចិត្តា មនសិ ករោថាតិ អត្ថោ.

៤៧៦. តេន ទិន្នារាមស្ស ផលំ ទស្សេន្តោ ហត្ថី អស្សា រថា បត្តីតិអាទិមាហ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

៤៧៧. សង្ឃារាមស្សិទំ ផលន្តិ ឥទំ អាយតិំ អនុភវិតព្ពសម្បត្តិសង្ខាតំ ឥដ្ឋផលំ សង្ឃារាមទានស្ស ផលំ វិបាកន្តិ អត្ថោ.

៤៧៨. ឆឡាសីតិសហស្សានីតិ ឆសហស្សានិ អសីតិសហស្សានិ សមលង្កតា សុដ្ឋុ អលង្កតា សជ្ជិតា នារិយោ ឥត្ថិយោ វិចិត្តវត្ថាភរណាតិ វិចិត្តេហិ អនេករូបេហិ វត្ថេហិ អាភរណេហិ ច សមន្នាគតា. អាមុត្តមណិកុណ្ឌលាតិ ឱលម្ពិតមុត្តាហារមណិកញ្ចិតកណ្ណាតិ អត្ថោ.

៤៧៩. តាសំ ឥត្ថីនំ រូបសោភាតិសយំ វណ្ណេន្តោ អាឡារបម្ហាតិអាទិមាហ. តត្ថ អាឡារានិ មហន្តានិ អក្ខីនិ មណិគុឡសទិសានិ យាសំ ឥត្ថីនំ តា អាឡារបម្ហា ភមរានមិវ មន្ទលោចនាតិ អត្ថោ. ហសុលា ហាសបកតិ, លីលាវិលាសាតិ អត្ថោ. សុសញ្ញាតិ សុន្ទរសញ្ញិតព្ពសរីរាវយវា. តនុមជ្ឈិមាតិ ខុទ្ទកឧទរបទេសា. សេសំ ឧត្តានមេវ.

៤៨៤. តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទោតិ តស្ស គោតមស្ស ភគវតោ ធម្មេសុ ទាយាទោ ធម្មកោដ្ឋាសភាគី. ឱរសោតិ ឧរសិ ជាតោ, សិថិលធនិតាទិទសវិធព្យញ្ជនពុទ្ធិសម្បន្នំ កណ្ឋតាលុឱដ្ឋាទិបញ្ចដ្ឋានេ ឃដ្ដេត្វា ទេសិតធម្មំ សុត្វា សោតាបត្តិមគ្គាទិមគ្គបដិបាដិយា សព្ពកិលេសេ ខេបេត្វា អរហត្តេ ឋិតភាវេន ឧរសិ ជាតបុត្តោតិ អត្ថោ. ធម្មនិម្មិតោតិ ធម្មេន សមេន អទណ្ឌេន អសត្ថេន និម្មិតោ បាកដោ ភវិស្សសីតិ អត្ថោ. ឧបាលិ នាម នាមេនាតិ កិញ្ចាបិ សោ មាតុ នាមេន មន្តាណិបុត្តនាមោ, អនុរុទ្ធាទីហិ បន សហ គន្ត្វា បព្ពជិតត្តា ខត្តិយានំ ឧបសមីបេ អល្លីនោ យុត្តោ កាយចិត្តេហិ សមង្គីភូតោតិ ឧបាលីតិ នាមេន សត្ថុ សាវកោ ហេស្សតិ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ.

៤៨៥. វិនយេ បារមិំ បត្វាតិ វិនយបិដកេ កោដិំ បរិយោសានំ បត្វា បាបុណិត្វា. ឋានាដ្ឋានេ ច កោវិទោតិ ការណាការណេ ច ទក្ខោ ឆេកោតិ អត្ថោ. ជិនសាសនំ ធារេន្តោតិ ជិនេន វុត្តានុសាសនិំ ជិនស្ស បិដកត្តយំ វាចនសវនចិន្តនធារណាទិវសេន ធារេន្តោ, សល្លក្ខេន្តោតិ អត្ថោ. វិហរិស្សតិនាសវោតិ និក្កិលេសោ ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ អបរិបតន្តំ អត្តភាវំ ហរិស្សតិ បវត្តេស្សតីតិ អត្ថោ.

៤៨៧. អបរិមេយ្យុបាទាយាតិ អនេកសតសហស្សេ អាទិំ កត្វា. បត្ថេមិ តវ សាសនន្តិ ‘‘គោតមស្ស ភគវតោ សាសនេ វិនយធរានំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ តុយ្ហំ សាសនំ បត្ថេមិ ឥច្ឆាមីតិ អត្ថោ. សោ មេ អត្ថោតិ សោ ឯតទគ្គដ្ឋានន្តរសង្ខាតោ អត្ថោ មេ មយា អនុប្បត្តោតិ អត្ថោ. សព្ពសំយោជនក្ខយោតិ សព្ពេសំ សំយោជនានំ ខយោ មយា អនុប្បត្តោតិ សម្ពន្ធោ, និព្ពានំ អធិគតន្តិ អត្ថោ.

៤៨៨. រាជទណ្ឌេន តជ្ជិតោ បីឡិតោ សូលាវុតោ សូលេ អាវុតោ អាវុណិតោ បោសោ បុរិសោ សូលេ សាតំ មធុរសុខំ អវិន្ទន្តោ នានុភវន្តោ បរិមុត្តិំវ បរិមោចនមេវ ឥច្ឆតិ យថាតិ សម្ពន្ធោ.

៤៨៩-៩០. មហាវីរ វីរានមន្តរេ វីរុត្តម អហំ ភវទណ្ឌេន ជាតិទណ្ឌេន, តជ្ជិតោ បីឡិតោ កម្មសូលាវុតោ កុសលាកុសលកម្មសូលស្មិំ អាវុតោ សន្តោ សំវិជ្ជមានោ, បិបាសាវេទនាយ បិបាសាតុរភាវេន អដ្ដិតោ អភិភូតោ ទុក្ខាបិតោ ភវេ សាតំ សំសារេ មធុរំ សុខំ ន វិន្ទាមិ ន លភាមិ. រាគគ្គិទោសគ្គិមោហគ្គិសង្ខាតេហិ, នរកគ្គិកប្បុដ្ឋានគ្គិទុក្ខគ្គិសង្ខាតេហិ វា តីហិ អគ្គីហិ ឌយ្ហន្តោ បរិមុត្តិំ បរិមុច្ចនុបាយំ គវេសាមិ បរិយេសាមិ តថេវាតិ សម្ពន្ធោ. យថា រាជទណ្ឌំ ឥតោ គតោ បត្តោ បរិមុត្តិំ គវេសតិ, តថា អហំ ភវទណ្ឌប្បត្តោ បរិមុត្តិំ គវេសាមីតិ សម្ពន្ធោ.

៤៩១-២. បុន សំសារតោ មោចនំ ឧបមោបមេយ្យវសេន ទស្សេន្តោ យថា វិសាទោតិអាទិមាហ. តត្ថ វិសេន សប្បវិសេន អា សមន្តតោ ទំសីយិត្ថ ទដ្ឋោ ហោតីតិ វិសាទោ, សប្បទដ្ឋោតិ អត្ថោ. អថ វា វិសំ ហលាហលវិសំ អទតិ គិលតីតិ វិសាទោ, វិសខាទកោតិ អត្ថោ. យោ បុរិសោ វិសាទោ, តេន តាទិសេន វិសេន បរិបីឡិតោ, តស្ស វិសស្ស វិឃាតាយ វិនាសាយ ឧបាយនំ ឧបាយភូតំ អគទំ ឱសធំ គវេសេយ្យ បរិយេសេយ្យ, តំ គវេសមានោ វិសឃាតកំ វិសនាសកំ អគទំ ឱសធំ បស្សេយ្យ ទក្ខេយ្យ. សោ តំ អត្តនោ ទិដ្ឋំ ឱសធំ បិវិត្វា វិសម្ហា វិសតោ បរិមុត្តិយា បរិមោចនការណា សុខី អស្ស ភវេយ្យ យថាតិ សម្ពន្ធោ.

៤៩៣. តថេវាហន្តិ យថា យេន បការេន សោ នរោ វិសហតោ, សវិសេន សប្បេន ទដ្ឋោ វិសខាទកោ វា ឱសធំ បិវិត្វា សុខី ភវេយ្យ, តថេវ តេន បការេន អហំ អវិជ្ជាយ មោហេន សំ សុដ្ឋុ បីឡិតោ. សទ្ធម្មាគទមេសហន្តិ អហំ សទ្ធម្មសង្ខាតំ ឱសធំ ឯសំ បរិយេសន្តោតិ អត្ថោ.

៤៩៤-៥. ធម្មាគទំ គវេសន្តោតិ សំសារទុក្ខវិសស្ស វិនាសាយ ធម្មោសធំ គវេសន្តោ. អទ្ទក្ខិំ សក្យសាសនន្តិ សក្យវំសបភវស្ស គោតមស្ស សាសនំ សទ្ទក្ខិន្តិ អត្ថោ. អគ្គំ សព្ពោសធានំ តន្តិ សព្ពេសំ ឱសធានំ អន្តរេ តំ សក្យសាសនសង្ខាតំ ធម្មោសធំ អគ្គំ ឧត្តមន្តិ អត្ថោ. សព្ពសល្លវិនោទនន្តិ រាគសល្លាទីនំ សព្ពេសំ សល្លានំ វិនោទនំ វូបសមករំ ធម្មោសធំ ធម្មសង្ខាតំ ឱសធំ បិវិត្វា សព្ពំ វិសំ សកលសំសារទុក្ខវិសំ សមូហនិំ នាសេសិន្តិ សម្ពន្ធោ. អជរាមរន្តិ តំ ទុក្ខវិសំ សមូហនិត្វា អជរំ ជរាវិរហិតំ អមរំ មរណវិរហិតំ សីតិភាវំ រាគបរិឡាហាទិវិរហិតត្តា សីតលភូតំ និព្ពានំ អហំ ផស្សយិំ បច្ចក្ខមកាសិន្តិ សម្ពន្ធោ.

៤៩៦. បុន កិលេសតមស្ស ឧបមំ ទស្សេន្តោ យថា ភូតដ្ដិតោតិអាទិមាហ. តត្ថ យថា យេន បការេន ភូតដ្ដិតោ ភូតេន យក្ខេន អដ្ដិតោ បីឡិតោ បោសោ បុរិសោ ភូតគ្គាហេន យក្ខគ្គាហេន បីឡិតោ ទុក្ខិតោ ភូតស្មា យក្ខគ្គាហតោ បរិមុត្តិយា មោចនត្ថាយ ភូតវេជ្ជំ គវេសេយ្យ.

៤៩៧. តំ គវេសមានោ ច ភូតវិជ្ជាយ សុដ្ឋុ កោវិទំ ឆេកំ ភូតវេជ្ជំ បស្សេយ្យ, សោ ភូតវេជ្ជោ តស្ស យក្ខគ្គហិតស្ស បុរិសស្ស អាវេសភូតំ វិហនេ វិនាសេយ្យ, សមូលញ្ច មូលេន សហ អាយតិំ អនាសេវកំ កត្វា វិនាសយេ វិទ្ធំសេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ.

៤៩៨. មហាវីរ វីរុត្តម តមគ្គាហេន កិលេសន្ធការគ្គាហេន បីឡិតោ អហំ តថេវ តេន បការេនេវ តមតោ កិលេសន្ធការតោ បរិមុត្តិយា មោចនត្ថាយ ញាណាលោកំ បញ្ញាអាលោកំ គវេសាមីតិ សម្ពន្ធោ.

៤៩៩. អថ តទនន្តរំ កិលេសតមសោធនំ កិលេសន្ធការនាសកំ សក្យមុនិំ អទ្ទសន្តិ អត្ថោ. សោ សក្យមុនិ មេ មយ្ហំ តមំ អន្ធការំ កិលេសតិមិរំ ភូតវេជ្ជោវ ភូតកំ យក្ខគ្គហិតំ ឥវ វិនោទេសិ ទូរី អកាសីតិ សម្ពន្ធោ.

៥០០. សោ អហំ ឯវំ វិមុត្តោ សំសារសោតំ សំសារបវាហំ សំ សុដ្ឋុ ឆិន្ទិំ ឆេទេសិំ, តណ្ហាសោតំ តណ្ហាមហោឃំ និវារយិំ និរវសេសំ អប្បវត្តិំ អកាសិន្តិ អត្ថោ. ភវំ ឧគ្ឃាដយិំ សព្ពន្តិ កាមភវាទិកំ សព្ពំ នវភវំ ឧគ្ឃាដយិំ វិនាសេសិន្តិ អត្ថោ. មូលតោ វិនាសេន្តោ ភូតវេជ្ជោ ឥវ មូលតោ ឧគ្ឃាដយិន្តិ សម្ពន្ធោ.

៥០១. តតោ និព្ពានបរិយេសនាយ ឧបមំ ទស្សេន្តោ យថាតិអាទិមាហ. តត្ថ គរុំ ភារិយំ នាគំ គិលតីតិ គរុឡោ. គរុំ វា នាគំ លាតិ អាទទាតីតិ គរុឡោ, គរុឡរាជា. អត្តនោ ភក្ខំ សកគោចរំ បន្នគំ បការេន បរហត្ថំ ន គច្ឆតីតិ បន្នគោតិ លទ្ធនាមំ នាគំ គហណត្ថាយ ឱបតតិ អវបតតិ, សមន្តា សមន្តតោ យោជនសតំ សតយោជនប្បមាណំ មហាសរំ មហាសមុទ្ទំ អត្តនោ បក្ខវាតេហិ វិក្ខោភេតិ អាលោឡេតិ យថាតិ សម្ពន្ធោ.

៥០២. សោ សុបណ្ណោ វិហង្គមោ វេហាសគមនសីលោ បន្នគំ នាមំ គហេត្វា អធោសីសំ ឱលម្ពេត្វា វិហេឋយំ តត្ថ តត្ថ វិវិធេន ហេឋនេន ហេឋេន្តោ អាទាយ ទឡ្ហំ គហេត្វា យេន កាមំ យត្ថ គន្តុកាមោ, តត្ថ បក្កមតិ គច្ឆតីតិ សម្ពន្ធោ.

៥០៣. ភន្តេ មហាវីរ, យថា គរុឡោ ពលី ពលវា បន្នគំ គហេត្វា បក្កមតិ, តថា ឯវ អហំ អសង្ខតំ បច្ចយេហិ អកតំ និព្ពានំ គវេសន្តោ បដិបត្តិបូរណវសេន បរិយេសន្តោ ទោសេ សកលទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សេ វិក្ខាលយិំ វិសេសេន សមុច្ឆេទប្បហានេន សោធេសិំ អហន្តិ សម្ពន្ធោ.

៥០៤. យថា គរុឡោ បន្នគំ គហេត្វា ភុញ្ជិត្វា វិហរតិ, តថា អហំ ធម្មវរំ ឧត្តមធម្មំ ទិដ្ឋោ បស្សន្តោ ឯតំ សន្តិបទំ និព្ពានបទំ អនុត្តរំ ឧត្តរវិរហិតំ មគ្គផលេហិ អាទាយ គហេត្វា វឡញ្ជេត្វា វិហរាមីតិ សម្ពន្ធោ.

៥០៥. ឥទានិ និព្ពានស្ស ទុល្លភភាវំ ទស្សេន្តោ អាសាវតី នាម លតាតិអាទិមាហ. តត្ថ សព្ពេសំ ទេវានំ អាសា ឥច្ឆា ឯតិស្សំ លតាយំ អត្ថីតិ អាសាវតី នាម លតា, ចិត្តលតាវនេ អនេកវិចិត្តាហិ លតាហិ គហនីភូតេ វនេ ឧយ្យានេ ជាតា និព្ពត្តាតិ អត្ថោ. តស្សា លតាយ វស្សសហស្សេន វស្សសហស្សច្ចយេន ឯកំ ផលំ និព្ពត្តតេ ឯកំ ផលំ គណ្ហាតិ.

៥០៦. តំ ទេវាតិ តំ អាសាវតិំ លតំ តាវ ទូរផលំ តត្តកំ ចិរកាលំ អតិក្កមិត្វា ផលំ គណ្ហន្តំ សំវិជ្ជមានំ ទេវា តាវតិំសទេវតា បយិរុបាសន្តិ ភជន្តិ, សា អាសាវតី នាម លតុត្តមា លតានំ អន្តរេ ឧត្តមលតា ឯវំ ទេវានំ បិយា អហោសីតិ សម្ពន្ធោ.

៥០៧. សតសហស្សុបាទាយាតិ សតសហស្សសំវច្ឆរំ អាទិំ កត្វា. តាហំ បរិចរេ មុនីតិ មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ, ភន្តេ, មុនិ ញាណវន្ត សព្ពញ្ញុ, អហំ តំ ភគវន្តំ បរិចរេ បយិរុបាសាមិ. សាយំបាតំ នមស្សាមីតិ សាយន្ហសមយញ្ច បុព្ពណ្ហសមយញ្ចាតិ ទ្វិក្ខត្តុំ នមស្សាមិ បណាមំ ករោមិ. យថា ទេវា តាវតិំសា ទេវា វិយ អាសាវតីលតំ សាយំបាតញ្ច បយិរុបាសន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

៥០៨. អវញ្ឈា បារិចរិយាតិ យស្មា ពុទ្ធទស្សនហេតុ និព្ពានប្បត្តិ អហោសិ, តស្មា ពុទ្ធបារិចរិយា វត្តបដិបត្តិកិរិយា អវញ្ឈា អតុច្ឆា នមស្សនា បណាមកិរិយា ច អមោឃា អតុច្ឆា. តថា ហិ ទូរាគតំ ទូរតោ សំសារទ្ធានតោ អាគតម្បិ, សន្តំ សំវិជ្ជមានំ ខណោយំ អយំ ពុទ្ធុប្បាទក្ខណោ ន វិរាធយិ នាតិក្កមិ, មំ អតិក្កមិត្វា ន គតោតិ អត្ថោ.

៥០៩. ពុទ្ធទស្សនហេតុ និព្ពានប្បត្តោ អហំ អាយតិំ ឧប្បជ្ជនកភវេ មម បដិសន្ធិំ វិចិនន្តោ ឧបបរិក្ខន្តោ ន បស្សាមីតិ សម្ពន្ធោ. និរូបធិ ខន្ធូបធិកិលេសូបធីហិ វិរហិតោ វិប្បមុត្តោ សព្ពកិលេសេហិ វិនាភូតោ ឧបសន្តោ កិលេសបរិឡាហាភាវេន សន្តមានសោ ចរាមិ អហន្តិ សម្ពន្ធោ.

៥១០. បុន អត្តនោ ពុទ្ធទស្សនាយ ឧបមំ ទស្សេន្តោ យថាបិ បទុមំ នាមាតិអាទិមាហ. សូរិយរំសេន សូរិយរំសិសម្ផស្សេន យថា បទុមំ នាម អបិ បុប្ផតិ វិកសតិ មហាវីរ វីរុត្តម អហំ តថា ឯវ ពុទ្ធរំសេន ពុទ្ធេន ភគវតា ទេសិតធម្មរំសិប្បភាវេន បុប្ផិតោតិ អត្ថោ.

៥១១-១២. បុន ពុទ្ធទស្សនេន និព្ពានទស្សនំ ទីបេន្តោ យថា ពលាកាតិអាទិមាហ. តត្ថ ពលាកយោនិម្ហិ ពលាកជាតិយំ សទា សព្ពស្មិំ កាលេ បុមា បុរិសោ យថា ន វិជ្ជតិ. បុមេ អវិជ្ជមានេ កថំ ពលាកានំ គព្ភគ្គហណំ ហោតីតិ ចេ? មេឃេសុ គជ្ជមានេសុ សទ្ទំ ករោន្តេសុ មេឃគជ្ជនំ សុត្វា តា ពលាកិនិយោ សទា សព្ពកាលេ គព្ភំ គណ្ហន្តិ អណ្ឌំ ធារេន្តីតិ អត្ថោ. យាវ យត្តកំ កាលំ មេឃោ ន គជ្ជតិ មេឃោ សទ្ទំ ន ករោតិ, តាវ តត្តកំ កាលំ ចិរំ ចិរកាលេន គព្ភំ អណ្ឌំ ធារេន្តិ. យទា យស្មិំ កាលេ មេឃោ បវស្សតិ បការេន គជ្ជិត្វា វស្សតិ វុដ្ឋិធារំ បគ្ឃរតិ, តទា តស្មិំ កាលេ ភារតោ គព្ភធារណតោ បរិមុច្ចន្តិ អណ្ឌំ បាតេន្តីតិ អត្ថោ.

៥១៣. តតោ បរំ ឧបមេយ្យសម្បទំ ទស្សេន្តោ បទុមុត្តរពុទ្ធស្សាតិអាទិមាហ. បទុមុត្តរស្ស ពុទ្ធស្ស ធម្មមេឃេន វោហារបរមត្ថទេសនាសង្ខាតមេឃេន គជ្ជតោ គជ្ជន្តស្ស ទេសេន្តស្ស ធម្មមេឃស្ស សទ្ទេន ឃោសានុសារេន អហំ តទា ធម្មគព្ភំ វិវដ្ដូបនិស្សយំ ទានសីលាទិបុញ្ញសម្ភារគព្ភំ អគណ្ហិំ គហេសិំ តថាតិ សម្ពន្ធោ.

៥១៤. សតសហស្សុបាទាយ កប្បសតសហស្សំ អាទិំ កត្វា បុញ្ញគព្ភំ ទានសីលាទិបុញ្ញសម្ភារំ អហំ ធរេមិ បូរេមិ. យាវ ធម្មមេឃោ ធម្មទេសនា ន គជ្ជតិ ពុទ្ធេន ន ទេសីយតិ, តាវ អហំ ភារតោ សំសារគព្ភភារតោ នប្បមុច្ចាមិ ន មោចេមិ ន វិសុំ ភវាមីតិ សម្ពន្ធោ.

៥១៥. ភន្តេ, សក្យមុនិ សក្យវំសប្បភវ យទា យស្មិំ កាលេ សុទ្ធោទនមហារាជស្ស តវ បិតុ រម្មេ រមណីយេ កបិលវត្ថវេ កបិលវត្ថុនាមកេ នគរេ តុវំ ធម្មមេឃេន គជ្ជតិ ឃោសេតិ, តទា តស្មិំ កាលេ អហំ ភារតោ សំសារគព្ភភារតោ បរិមុច្ចិំ មុត្តោ អហោសិន្តិ សម្ពន្ធោ.

៥១៦. តតោ បរំ អត្តនា អធិគតេ មគ្គផលេ ទស្សេន្តោ សុញ្ញតន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អត្តអត្តនិយាទីនំ អភាវតោ សុញ្ញតំ វិមោក្ខញ្ច រាគទោសមោហសព្ពកិលេសនិមិត្តានំ អភាវតោ, អនិមិត្តំ វិមោក្ខញ្ច តណ្ហាបណិធិស្ស អភាវតោ, អប្បណិហិតំ វិមោក្ខញ្ច អរិយមគ្គំ អធិគញ្ឆិំ ភាវេសិន្តិ សម្ពន្ធោ. ចតុរោ ច ផលេ សព្ពេតិ ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ សព្ពានិ សច្ឆិ អកាសិន្តិ អត្ថោ. ធម្មេវំ វិជដយិំ អហន្តិ អហំ ឯវំ សព្ពធម្មេ ជដំ គហនំ វិជដយិំ វិទ្ធំសេសិន្តិ អត្ថោ.

ទុតិយភាណវារវណ្ណនា សមត្តា.

៥១៧. តតោ បរំ អត្តនា អធិគតវិសេសមេវ ទស្សេន្តោ អបរិមេយ្យុបាទាយាតិអាទិមាហ. តត្ថ ន បរិមេយ្យោតិ អបរិមេយ្យោ, សំវច្ឆរគណនវសេន បមេតុំ សង្ខាតុំ អសក្កុណេយ្យោតិ អត្ថោ. តំ អបរិមេយ្យំ កប្បំ ឧបាទាយ អាទិំ កត្វា តវ សាសនំ តុយ្ហំ សាសនំ ‘‘អនាគតេ គោតមស្ស ភគវតោ សាសនេ វិនយធរានំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ ឯវំ បត្ថេមិ. អតីតត្ថេ វត្តមានវចនំ, បត្ថេសិន្តិ អត្ថោ. សោ មេ អត្ថោតិ សោ បត្ថនាសង្ខាតោ អត្ថោ មេ មយា អនុប្បត្តោ និប្ផាទិតោតិ អត្ថោ. អនុត្តរំ សន្តិបទំ និព្ពានំ អនុប្បត្តំ អធិគតន្តិ សម្ពន្ធោ.

៥១៨. សោ អហំ អធិគតត្តា វិនយេ វិនយបិដកេ បារមិំ បត្តោ បរិយោសានប្បត្តោ. យថាបិ បាឋិកោ ឥសីតិ យថា បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ សាសនេ វិនយធរានំ អគ្គោ ឥសិ ភិក្ខុ បាឋិកោ បាកដោ អហោសិ, តថេវាហន្តិ អត្ថោ. ន មេ សមសមោ អត្ថីតិ វិនយធារិតាយ មេ មយា សមសមោ សមានោ អញ្ញោ ន អត្ថីតិ អត្ថោ. សាសនំ ឱវាទានុសាសនីសង្ខាតំ សាសនំ ធារេមិ បូរេមីតិ អត្ថោ.

៥១៩. បុនបិ អត្តនោ វិសេសំ ទស្សេន្តោ វិនយេ ខន្ធកេ ចាបីតិអាទិមាហ. តត្ថ វិនយេតិ ឧភតោវិភង្គេ. ខន្ធកេតិ មហាវគ្គចូឡវគ្គេ. តិកច្ឆេទេ ចាតិ តិកសង្ឃាទិសេសតិកបាចិត្តិយាទិកេ ច. បញ្ចមេតិ បរិវារេ ច. ឯត្ថ ឯតស្មិំ សកលេ វិនយបិដកេ មយ្ហំ វិមតិ ទ្វេឡ្ហកំ នត្ថិ ន សំវិជ្ជតិ. អក្ខរេតិ វិនយបិដកបរិយាបន្នេ អ-ការាទិកេ អក្ខរេ. ព្យញ្ជនេតិ ក-ការាទិកេ ព្យញ្ជនេ វា មេ វិមតិ សំសយោ នត្ថីតិ សម្ពន្ធោ.

៥២០. និគ្គហេ បដិកម្មេ ចាតិ បាបភិក្ខូនំ និគ្គហេ ច សាបត្តិកានំ ភិក្ខូនំ បរិវាសទានាទិកេ បដិកម្មេ ច ឋានាដ្ឋានេ ច ការណេ ច អការណេ ច កោវិទោ ឆេកោតិ អត្ថោ. ឱសារណេ ច តជ្ជនីយាទិកម្មស្ស បដិប្បស្សទ្ធិវសេន ឱសារណេ បវេសនេ ច. វុដ្ឋាបនេ ច អាបត្តិតោ វុដ្ឋាបនេ និរាបត្តិករណេ ច ឆេកោតិ សម្ពន្ធោ. សព្ពត្ថ បារមិំ គតោតិ សព្ពស្មិំ វិនយកម្មេ បរិយោសានំ បត្តោ, ទក្ខោ ឆេកោតិ អត្ថោ.

៥២១. វិនយេ ខន្ធកេ ចាបីតិ វុត្តប្បការេ វិនយេ ច ខន្ធកេ ច, បទំ សុត្តបទំ និក្ខិបិត្វា បដ្ឋបេត្វា. ឧភតោ វិនិវេឋេត្វាតិ វិនយតោ ខន្ធកតោ ចាតិ ឧភយតោ និព្ពត្តេត្វា វិជដេត្វា នយំ អាហរិត្វា. រសតោតិ កិច្ចតោ. ឱសរេយ្យំ ឱសារណំ ករោមីតិ អត្ថោ.

៥២២. និរុត្តិយា ច កុសលោតិ ‘‘រុក្ខោ បដោ កុម្ភោ មាលា ចិត្ត’’ន្តិអាទីសុ វោហារេសុ ឆេកោ. អត្ថានត្ថេ ច កោវិទោតិ អត្ថេ វឌ្ឍិយំ អនត្ថេ ហានិយញ្ច កោវិទោ ទក្ខោតិ អត្ថោ. អនញ្ញាតំ មយា នត្ថីតិ វិនយបិដកេ សកលេ វា បិដកត្តយេ មយា អនញ្ញាតំ អវិទិតំ អបាកដំ កិញ្ចិ នត្ថីតិ អត្ថោ. ឯកគ្គោ សត្ថុ សាសនេតិ ពុទ្ធសាសនេ អហមេវ ឯកោ វិនយធរានំ អគ្គោ សេដ្ឋោ ឧត្តមោតិ អត្ថោ.

៥២៣. រូបទក្ខេ អហំ អជ្ជាតិ អជ្ជ ឯតរហិ កាលេ សក្យបុត្តស្ស ភគវតោ សាសនេ បាវចនេ អហំ រូបទក្ខេ រូបទស្សនេ វិនយវិនិច្ឆយទស្សនេ សព្ពំ កង្ខំ សកលំ សំសយំ វិនោទេមិ វិនាសេមីតិ សម្ពន្ធោ. ឆិន្ទាមិ សព្ពសំសយន្តិ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហមតីតមទ្ធាន’’ន្តិអាទិកំ (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០; មហានិ. ១៧៤) កាលត្តយំ អារព្ភ ឧប្បន្នំ សព្ពំ សោឡសវិធំ កង្ខំ ឆិន្ទាមិ វូបសមេមិ សព្ពសោ វិទ្ធំសេមីតិ អត្ថោ.

៥២៤. បទំ អនុបទញ្ចាបីតិ បទំ បុព្ពបទញ្ច អនុបទំ បរបទញ្ច អក្ខរំ ឯកេកមក្ខរញ្ច ព្យញ្ជនំ សិថិលធនិតាទិទសវិធំ ព្យញ្ជនវិធានញ្ច. និទានេតិ តេន សមយេនាតិអាទិកេ និទានេ ច. បរិយោសានេតិ និគមនេ. សព្ពត្ថ កោវិទោតិ សព្ពេសុ ឆសុ ឋានេសុ ឆេកោតិ អត្ថោ.

៥២៥. តតោ បរំ ភគវតោយេវ គុណេ បកាសេន្តោ យថាបិ រាជា ពលវាតិអាទិមាហ. តត្ថ យថា ពលវា ថាមពលសម្បន្នោ សេនាពលសម្បន្នោ វា រាជា, បរំ បរេសំ បដិរាជូនំ សេនំ និគ្គណ្ហិត្វា និស្សេសតោ គហេត្វា បលាបេត្វា វា, តបេ តបេយ្យ សន្តបេយ្យ ទុក្ខាបេយ្យ. វិជិនិត្វាន សង្គាមន្តិ សង្គាមំ បរសេនាយ សមាគមំ យុទ្ធំ វិជិនិត្វា វិសេសេន ជិនិត្វា ជយំ បត្វា. នគរំ តត្ថ មាបយេតិ តត្ថ តស្មិំ វិជិតដ្ឋានេ នគរំ បាសាទហម្មិយាទិវិភូសិតំ វសនដ្ឋានំ មាបយេ ការាបេយ្យាតិ អត្ថោ.

៥២៦. បាការំ បរិខញ្ចាបីតិ តត្ថ មាបិតនគរេ បាការំ សុធាធវលឥដ្ឋកាមយបាការញ្ច ការយេតិ សម្ពន្ធោ. បរិខញ្ចាបិ កទ្ទមបរិខំ, ឧទកបរិខំ, សុក្ខបរិខញ្ច អបិ ការយេ. ឯសិកំ ទ្វារកោដ្ឋកន្តិ នគរសោភនត្ថំ ឧស្សាបិតឯសិកាថម្ភញ្ច មហន្តំ កោដ្ឋកញ្ច ចតុភូមកាទិទ្វារកោដ្ឋកញ្ច ការយេ. អដ្ដាលកេ ច វិវិធេតិ ចតុភូមកាទិភេទេ អតិឧច្ចអដ្ដាលកេ ច វិវិធេ នានប្បការកេ ពហូ ការយេ ការាបេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ.

៥២៧. សិង្ឃាដកំ ចច្ចរញ្ចាតិ ន កេវលំ បាការាទយោ ការយេ, សិង្ឃាដកំ ចតុមគ្គសន្ធិញ្ច ចច្ចរំ អន្តរាវីថិញ្ច ការយេតិ សម្ពន្ធោ. សុវិភត្តន្តរាបណន្តិ សុដ្ឋុ វិភត្តំ វិភាគតោ កោដ្ឋាសវន្តំ អន្តរាបណំ អនេកាបណសហស្សំ ការាបេយ្យាតិ អត្ថោ. ការយេយ្យ សភំ តត្ថាតិ តស្មិំ មាបិតនគរេ សភំ ធម្មាធិករណសាលំ ការយេ. អត្ថានត្ថវិនិច្ឆយំ វឌ្ឍិញ្ច អវឌ្ឍិញ្ច វិនិច្ឆយករណត្ថំ វិនិច្ឆយសាលំ ការយេតិ សម្ពន្ធោ.

៥២៨. និគ្ឃាតត្ថំ អមិត្តានន្តិ បដិរាជូនំ បដិពាហនត្ថំ. ឆិទ្ទាឆិទ្ទញ្ច ជានិតុន្តិ ទោសញ្ច អទោសញ្ច ជានិតុំ. ពលកាយស្ស រក្ខាយាតិ ហត្ថិអស្សរថបត្តិសង្ខាតស្ស ពលកាយស្ស សេនាសមូហស្ស អារក្ខណត្ថាយ សោ នគរសាមិកោ រាជា, សេនាបច្ចំ សេនាបតិំ សេនានាយកំ មហាមត្តំ ឋបេតិ ឋានន្តរេ បតិដ្ឋបេតីតិ អត្ថោ.

៥២៩. អារក្ខត្ថាយ ភណ្ឌស្សាតិ ជាតរូបរជតមុត្តាមណិអាទិរាជភណ្ឌស្ស អារក្ខណត្ថាយ សមន្តតោ គោបនត្ថាយ មេ មយ្ហំ ភណ្ឌំ មា វិនស្សីតិ និធានកុសលំ រក្ខណេ កុសលំ ឆេកំ នរំ បុរិសំ ភណ្ឌរក្ខំ ភណ្ឌរក្ខន្តំ សោ រាជា ភណ្ឌាគារេ ឋបេតីតិ សម្ពន្ធោ.

៥៣០. មមត្តោ ហោតិ យោ រញ្ញោតិ យោ បណ្ឌិតោ រញ្ញោ មមត្តោ មាមកោ បក្ខបាតោ ហោតិ. វុទ្ធិំ យស្ស ច ឥច្ឆតីតិ អស្ស រញ្ញោ វុទ្ធិញ្ច វិរូឡ្ហិំ យោ ឥច្ឆតិ កាមេតិ, តស្ស ឥត្ថម្ភូតស្ស បណ្ឌិតស្ស រាជា អធិករណំ វិនិច្ឆយាធិបច្ចំ ទេតិ មិត្តស្ស មិត្តភាវស្ស បដិបជ្ជិតុន្តិ សម្ពន្ធោ.

៥៣១. ឧប្បាតេសូតិ ឧក្កាបាតទិសាឌាហាទិឧប្បាតេសុ ច. និមិត្តេសូតិ មូសិកច្ឆិន្នាទីសុ ‘‘ឥទំ និមិត្តំ សុភំ, ឥទំ និមិត្តំ អសុភ’’ន្តិ ឯវំ និមិត្តជាននសត្ថេសុ ច. លក្ខណេសុ ចាតិ ឥត្ថិបុរិសានំ ហត្ថបាទលក្ខណជាននសត្ថេសុ ច កោវិទំ ឆេកំ អជ្ឈាយកំ អនេកេសំ សិស្សានំ ព្យាករណវាចកំ មន្តធរំ វេទត្តយសង្ខាតមន្តធារកំ បណ្ឌិតំ សោ រាជា បោរោហិច្ចេ បុរោហិតដ្ឋានន្តរេ ឋបេតីតិ សម្ពន្ធោ.

៥៣២. ឯតេហង្គេហិ សម្បន្នោតិ ឯតេហិ វុត្តប្បការេហិ អង្គេហិ អវយវេហិ សម្បន្នោ សមង្គីភូតោ សោ រាជា ‘‘ខត្តិយោ’’តិ បវុច្ចតិ កថីយតីតិ សម្ពន្ធោ. សទា រក្ខន្តិ រាជានន្តិ ឯតេ សេនាបច្ចាទយោ អមច្ចា សទា សព្ពកាលំ តំ រាជានំ រក្ខន្តិ គោបេន្តិ. កិមិវ? ចក្កវាកោវ ទុក្ខិតំ ទុក្ខប្បត្តំ សកញាតិំ រក្ខន្តោ ចក្កវាកោ បក្ខី ឥវាតិ អត្ថោ.

៥៣៣. តថេវ ត្វំ មហាវីរាតិ វីរុត្តម, យថា សោ រាជា សេនាបច្ចាទិអង្គសម្បន្នោ នគរទ្វារំ ថកេត្វា បដិវសតិ, តថេវ តុវំ ហតាមិត្តោ និហតបច្ចត្ថិកោ ខត្តិយោ ឥវ សទេវកស្ស លោកស្ស សហ ទេវេហិ បវត្តមានស្ស លោកស្ស ធម្មរាជា ធម្មេន សមេន រាជា ទសបារមិតាធម្មបរិបូរណេន រាជភូតត្តា ‘‘ធម្មរាជា’’តិ បវុច្ចតិ កថីយតីតិ សម្ពន្ធោ.

៥៣៤. តិត្ថិយេ នីហរិត្វានាតិ ធម្មរាជភាវេន បដិបក្ខភូតេ សកលតិត្ថិយេ នីហរិត្វា និស្សេសេន ហរិត្វា និព្ពិសេវនំ កត្វា សសេនកំ ធារញ្ចាបិ សេនាយ សហ វសវត្តិមារម្បិ នីហរិត្វា. តមន្ធការំវិធមិត្វាតិ តមសង្ខាតំ មោហន្ធការំ វិធមិត្វា វិទ្ធំសេត្វា. ធម្មនគរំ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មសង្ខាតំ, ខន្ធាយតនធាតុបដិច្ចសមុប្បាទពលពោជ្ឈង្គគម្ភីរនយសមន្តបដ្ឋានធម្មសង្ខាតំ វា នគរំ អមាបយិ និម្មិនិ បតិដ្ឋាបេសីតិ អត្ថោ.

៥៣៥. សីលំ បាការកំ តត្ថាតិ តស្មិំ បតិដ្ឋាបិតេ ធម្មនគរេ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ បាការំ. ញាណំ តេ ទ្វារកោដ្ឋកន្តិ តេ តុយ្ហំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណអាសយានុសយញាណអនាគតំសញាណអតីតំសញាណាទិកមេវ ញាណំ ទ្វារកោដ្ឋកន្តិ អត្ថោ. សទ្ធា តេ ឯសិកា វីរាតិ, ភន្តេ, អសិថិលបរក្កម តេ តុយ្ហំ ទីបង្ករបាទមូលតោ បភុតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណការណា សទ្ទហនសទ្ធា ឧស្សាបិតអលង្ការអលង្កតថម្ភោតិ អត្ថោ. ទ្វារបាលោ ច សំវរោតិ តេ តុយ្ហំ ឆទ្វារិកសំវរោ រក្ខាវរណគុត្តិ ទ្វារបាលោ ទ្វាររក្ខកោតិ អត្ថោ.

៥៣៦. សតិបដ្ឋានមដ្ដាលន្តិ តេ តុយ្ហំ ចតុសតិបដ្ឋានអដ្ដាលមុណ្ឌច្ឆទនំ. បញ្ញា តេ ចច្ចរំ មុនេតិ, ភន្តេ, មុនេ ញាណវន្ត តេ តុយ្ហំ បាដិហារិយាទិអនេកវិធា បញ្ញា ចច្ចរំ មគ្គសមោធានំ នគរវីថីតិ អត្ថោ. ឥទ្ធិបាទញ្ច សិង្ឃាដន្តិ តុយ្ហំ ឆន្ទវីរិយចិត្តវីមំសសង្ខាតា ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា សិង្ឃាដំ ចតុមគ្គសន្តិ. ធម្មវីថិ សុមាបិតន្តិ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មសង្ខាតាយ វីថិយា សុដ្ឋុ មាបិតំ សជ្ជិតំ, តំ ធម្មនគរន្តិ អត្ថោ.

៥៣៧. សុត្តន្តំ អភិធម្មញ្ចាតិ តវ តុយ្ហំ ឯត្ថ ធម្មនគរេ សុត្តន្តំ អភិធម្មំ វិនយញ្ច កេវលំ សកលំ សុត្តគេយ្យាទិកំ នវង្គំ ពុទ្ធវចនំ ធម្មសភា ធម្មាធិករណសាលាតិ អត្ថោ.

៥៣៨. សុញ្ញតំ អនិមិត្តញ្ចាតិ អនត្តានុបស្សនាវសេន បដិលទ្ធំ សុញ្ញតវិហារញ្ច, អនិច្ចានុបស្សនាវសេន បដិលទ្ធំ អនិមិត្តវិហារញ្ច. វិហារញ្ចប្បណិហិតន្តិ ទុក្ខានុបស្សនាវសេន បដិលទ្ធំ អប្បណិហិតវិហារញ្ច. អានេញ្ជញ្ចាតិ អចលំ អផន្ទិតំ ចតុសាមញ្ញផលសង្ខាតំ អានេញ្ជវិហារញ្ច. និរោធោ ចាតិ សព្ពទុក្ខនិរោធំ និព្ពានញ្ច. ឯសា ធម្មកុដី តវាតិ ឯសា សព្ពនវលោកុត្តរធម្មសង្ខាតា តវ តុយ្ហំ ធម្មកុដិ វសនគេហន្តិ អត្ថោ.

៥៣៩. បញ្ញាយ អគ្គោ និក្ខិត្តោតិ បញ្ញាវសេន បញ្ញវន្តានំ អគ្គោ. ឥតិ ភគវតា និក្ខិត្តោ ឋបិតោ ថេរោ បដិភានេ ច បញ្ញាយ កត្តព្ពេ កិច្ចេ, យុត្តមុត្តបដិភានេ វា កោវិទោ ឆេកោ នាមេន សារិបុត្តោតិ បាកដោ តវ តុយ្ហំ ធម្មសេនាបតិ តយា ទេសិតស្ស បិដកត្តយធម្មសមូហស្ស ធារណតោ បតិ បធានោ ហុត្វា សេនាកិច្ចំ ករោតីតិ អត្ថោ.

៥៤០. ចុតូបបាតកុសលោតិ ភន្តេ មុនិ, ចុតូបបាតេ ចុតិយា ឧបបត្តិយា ច កុសលោ ឆេកោ. ឥទ្ធិយា បារមិំ គតោតិ ‘‘ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោតិ, ពហុធាបិ ហុត្វា ឯកោ ហោតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២៣៨; បដិ. ម. ១.១០២) វុត្តាយ ឥទ្ធិប្បភេទាយ បារមិំ បរិយោសានំ គតោ បត្តោ នាមេន កោលិតោ នាម មោគ្គល្លានត្ថេរោ បោរោហិច្ចោ តវ តុយ្ហំ បុរោហិតោតិ សម្ពន្ធោ.

៥៤១. បោរាណកវំសធរោតិ ភន្តេ មុនេ, ញាណវន្តំ បោរាណស្ស វំសស្ស ធារកោ, បរម្បរជាននកោ វា ឧគ្គតេជោ បាកដតេជោ, ទុរាសទោ អាសាទេតុំ ឃដ្ដេតុំ ទុក្ខោ អសក្កុណេយ្យោតិ អត្ថោ. ធុតវាទិគុណេនគ្គោតិ តេចីវរិកង្គាទីនិ តេរស ធុតង្គានិ វទតិ ឱវទតីតិ ធុតវាទីគុណេន ធុតង្គគុណេន អគ្គោ សេដ្ឋោ មហាកស្សបត្ថេរោ តវ តុយ្ហំ អក្ខទស្សោ វោហារករណេ បធានោតិ អត្ថោ.

៥៤២. ពហុស្សុតោ ធម្មធរោតិ ភន្តេ មុនេ, ពហូនំ ចតុរាសីតិធម្មក្ខន្ធសហស្សានំ សុតត្តា ភគវតា ភិក្ខុសង្ឃតោ ច ឧគ្គហិតត្តា ពហុស្សុតោ អនេកេសំ ឆសតសហស្សសង្ខ្យានំ អាគមធម្មានំ សតិបដ្ឋានាទីនញ្ច បរមត្ថធម្មានំ ធារណតោ ធម្មធរោ អានន្ទោ. សព្ពបាឋី ច សាសនេតិ ពុទ្ធសាសនេ សព្ពេសំ បាឋីនំ បឋន្តានំ សជ្ឈាយន្តានំ ភិក្ខូនំ អគ្គោ សេដ្ឋោតិ សព្ពបាឋី នាមេន អានន្ទោ នាម ថេរោ. ធម្មារក្ខោ តវាតិ តវ តុយ្ហំ ធម្មស្ស បិដកត្តយធម្មភណ្ឌស្ស អារក្ខោ រក្ខកោ បាលកោ, ធម្មភណ្ឌាគារិកោតិ អត្ថោ.

៥៤៣. ឯតេ សព្ពេ អតិក្កម្មាតិ ភគវា ភគ្យវា សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឯតេ សារិបុត្តាទយោ មហានុភាវេបិ ថេរេ អតិក្កម្ម វជ្ជេត្វា មមំយេវ បមេសិ បមាណំ អកាសិ, មនសិ អកាសីតិ អត្ថោ. វិនិច្ឆយំ មេ បាទាសីតិ វិនយញ្ញូហិ បណ្ឌិតេហិ ទេសិតំ បកាសិតំ វិនយេ វិនិច្ឆយំ ទោសវិចារណំ មេ មយ្ហំ ភគវា បាទាសិ បការេន អទាសិ, មយ្ហមេវ ភារំ អកាសីតិ សម្ពន្ធោ.

៥៤៤. យោ កោចិ វិនយេ បញ្ហន្តិ យោ កោចិ ភិក្ខុ ពុទ្ធសាវកោ វិនយនិស្សិតំ បញ្ហំ មំ បុច្ឆតិ, តត្ថ តស្មិំ បុច្ឆិតបញ្ហេ មេ មយ្ហំ ចិន្តនា វិមតិ កង្ខា នត្ថិ. តញ្ហេវត្ថំ តំ ឯវ បុច្ឆិតំ អត្ថំ អហំ កថេមីតិ សម្ពន្ធោ.

៥៤៥. យាវតា ពុទ្ធខេត្តម្ហីតិ យាវតា យត្តកេ ឋានេ ពុទ្ធស្ស អាណាខេត្តេ តំ មហាមុនិំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឋបេត្វា វិនយេ វិនយបិដកេ វិនយវិនិច្ឆយករណេ វា មាទិសោ មយា សទិសោ នត្ថិ, អហមេវ អគ្គោ, ភិយ្យោ មមាធិកោ កុតោ ភវិស្សតីតិ សម្ពន្ធោ.

៥៤៦. ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា ភិក្ខុសង្ឃមជ្ឈេ និសិន្នោ គោតមោ ភគវា ឯវំ គជ្ជតិ សីហនាទំ ករោតិ. កថំ? វិនយេ ឧភតោវិភង្គេ, ខន្ធកេសុ មហាវគ្គចូឡវគ្គេសុ, ច-សទ្ទេន បរិវារេ, ឧបាលិស្ស ឧបាលិនា សមោ សទិសោ នត្ថីតិ ឯវំ គជ្ជតិ.

៥៤៧. យាវតាតិ យត្តកំ ពុទ្ធភណិតំ ពុទ្ធេន ទេសិតំ នវង្គំ សុត្តគេយ្យាទិសត្ថុសាសនំ សត្ថុនា បកាសិតំ សព្ពំ វិនយោគធំ តំ វិនយេ អន្តោបវិដ្ឋំ វិនយមូលកំ ឥច្ចេវំ បស្សិនោ បស្សន្តស្ស.

៥៤៨. មម កម្មំ សរិត្វានាតិ គោតមោ សក្យបុង្គវោ សក្យវំសប្បធានោ, មម កម្មំ មយ្ហំ បុព្ពបត្ថនាកម្មំ អតីតំសញាណេន សរិត្វាន បច្ចក្ខតោ ញត្វា ភិក្ខុសង្ឃមជ្ឈេ គតោ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ វិនយធរានំ យទិទំ ឧបាលី’’តិ (អ. និ. ១.២១៩, ២២៨) មំ ឯតទគ្គេ ឋានេ ឋបេសីតិ សម្ពន្ធោ.

៥៤៩. សតសហស្សុបាទាយាតិ សតសហស្សកប្បេ អាទិំ កត្វា យំ ឥមំ ឋានំ អបត្ថយិំ បត្ថេសិំ, សោ មេ អត្ថោ មយា អនុប្បត្តោ អធិគតោ បដិលទ្ធោ វិនយេ បារមិំ គតោ កោដិំ បត្តោតិ អត្ថោ.

៥៥០. សក្យានំ សក្យវំសរាជូនំ នន្ទិជននោ សោមនស្សការកោ អហំ បុរេ បុព្ពេ កប្បកោ អាសិំ អហោសិំ, តំ ជាតិំ តំ កុលំ តំ យោនិំ វិជហិត្វា វិសេសេន ជហិត្វា ឆឌ្ឌេត្វា មហេសិនោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុត្តោ ជាតោ សក្យបុត្តោតិ សង្ខ្យំ គតោ សាសនធារណតោតិ អត្ថោ.

៥៥១. តតោ បរំ អត្តនោ ទាសកុលេ និព្ពត្តនាបទានំ ទស្សេន្តោ ឥតោ ទុតិយកេ កប្បេតិអាទិមាហ. តត្ថ ឥតោ ភទ្ទកប្បតោ ហេដ្ឋា ទុតិយេ កប្បេ នាមេន អញ្ជសោ នាម ខត្តិយោ ឯកោ រាជា អនន្តតេជោ សង្ខ្យាតិក្កន្តតេជោ អមិតយសោ បមាណាតិក្កន្តបរិវារោ មហទ្ធនោ អនេកកោដិសតសហស្សធនវា ភូមិបាលោ បថវីបាលកោ រក្ខកោ អហោសីតិ សម្ពន្ធោ.

៥៥២. តស្ស រញ្ញោតិ តស្ស តាទិសស្ស រាជិនោ បុត្តោ អហំ ចន្ទនោ នាម ខត្តិយោ ខត្តិយកុមារោ អហោសិន្តិ សម្ពន្ធោ. សោ អហំ ជាតិមទេន ច យសមទេន ច ភោគមទេន ច ឧបត្ថទ្ធោ ថម្ភិតោ ឧន្នតោតិ អត្ថោ.

៥៥៣. នាគសតសហស្សានីតិ សតសហស្សហត្ថិនោ មាតង្គា មាតង្គកុលេ ជាតា តិធា បភិន្នា អក្ខិកណ្ណកោសសង្ខាតេហិ តីហិ ឋានេហិ បភិន្នា មទគឡិតា សព្ពាលង្ការភូសិតា សព្ពេហិ ហត្ថាលង្ការេហិ អលង្កតា សទា សព្ពកាលំ មំ បរិវារេន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

៥៥៤. សពលេហិ បរេតោហន្តិ តទា តស្មិំ កាលេ អហំ សពលេហិ អត្តនោ សេនាពលេហិ បរេតោ បរិវារិតោ ឧយ្យានំ គន្តុកាមកោ ឥច្ឆន្តោ សិរិកំ នាម នាគំ ហត្ថិំ អារុយ្ហ អភិរុហិត្វា នគរតោ និក្ខមិន្តិ សម្ពន្ធោ.

៥៥៥. ចរណេន ច សម្បន្នោតិ សីលសំវរាទិបន្នរសចរណធម្មេន សមន្នាគតោ គុត្តទ្វារោ បិហិតចក្ខាទិឆទ្វារោ សុសំវុតោ សុដ្ឋុ រក្ខិតកាយចិត្តោ ទេវលោ នាម សម្ពុទ្ធោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ, មម មយ្ហំ បុរតោ សម្មុខេ អាគច្ឆិ បាបុណីតិ អត្ថោ.

៥៥៦. បេសេត្វា សិរិកំ នាគន្តិ តំ អាគតំ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា អហំ សិរិកំ នាម នាគំ អភិមុខំ បេសេត្វា ពុទ្ធំ អាសាទយិំ ឃដ្ដេសិំ បទុស្សេសិន្តិ អត្ថោ. តតោ សញ្ជាតកោបោ សោតិ តតោ តស្មា មយា អតីវ បីឡេត្វា បេសិតត្តា សោ ហត្ថិនាគោ មយិ សញ្ជាតកោបោ បទំ អត្តនោ បាទំ នុទ្ធរតេ ន ឧទ្ធរតិ, និច្ចលោវ ហោតីតិ អត្ថោ.

៥៥៧. នាគំ ទុដ្ឋមនំ ទិស្វាតិ ទុដ្ឋមនំ កុទ្ធចិត្តំ នាទំ ទិស្វា អហំ ពុទ្ធេ បច្ចេកពុទ្ធេ កោបំ អកាសិំ ទោសំ ឧប្បាទេសិន្តិ អត្ថោ. វិហេសយិត្វា សម្ពុទ្ធន្តិ ទេវលំ បច្ចេកសម្ពុទ្ធំ វិហេសយិត្វា វិហេឋេត្វា អហំ ឧយ្យានំ អគមាសិន្តិ សម្ពន្ធោ.

៥៥៨. សាតំ តត្ថ ន វិន្ទាមីតិ តស្មិំ អាសាទនេ សាតំ ន វិន្ទាមិ. អាសាទននិមិត្តំ មធុរំ សុខំ ន លភាមីតិ អត្ថោ. សិរោ បជ្ជលិតោ យថាតិ សិរោ មម សីសំ បជ្ជលិតោ យថា បជ្ជលមានំ វិយ ហោតីតិ អត្ថោ. បរិឡាហេន ឌយ្ហាមីតិ បច្ចេកពុទ្ធេ កោបស្ស កតត្តា បច្ឆានុតាបបរិឡាហេន ឌយ្ហាមិ ឧណ្ហចិត្តោ ហោមីតិ អត្ថោ.

៥៥៩. សសាគរន្តាតិ តេនេវ បាបកម្មពលេន សសាគរន្តា សាគរបរិយោសានា សកលមហាបថវី មេ មយ្ហំ អាទិត្តា វិយ ជលិតា វិយ ហោតិ ខាយតីតិ អត្ថោ. បិតុ សន្តិកុបាគម្មាតិ ឯវំ ភយេ ឧប្បន្នេ អហំ អត្តនោ បិតុ រញ្ញោ សន្តិកំ ឧបាគម្ម ឧបគន្ត្វា ឥទំ វចនំ អព្រវិំ កថេសិន្តិ អត្ថោ.

៥៦០. អាសីវិសំវ កុបិតន្តិ អាសីវិសំ សព្ពំ កុបិតំ កុទ្ធំ ឥវ ជលមានំ អគ្គិក្ខន្ធំ ឥវ មត្តំ តិធា បភិន្នំ ទន្តិំ ទន្តវន្តំ កុញ្ជរំ ឧត្តមំ ហត្ថិំ ឥវ ច អាគតំ យំ បច្ចេកពុទ្ធំ សយម្ភុំ សយមេវ ពុទ្ធភូតំ អហំ អាសាទយិំ ឃដ្ដេសិន្តិ សម្ពន្ធោ.

៥៦១. អាសាទិតោ មយា ពុទ្ធោតិ សោ បច្ចេកពុទ្ធោ មយា អាសាទិតោ ឃដ្ដិតោ ឃោរោ អញ្ញេហិ ឃដ្ដេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា ឃោរោ, ឧគ្គតបោ បាកដតបោ ជិនោ បញ្ច មារេ ជិតវា ឯវំគុណសម្បន្នោ បច្ចេកពុទ្ធោ មយា ឃដ្ដិតោតិ អត្ថោ. បុរា សព្ពេ វិនស្សាមាតិ តស្មិំ បច្ចេកពុទ្ធេ កតអនាទរេន សព្ពេ មយំ វិនស្សាម វិវិធេនាការេន នស្សាម, ភស្មា វិយ ភវាមាតិ អត្ថោ. ខមាបេស្សាម តំ មុនិន្តិ តំ បច្ចេកពុទ្ធំ មុនិំ យាវ ន វិនស្សាម, តាវ ខមាបេស្សាមាតិ សម្ពន្ធោ.

៥៦២. នោ ចេ តំ និជ្ឈាបេស្សាមាតិ អត្តទន្តំ ទមិតចិត្តំ សមាហិតំ ឯកគ្គចិត្តំ តំ បច្ចេកពុទ្ធំ នោ ចេ និជ្ឈាបេស្សាម ខមាបេស្សាម. ឱរេន សត្តទិវសា សត្តទិវសតោ ឱរភាគេ សត្តទិវសេ អនតិក្កមិត្វា សម្បុណ្ណំ រដ្ឋំ មេ សព្ពំ វិធមិស្សតិ វិនស្សិស្សតិ.

៥៦៣. សុមេខលោ កោសិយោ ចាតិ ឯតេ សុមេខលាទយោ ចត្តារោ រាជានោ ឥសយោ អាសាទយិត្វា ឃដ្ដេត្វា អនាទរំ កត្វា សរដ្ឋកា សហ រដ្ឋជនបទវាសីហិ ទុគ្គតា វិនាសំ គតាតិ អត្ថោ.

៥៦៤. យទា កុប្បន្តិ ឥសយោតិ យទា យស្មិំ កាលេ សញ្ញតា កាយសញ្ញមាទីហិ សញ្ញតា សន្តា ព្រហ្មចារិនោ ឧត្តមចារិនោ សេដ្ឋចារិនោ ឥសយោ កុប្បន្តិ ទោមនស្សា ភវន្តិ, តទា សសាគរំ សបព្ពតំ សទេវកំ លោកំ វិនាសេន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

៥៦៥. តិយោជនសហស្សម្ហីតិ តេសំ ឥសីនំ អានុភាវំ ញត្វា តេ ខមាបេតុំ អច្ចយំ អបរាធំ ទេសនត្ថាយ បកាសនត្ថាយ តិយោជនសហស្សប្បមាណេ បទេសេ បុរិសេ សន្និបាតយិន្តិ សម្ពន្ធោ. សយម្ភុំ ឧបសង្កមិន្តិ សយម្ភុំ បច្ចេកពុទ្ធំ ឧបសង្កមិំ សមីបំ អគមាសិន្តិ អត្ថោ.

៥៦៦. អល្លវត្ថាតិ មយា សទ្ធិំ រាសិភូតា សព្ពេ ជនា អល្លវត្ថា ឧទកេន តិន្តវត្ថឧត្តរាសង្គា អល្លសិរា តិន្តកេសា បញ្ជលីកតា មុទ្ធនិ កតអញ្ជលិបុដា ពុទ្ធស្ស បច្ចេកមុនិនោ បាទេ បាទសមីបេ និបតិត្វា និបជ្ជិត្វា ឥទំ វចនមព្រវុន្តិ ‘‘ខមស្សុ ត្វំ, មហាវីរា’’តិអាទិកំ វចនំ អព្រវុំ កថេសុន្តិ អត្ថោ.

៥៦៧. មហាវីរ វីរុត្តម ភន្តេ បច្ចេកពុទ្ធ, មយា តុម្ហេសុ អញ្ញាណេន កតំ អបរាធំ ខមស្សុ ត្វំ វិនោទេហិ, មា មនសិ ករោហីតិ អត្ថោ. ជនោ ជនសមូហោ តំ ភគវន្តំ អភិ វិសេសេន យាចតិ. បរិឡាហំ ទោសមោហេហិ កតចិត្តទុក្ខបរិឡាហំ អម្ហាកំ វិនោទេហិ តនុំ ករោហិ, នោ អម្ហាកំ រដ្ឋំ សកលរដ្ឋជនបទវាសិនោ មា វិនាសយ មា វិនាសេហីតិ អត្ថោ.

៥៦៨. សទេវមានុសា សព្ពេតិ សព្ពេ មានុសា សទេវា សទានវា បហារាទាទីហិ អសុរេហិ សហ សរក្ខសា អយោមយេន កូដេន មហាមុគ្គរេន សទា សព្ពកាលំ មេ សិរំ មយ្ហំ មត្ថកំ ភិន្ទេយ្យុំ បទាលេយ្យុំ.

៥៦៩. តតោ បរំ ពុទ្ធានំ ខមិតភាវញ្ច កោបាភាវញ្ច បកាសេន្តោ ទកេ អគ្គិ ន សណ្ឋាតីតិអាទិមាហ. តត្ថ យថា ឧទកេ អគ្គិ ន សណ្ឋាតិ ន បតិដ្ឋាតិ, យថា ពីជំ សេលេ សិលាមយេ បព្ពតេ ន វិរុហតិ, យថា អគទេ ឱសធេ កិមិ បាណកោ ន សណ្ឋាតិ. តថា កោបោ ចិត្តប្បកោបោ ទុម្មនតា ពុទ្ធេ បដិវិទ្ធសច្ចេ បច្ចេកពុទ្ធេ ន ជាយតិ ន ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ.

៥៧០. បុនបិ ពុទ្ធានំ អានុភាវំ បកាសេន្តោ យថា ច ភូមីតិអាទិមាហ. តត្ថ យថា ច ភូមិ បថវី អចលា និច្ចលា, តថា ពុទ្ធោ អចលោតិ អត្ថោ. យថា សាគរោ មហាសមុទ្ទោ អប្បមេយ្យោ បមេតុំ បមាណំ គហេតុំ អសក្កុណេយ្យោ, តថា ពុទ្ធោ អប្បមេយ្យោតិ អត្ថោ. យថា អាកាសោ អផុដ្ឋាកាសោ អនន្តកោ បរិយោសានរហិតោ, ឯវំ តថា ពុទ្ធោ អក្ខោភិយោ ខោភេតុំ អាលោឡេតុំ អសក្កុណេយ្យោតិ អត្ថោ.

៥៧១. តតោ បរំ បច្ចេកពុទ្ធស្ស ខមនវចនំ ទស្សេន្តោ សទា ខន្តា មហាវីរាតិអាទិមាហ. តត្ថ មហាវីរា ឧត្តមវីរិយវន្តា ពុទ្ធា តបស្សិនោ បាបានំ តបនតោ ‘‘តបោ’’តិ លទ្ធនាមេន វីរិយេន សមន្នាគតា ខន្តា ច ខន្តិយា ច សម្បន្នា ខមិតា ច បរេសំ អបរាធំ ខមិតា សហិតា សទា សព្ពកាលំ ភវន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ខន្តានំ ខមិតានញ្ចាតិ តេសំ ពុទ្ធានំ ខន្តានំ ខន្តិយា យុត្តានំ ខមិតានំ បរាបរាធខមិតានំ សហិតានញ្ច គមនំ ឆន្ទាទីហិ អគតិគមនំ ន វិជ្ជតីតិ អត្ថោ.

៥៧២. ឥតិ ឥទំ វចនំ វត្វា សម្ពុទ្ធោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ បរិឡាហំ សត្តានំ ឧប្បន្នទាហំ វិនោទយំ វិនោទយន្តោ មហាជនស្ស បុរតោ សន្និបតិតស្ស សរាជកស្ស មហតោ ជនកាយស្ស សម្មុខតោ តទា តស្មិំ កាលេ នភំ អាកាសំ អព្ភុគ្គមិ ឧគ្គញ្ឆីតិ អត្ថោ.

៥៧៣. តេន កម្មេនហំ ធីរាតិ ធីរ ធិតិសម្បន្ន អហំ តេន កម្មេន បច្ចេកពុទ្ធេ កតេន អនាទរកម្មេន ឥមស្មិំ បច្ឆិមត្តភវេ ហីនត្តំ លាមកភាវំ រាជូនំ កប្បកកម្មករណជាតិំ អជ្ឈុបាគតោ សម្បត្តោតិ អត្ថោ. សមតិក្កម្ម តំ ជាតិន្តិ តំ បរាយត្តជាតិំ សំ សុដ្ឋុ អតិក្កម្ម អតិក្កមិត្វា. បាវិសិំ អភយំ បុរន្តិ ភយរហិតំ និព្ពានបុរំ និព្ពានមហានគរំ បាវិសិំ បវិដ្ឋោ អាសិន្តិ អត្ថោ.

៥៧៤. តទាបិ មំ មហាវីរាតិ វីរុត្តម តទាបិ តស្មិំ បច្ចេកពុទ្ធស្ស អាសាទនសមយេ អបិ សយម្ភូ បច្ចេកពុទ្ធោ បរិឡាហំ អាសាទនហេតុ ឧប្បន្នំ កាយចិត្តទរថំ វិនោទេសិ ទូរីអកាសិ. ឌយ្ហមានំ តតោ ឯវ បច្ឆានុតាបេន កុក្កុច្ចេន ឌយ្ហមានំ សន្តបន្តំ មំ សុសណ្ឋិតំ ទោសំ ទោសតោ ទស្សនេ សុដ្ឋុ សណ្ឋិតំ ទិស្វា ខមាបយិ តំ អបរាធំ អធិវាសេសីតិ សម្ពន្ធោ.

៥៧៥. អជ្ជាបិ មំ មហាវីរាតិ វីរុត្តម, អជ្ជាបិ តុយ្ហំ សមាគមកាលេ អបិ, តិហគ្គីភិ រាគគ្គិទោសគ្គិមោហគ្គិសង្ខាតេហិ វា និរយគ្គិបេតគ្គិសំសារគ្គិសង្ខាតេហិ វា តីហិ អគ្គីហិ ឌយ្ហមានំ ទុក្ខមនុភវន្តំ មំ ភគវា សីតិភាវំ ទោមនស្សវិនាសេន សន្តកាយចិត្តសង្ខាតំ សីតិភាវំ និព្ពានមេវ វា អបាបយិ សម្បាបេសិ. តយោ អគ្គី វុត្តប្បការេ តេ តយោ អគ្គី និព្ពាបេសិ វូបសមេសីតិ សម្ពន្ធោ.

៥៧៦. ឯវំ អត្តនោ ហីនាបទានំ ភគវតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ អញ្ញេបិ តស្ស សវនេ និយោជេត្វា ឱវទន្តោ ‘‘យេសំ សោតាវធានត្ថី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យេសំ តុម្ហាកំ សោតាវធានំ សោតស្ស អវធានំ ឋបនំ អត្ថិ វិជ្ជតិ, តេ តុម្ហេ ភាសតោ សាសន្តស្ស មម វចនំ សុណាថ មនសិ ករោថ. អត្ថំ តុម្ហំ បវក្ខាមីតិ យថា យេន បការេន មម មយា ទិដ្ឋំ បទំ និព្ពានំ, តថា តេន បការេន និព្ពានសង្ខាតំ បរមត្ថំ តុម្ហាកំ បវក្ខាមីតិ សម្ពន្ធោ.

៥៧៧. តំ ទស្សេន្តោ សយម្ភុំ តំ វិមានេត្វាតិអាទិមាហ. តត្ថ សយម្ភុំ សយមេវ ភូតំ អរិយាយ ជាតិយា ជាតំ សន្តចិត្តំ សមាហិតំ បច្ចេកពុទ្ធំ វិមានេត្វា អនាទរំ កត្វា តេន កម្មេន កតេនាកុសលេន អជ្ជ ឥមស្មិំ វត្តមានកាលេ អហំ នីចយោនិយំ បរាយត្តជាតិយំ កប្បកជាតិយំ ជាតោ និព្ពត្តោ អម្ហិ ភវាមិ.

៥៧៨. មា វោ ខណំ វិរាធេថាតិ ពុទ្ធុប្បាទក្ខណំ វោ តុម្ហេ មា វិរាធេថ គឡិតំ មា ករោថ, ហិ សច្ចំ ខណាតីតា ពុទ្ធុប្បាទក្ខណំ អតីតា អតិក្កន្តា សត្តា សោចរេ សោចន្តិ, ‘‘មយំ អលក្ខិកា ទុម្មេធា ភវាមា’’តិ ឯវំ សោចន្តីតិ អត្ថោ. សទត្ថេ អត្តនោ អត្ថេ វុឌ្ឍិយំ វាយមេយ្យាថ វីរិយំ ករោថ. វោ តុម្ហេហិ ខណោ ពុទ្ធុប្បាទក្ខណោ សមយោ បដិបាទិតោ និប្ផាទិតោ បត្តោតិ អត្ថោ.

៥៧៩. តតោ បរំ សំសារគតានំ អាទីនវំ ឧបមាឧបមេយ្យវសេន ទស្សេន្តោ ឯកច្ចានញ្ច វមនន្តិអាទិមាហ. ឯកច្ចានំ កេសញ្ចិ បុគ្គលានំ វមនំ ឧទ្ធំ ឧគ្គិរណំ ឯកច្ចានំ វិរេចនំ អធោបគ្ឃរណំ ឯកេ ឯកច្ចានំ ហលាហលំ វិសំ មុច្ឆាករណវិសំ, ឯកច្ចានំ បុគ្គលានំ ឱសធំ រក្ខនុបាយំ ភគវា ឯវំ បដិបាដិយា អក្ខាសីតិ សម្ពន្ធោ.

៥៨០. វមនំ បដិបន្នានន្តិ បដិបន្នានំ មគ្គសមង្គីនំ វមនំ សំសារឆឌ្ឌនំ សំសារមោចនំ ភគវា អក្ខាសីតិ សម្ពន្ធោ. ផលដ្ឋានំ ផលេ ឋិតានំ វិរេចនំ សំសារបគ្ឃរណំ អក្ខាសិ. ផលលាភីនំ ផលំ លភិត្វា ឋិតានំ និព្ពានឱសធំ អក្ខាសិ. គវេសីនំ មនុស្សទេវនិព្ពានសម្បត្តិំ គវេសីនំ បរិយេសន្តានំ បុញ្ញខេត្តភូតំ សង្ឃំ អក្ខាសីតិ សម្ពន្ធោ.

៥៨១. សាសនេន វិរុទ្ធានន្តិ សាសនស្ស បដិបក្ខានំ ហលាហលំ កុតូហលំ បាបំ អកុសលំ អក្ខាសីតិ សម្ពន្ធោ. យថា អាសីវិសោតិ អស្សទ្ធានំ កតបាបានំ បុគ្គលានំ សំសារេ ទុក្ខាវហនតោ អាសីវិសសទិសំ យថា អាសីវិសោ ទិដ្ឋមត្តេន ភស្មករណតោ ទិដ្ឋវិសោ សប្បោ អត្តនា ទដ្ឋំ នរំ ឈាបេតិ ឌយ្ហតិ ទុក្ខាបេតិ. តំ នរំ តំ អស្សទ្ធំ កតបាបំ នរំ ហលាហលវិសំ ឯវំ ឈាបេតិ ចតូសុ អបាយេសុ ឌយ្ហតិ សោសេសីតិ សម្ពន្ធោ.

៥៨២. សកិំ បីតំ ហលាហលន្តិ វិសំ ហលាហលំ បីតំ សកិំ ឯកវារំ ជីវិតំ ឧបរុន្ធតិ នាសេតិ. សាសនេន សាសនម្ហិ វិរជ្ឈិត្វា អបរាធំ កត្វា បុគ្គលោ កប្បកោដិម្ហិ កោដិសង្ខ្យេ កប្បេបិ ឌយ្ហតិ និជ្ឈាយតីតិ អត្ថោ.

៥៨៣. ឯវំ អស្សទ្ធានំ បុគ្គលានំ ផលវិបាកំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ពុទ្ធានំ អានុភាវំ ទស្សេន្តោ ខន្តិយាតិអាទិមាហ. តត្ថ យោ ពុទ្ធោ វមនាទីនិ អក្ខាសិ, សោ ពុទ្ធោ ខន្តិយា ខមនេន ច អវិហិំសាយ សត្តានំ អវិហិំសនេន ច មេត្តចិត្តវតាយ ច មេត្តចិត្តវន្តភាវេន ច សទេវកំ សហ ទេវេហិ វត្តមានំ លោកំ តារេតិ អតិក្កមាបេតិ និព្ពាបេតិ, តស្មា ការណា ពុទ្ធា វោ តុម្ហេហិ អវិរាធិយា វិរុជ្ឈិតុំ ន សក្កុណេយ្យា, ពុទ្ធសាសនេ បដិបជ្ជេយ្យាថាតិ អត្ថោ.

៥៨៤. លាភេ ច អលាភេ ច ន សជ្ជន្តិ ន ភជន្តិ ន លគ្គន្តិ. សម្មាននេ អាទរករណេ ច វិមាននេ អនាទរករណេ ច អចលា បថវីសទិសា ពុទ្ធា ភវន្តិ, តស្មា ការណា តេ ពុទ្ធា តុម្ហេហិ ន វិរោធិយា ន វិរោធេតព្ពា វិរុជ្ឈិតុំ អសក្កុណេយ្យាតិ អត្ថោ.

៥៨៥. ពុទ្ធានំ មជ្ឈត្តតំ ទស្សេន្តោ ទេវទត្តេតិអាទិមាហ. តត្ថ វធកាវធកេសុ សព្ពេសុ សត្តេសុ សមកោ សមមានសោ មុនិ ពុទ្ធមុនីតិ អត្ថោ.

៥៨៦. ឯតេសំ បដិឃោ នត្ថីតិ ឯតេសំ ពុទ្ធានំ បដិឃោ ចណ្ឌិក្កំ ទោសចិត្តតំ នត្ថិ ន សំវិជ្ជតិ. រាគោមេសំ ន វិជ្ជតីតិ ឥមេសំ ពុទ្ធានំ រាគោបិ រជ្ជនំ អល្លីយនំ ន វិជ្ជតិ, ន ឧបលព្ភតិ, តស្មា ការណា, វធកស្ស ច ឱរសស្ស ចាតិ សព្ពេសំ សមកោ សមចិត្តោ ពុទ្ធោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

៥៨៧. បុនបិ ពុទ្ធានំយេវ អានុភាវំ ទស្សេន្តោ បន្ថេ ទិស្វាន កាសាវន្តិអាទិមាហ. តត្ថ មីឡ្ហមក្ខិតំ គូថសម្មិស្សំ កាសាវំ កសាវេន រជិតំ ចីវរំ ឥសិទ្ធជំ អរិយានំ ធជំ បរិក្ខារំ, បន្ថេ មគ្គេ ឆឌ្ឌិតំ ទិស្វាន បស្សិត្វា អញ្ជលិំ កត្វា ទសង្គុលិសមោធានំ អញ្ជលិបុដំ សិរសិ កត្វា សិរសា សិរេន វន្ទិតព្ពំ ឥសិទ្ធជំ អរហត្តទ្ធជំ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកទីបកំ ចីវរំ នមស្សិតព្ពំ មានេតព្ពំ បូជេតព្ពន្តិ អត្ថោ.

៥៨៨. អព្ភតីតាតិ អភិ អត្ថង្គតា និព្ពុតា. យេ ច ពុទ្ធា វត្តមានា ឥទានិ ជាតា ច យេ ពុទ្ធា អនាគតា អជាតា អភូតា អនិព្ពត្តា អបាតុភូតា ច យេ ពុទ្ធា. ធជេនានេន សុជ្ឈន្តីតិ អនេន ឥសិទ្ធជេន ចីវរេន ឯតេ ពុទ្ធា សុជ្ឈន្តិ វិសុទ្ធា ភវន្តិ សោភន្តិ. តស្មា តេន ការណេន ឯតេ ពុទ្ធា នមស្សិយា នមស្សិតព្ពា វន្ទិតព្ពាតិ អត្ថោ. ‘‘ឯតំ នមស្សិយ’’ន្តិបិ បាឋោ, តស្ស ឯតំ ឥសិទ្ធជំ នមស្សិតព្ពន្តិ អត្ថោ.

៥៨៩. តតោ បរំ អត្តនោ គុណំ ទស្សេន្តោ សត្ថុកប្បន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សត្ថុកប្បំ ពុទ្ធសទិសំ សុវិនយំ សុន្ទរវិនយំ សុន្ទរាការេន ទ្វារត្តយទមនំ ហទយេន ចិត្តេន អហំ ធារេមិ សវនធារណាទិនា បច្ចវេក្ខាមីតិ អត្ថោ. វិនយំ វិនយបិដកំ នមស្សមានោ វន្ទមានោ វិនយេ អាទរំ កុរុមានោ វិហរិស្សាមិ សព្ពទា សព្ពស្មិំ កាលេ វាសំ កប្បេមីតិ អត្ថោ.

៥៩០. វិនយោ អាសយោ មយ្ហន្តិ វិនយបិដកំ មយ្ហំ ឱកាសភូតំ សវនធារណមនសិករណឧគ្គហបរិបុច្ឆាបវត្តនវសេន ឱកាសភូតំ គេហភូតន្តិ អត្ថោ. វិនយោ ឋានចង្កមន្តិ វិនយោ មយ្ហំ សវនាទិកិច្ចករណេន ឋិតដ្ឋានញ្ច ចង្កមនដ្ឋានញ្ច. កប្បេមិ វិនយេ វាសន្តិ វិនយបិដកេ វិនយតន្តិយា សវនធារណបវត្តនវសេន វាសំ សយនំ កប្បេមិ ករោមិ. វិនយោ មម គោចរោតិ វិនយបិដកំ មយ្ហំ គោចរោ អាហារោ ភោជនំ និច្ចំ ធារណមនសិករណវសេនាតិ អត្ថោ.

៥៩១. វិនយេ បារមិប្បត្តោតិ សកលេ វិនយបិដកេ បារមិំ បរិយោសានំ បត្តោ. សមថេ ចាបិ កោវិទោតិ បារាជិកាទិសត្តាបត្តិក្ខន្ធានំ សមថេ វូបសមេ ច វុដ្ឋានេ ច កោវិទោ ឆេកោ, អធិករណសមថេ វា –

‘‘វិវាទំ អនុវាទញ្ច, អាបត្តាធិករណំ តថា;

កិច្ចាធិករណញ្ចេវ, ចតុរាធិករណា មតា’’តិ. –

វុត្តាធិករណេសុ ច –

‘‘សម្មុខា សតិវិនយោ, អមូឡ្ហបដិញ្ញាករណំ;

យេភុយ្យ តស្សបាបិយ្យ, តិណវត្ថារកោ តថា’’តិ. –

ឯវំ វុត្តេសុ ច សត្តសុ អធិករណសមថេសុ អតិកោវិទោ ឆេកោតិ អត្ថោ. ឧបាលិ តំ មហាវីរាតិ ភន្តេ មហាវីរ, ចតូសុ អសង្ខ្យេយ្យេសុ កប្បសតសហស្សេសុ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាធិគមាយ វីរិយវន្ត សត្ថុនោ ទេវមនុស្សានំ អនុសាសកស្ស តំ តវ បាទេ បាទយុគេ ឧបាលិ ភិក្ខុ វន្ទតិ បណាមំ ករោតីតិ អត្ថោ.

៥៩២. សោ អហំ បព្ពជិត្វា សម្ពុទ្ធំ នមស្សមានោ បណាមំ កុរុមានោ ធម្មស្ស ច តេន ភគវតា ទេសិតស្ស នវលោកុត្តរធម្មស្ស សុធម្មតំ សុន្ទរធម្មភាវំ ជានិត្វា ធម្មញ្ច នមស្សមានោ គាមតោ គាមំ បុរតោ បុនំ នគរតោ នគរំ វិចរិស្សាមីតិ សម្ពន្ធោ.

៥៩៣. កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហន្តិ មយា បដិវិទ្ធអរហត្តមគ្គញាណេន មយ្ហំ ចិត្តសន្តានគតា សព្ពេ ទិយឌ្ឍសហស្សសង្ខា កិលេសា ឈាបិតា សោសិតា វិសោសិតា វិទ្ធំសិតា. ភវា សព្ពេ សមូហតាតិ កាមភវាទយោ សព្ពេ នវ ភវា មយា សមូហតា សំ សុដ្ឋុ ឩហតា ខេបិតា វិទ្ធំសិតា. សព្ពាសវា បរិក្ខីណាតិ កាមាសវោ, ភវាសវោ, ទិដ្ឋាសវោ, អវិជ្ជាសវោតិ សព្ពេ ចត្តារោ អាសវា បរិក្ខីណា បរិសមន្តតោ ខយំ បាបិតា. ឥទានិ ឥមស្មិំ អរហត្តប្បត្តកាលេ បុនព្ភវោ បុនុប្បត្តិសង្ខាតោ ភវោ ភវនំ ជាតិ នត្ថីតិ អត្ថោ.

៥៩៤. ឧត្តរិ សោមនស្សវសេន ឧទានំ ឧទានេន្តោ ស្វាគតន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស ឧត្តមពុទ្ធស្ស សន្តិកេ សមីបេ ឯកនគរេ វា មម អាគមនំ ស្វាគតំ សុដ្ឋុ អាគមនំ សុន្ទរាគមនំ វត ឯកន្តេន អាសិ អហោសីតិ សម្ពន្ធោ. តិស្សោ វិជ្ជាតិ បុព្ពេនិវាសទិព្ពចក្ខុអាសវក្ខយវិជ្ជា អនុប្បត្តា សម្បត្តា, បច្ចក្ខំ កតាតិ អត្ថោ. កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនន្តិ ពុទ្ធេន ភគវតា ទេសិតំ អនុសិដ្ឋិ សាសនំ កតំ និប្ផាទិតំ វត្តបដិបត្តិំ បូរេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករិត្វា អរហត្តមគ្គញាណាធិគមេន សម្បាទិតន្តិ អត្ថោ.

៥៩៥. បដិសម្ភិទា ចតស្សោតិ អត្ថបដិសម្ភិទាទយោ ចតស្សោ បញ្ញាយោ សច្ឆិកតា បច្ចក្ខំ កតា. វិមោក្ខាបិ ច អដ្ឋិមេតិ ចត្តារិ មគ្គញាណានិ ចត្តារិ ផលញាណានីតិ ឥមេ អដ្ឋ វិមោក្ខា សំសារតោ មុច្ចនូបាយា សច្ឆិកតាតិ សម្ពន្ធោ. ឆឡភិញ្ញា សច្ឆិកតាតិ –

‘‘ឥទ្ធិវិធំ ទិព្ពសោតំ, ចេតោបរិយញាណកំ;

បុព្ពេនិវាសញាណញ្ច, ទិព្ពចក្ខាសវក្ខយ’’ន្តិ. –

ឥមា ឆ អភិញ្ញា សច្ឆិកតា បច្ចក្ខំ កតា. ឥមេសំ ញាណានំ សច្ឆិករណេន ពុទ្ធស្ស សាសនំ កតន្តិ អត្ថោ.

ឥត្ថន្តិ ឥមិនា ហេដ្ឋា វុត្តប្បការេន. សុទន្តិ បទបូរណមត្តេ និបាតោ. អាយស្មា ឧបាលិ ថេរោតិ ថិរសីលាទិគុណយុត្តោ សាវកោ ឥមា បុព្ពចរិតាបទានទីបិកា គាថាយោ អភាសិត្ថ កថយិត្ថាតិ អត្ថោ.

ឧបាលិត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.