១. ពុទ្ធវគ្គោ

អព្ភន្តរនិទានវណ្ណនា

៥. ‘‘អថ ពុទ្ធាបទានានិ, សុណាថ សុទ្ធមានសា;

តិំសបារមិសម្បុណ្ណា, ធម្មរាជា អសង្ខិយា’’តិ. –

ឯត្ថ អថាតិ អធិការន្តរូបទស្សនត្ថេ និបាតបទំ, វិភត្តិយុត្តាយុត្តនិបាតទ្វយេសុ វិភត្តិយុត្តនិបាតបទំ. អថ វា –

‘‘អធិការេ មង្គលេ ចេវ, និប្ផន្នត្ថេវធារណេ;

អនន្តរេបគមនេ, អថ-សទ្ទោ បវត្តតិ’’.

តថា ហិ –

‘‘អធិកិច្ចំ អធិដ្ឋានំ, អធិអត្ថំ វិភាសតិ;

សេដ្ឋជេដ្ឋកភាវេន, អធិការោ វិធីយតេ’’តិ. –

វុត្តត្តា ពុទ្ធានំ សមត្តិំសបារមិធម្មានំ អធិកិច្ចតោ, សេដ្ឋជេដ្ឋតោ អធិការដ្ឋេន អថ-សទ្ទេន យុត្តមបទានានីតិ. តិវិធពោធិសត្តានំ បូជាមង្គលសភាវតោ ‘‘បូជា ច បូជនេយ្យានំ, ឯតំ មង្គលមុត្តម’’ន្តិ វចនតោ (ខុ. បា. ៥.៣; សុ. និ. ២៦២) មង្គលដ្ឋេន អថ-សទ្ទេន យុត្តមបទានានីតិ. ពុទ្ធាទីនំ ភគវន្តានំ សម្បត្តិកិច្ចស្ស អរហត្តមគ្គេន និប្ផន្នតោ និប្ផន្នដ្ឋេន អថ-សទ្ទេន យុត្តមបទានានីតិ. ពុទ្ធាទីនំ អរហត្តមគ្គាទិកុសលតោ អញ្ញកុសលានំ អភាវតោ អវធារណដ្ឋេន និវារណដ្ឋេន អថ-សទ្ទេន យុត្តមបទានានីតិ. ខុទ្ទកបាឋសង្គហានន្តរំ សង្គហិតន្តិ អនន្តរដ្ឋេន អថ-សទ្ទេន យុត្តមបទានានីតិ. ឥតោ ខុទ្ទកបាឋតោ បដ្ឋាយាតិ អបគមនដ្ឋេន អថ-សទ្ទេន យុត្តមបទានានីតិ.

ពុទ្ធោតិ ឯត្ថ ពុជ្ឈិតា សច្ចានីតិ ពុទ្ធោ, ពោធេតា បជាយាតិ ពុទ្ធោ, សព្ពញ្ញុតាយ ពុទ្ធោ, សព្ពទស្សាវិតាយ ពុទ្ធោ, អនញ្ញនេយ្យតាយ ពុទ្ធោ, វិសវិតាយ ពុទ្ធោ, ខីណាសវសង្ខាតេន ពុទ្ធោ, និរុបក្កិលេសសង្ខាតេន ពុទ្ធោ, បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន ពុទ្ធោ, អទុតិយដ្ឋេន ពុទ្ធោ, តណ្ហាបហានដ្ឋេន ពុទ្ធោ, ឯកាយនមគ្គំ គតោតិ ពុទ្ធោ, ឯកោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ពុទ្ធោ, អពុទ្ធិវិហតត្តា ពុទ្ធិបដិលាភា ពុទ្ធោ, ពុទ្ធិ ពុទ្ធំ ពោធោតិ អនត្ថន្តរមេតំ. យថា នីលាទិវណ្ណយោគតោ បដោ ‘‘នីលោ បដោ, រត្តោ បដោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ ពុទ្ធគុណយោគតោ ពុទ្ធោ. អថ វា ‘‘ពោធិ’’វុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណំ, តេន ញាណេន សកលទិយឌ្ឍសហស្សកិលេសារិគណេ ខេបេត្វា និព្ពានាធិគមនតោ ញាណំ ‘‘ពោធី’’តិ វុច្ចតិ. តេន សម្បយុត្តោ សមង្គីបុគ្គលោ ពុទ្ធោ. តេនេវ ញាណេន បច្ចេកពុទ្ធោបិ សព្ពកិលេសេ ខេបេត្វា និព្ពានមធិគច្ឆតិ. ពុទ្ធានំ បន ចតូសុ អសង្ខ្យេយ្យេសុ កប្បសតសហស្សេសុ ច បារមិយោ បូរេត្វា ពោធិញាណស្សាធិគតត្តា ច ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណមហាករុណាសមាបត្តិញាណយមកបាដិហីរញាណសព្ពញ្ញុតញ្ញាណ- អនាវរណអាសយានុសយាទិអសាធារណញាណានំ សមធិគតត្តា ច ឯកាយបិ ធម្មទេសនាយ អសង្ខ្យេយ្យាសត្តនិកាយេ ធម្មាមតំ បាយេត្វា និព្ពានស្ស បាបនតោ ច តទេវ ញាណំ ពុទ្ធានមេវាធិកភាវតោ តេសមេវ សម្ពុទ្ធានំ អបទានំ ការណំ ពុទ្ធាបទានំ. តញ្ហិ ទុវិធំ កុសលាកុសលវសេន. បច្ចេកពុទ្ធា បន ន តថា កាតុំ សមត្ថា, អន្នាទិបច្ចយទាយកានំ សង្គហំ ករោន្តាបិ –

‘‘ឥច្ឆិតំ បត្ថិតំ តុយ្ហំ, ខិប្បមេវ សមិជ្ឈតុ;

បូរេន្តុ ចិត្តសង្កប្បា, ចន្ទោ បន្នរសោ យថា.

‘‘ឥច្ឆិតំ បត្ថិតំ តុយ្ហំ, ខិប្បមេវ សមិជ្ឈតុ;

បូរេន្តុ ចិត្តសង្កប្បា, មណិ ជោតិរសោ យថា’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៩៥ បុព្ពូបនិស្សយសម្បត្តិកថា; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១៩២; ធ. ប. អដ្ឋ. ១.សាមាវតីវត្ថុ) –

ឥមាហិ ទ្វីហិយេវ គាថាហិ ធម្មំ ទេសេន្តិ. ទេសេន្តាបិ អសង្ខ្យេយ្យសត្តនិកាយេ ពោធេតុំ ន សក្កុណន្តិ, តស្មា ន សព្ពញ្ញុពុទ្ធសទិសា ហុត្វា បាដិឯក្កំ វិសុំ ពុទ្ធាតិ បច្ចេកពុទ្ធា. តេសំ អបទានំ ការណំ បច្ចេកពុទ្ធាបទានំ.

ចិរំ ឋិតាតិ ថេរា. អថ វា ថិរតរសីលាចារមទ្ទវាទិគុណេហិ យុត្តាតិ ថេរា. អថ វា ថិរវរសីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិវិមុត្តិញាណទស្សនគុណេហិ យុត្តាតិ ថេរា. អថ វា ថិរតរសង្ខាតបណីតានុត្តរសន្តិនិព្ពានមធិគតាតិ ថេរា, ថេរានំ អបទានានិ ថេរាបទានានិ. តថា តាទិគុណេហិ យុត្តាតិ ថេរី, ថេរីនំ អបទានានិ ថេរីបទានានិ. តេសុ ពុទ្ធាបទានេ បញ្ចេវ អបទានានិ, បញ្ចេវ សុត្តន្តា. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘បញ្ចេវ អបទានានិ, បញ្ច សុត្តានិ យស្ស ច;

ឥទំ ពុទ្ធាបទានន្តិ, បឋមំ អនុលោមតោ’’តិ.

បច្ចេកពុទ្ធាបទានេបិ បញ្ចេវ អបទានានិ, បញ្ចេវ សុត្តន្តា. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘បញ្ចេវ អបទានានិ, បញ្ច សុត្តានិ យស្ស ច;

ឥទំ បច្ចេកពុទ្ធាបទានន្តិ, ទុតិយំ អនុលោមតោ’’តិ.

ថេរាបទានេសុ ទសាធិកបញ្ចសតាបទានានិ, វគ្គតោ ឯកបញ្ញាស វគ្គា. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘បញ្ចសតទសបទានានិ, ឯកបញ្ញាស វគ្គតោ;

ឥទំ ថេរាបទានន្តិ, តតិយំ អនុលោមតោ’’តិ.

ថេរីអបទានេសុ ចត្តាលីសំ អបទានានិ, វគ្គតោ ចតុរោ វគ្គា. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘ចត្តាលីសំបទានានិ, ចតុវគ្គានិ យស្ស ច;

ឥទំ ថេរីបទានន្តិ, ចតុត្ថំ អនុលោមតោ’’តិ.

អបទានន្តិ ឯត្ថ អបទាន-សទ្ទោ ការណគហណអបគមនបដិបាដិអក្កោសនាទីសុ ទិស្សតិ. តថា ហិ ឯស ‘‘ខត្តិយានំ អបទានំ, ព្រាហ្មណានំ អបទាន’’ន្តិអាទីសុ ការណេ ទិស្សតិ, ខត្តិយានំ ការណំ ព្រាហ្មណានំ ការណន្តិ អត្ថោ. ‘‘ឧបាសកានំ អបទាន’’ន្តិអាទីសុ គហណេ ទិស្សតិ, សំសុដ្ឋុ គហណន្តិ អត្ថោ. ‘‘វាណិជានំ អបទានំ, សុទ្ទានំ អបទាន’’ន្តិអាទីសុ អបគមនេ ទិស្សតិ, តតោ តតោ តេសំ អបគមនន្តិ អត្ថោ. ‘‘បិណ្ឌបាតិកោ ភិក្ខុ សបទានចារវសេន បិណ្ឌាយ ចរតី’’តិអាទីសុ បដិបាដិយា ទិស្សតិ, ឃរបដិបាដិយា ចរតីតិ អត្ថោ. ‘‘អបគតា ឥមេ សាមញ្ញា, អបគតា ឥមេ ព្រហ្មញ្ញាតិ អបទានេតី’’តិអាទីសុ អក្កោសនេ ទិស្សតិ, អក្កោសតិ បរិភាសតីតិ អត្ថោ. ឥធ បន ការណេ ទិស្សតិ. តស្មា ពុទ្ធានំ អបទានានិ ពុទ្ធាបទានិ, ពុទ្ធការណានីតិ អត្ថោ. គង្គាវាលុកូបមានំ អនេកេសំ ពុទ្ធានំ ទានបារមិតាទិសមត្តិំសបារមិតា ការណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ អធិការាទីសុ យុត្តអបទានានិ សុទ្ធមានសា សុណាថាតិ សម្ពន្ធោ.

តត្ថ សុទ្ធមានសាតិ អរហត្តមគ្គញាណេន ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សំ ខេបេត្វា ឋិតត្តា សុទ្ធមានសា បរិសុទ្ធចិត្តា សុទ្ធហទយា បញ្ចសតា ខីណាសវា ឥមស្មិំ ធម្មសភាយេ សន្និសិន្នា សុណាថ, ឱហិតសោតា មនសិ ករោថាតិ អត្ថោ.

ឯត្ថ បន ‘‘អបទានានី’’តិ អវត្វា បច្ចេកពុទ្ធាបទានថេរាបទានថេរីអបទានេសុ វិជ្ជមានេសុបិ ‘‘អថ ពុទ្ធាបទានានី’’តិ វចនំ ខន្ធយមកអាយតនធាតុសច្ចសង្ខារអនុសយយមកេសុ វិជ្ជមានេសុបិ បធានវសេន អាទិវសេន ច ‘‘មូលយមក’’ន្តិ វចនំ វិយ, តេរសសង្ឃាទិសេសទ្វេអនិយតតិំសនិស្សគ្គិយេសុ វិជ្ជមានេសុបិ បធានវសេន អាទិវសេន ច ‘‘បារាជិកកណ្ឌោ’’តិ វចនំ វិយ ច ឥធាបិ បធានវសេន អាទិវសេន ច វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធាបទានានី’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘វណ្ណាគមោ…បេ… បញ្ចវិធំ និរុត្ត’’ន្តិ និរុត្តិនយេន វា ‘‘តេសុ វុទ្ធិលោបាគមវិការវិបរីតាទេសា ចា’’តិ សុត្តេន វា តតិយត្ថវាចកស្ស សម្មាតិនិបាតបទស្ស, សយំសទ្ទត្ថវាចកស្ស ស-ន្តិឧបសគ្គបទស្ស ច លោបំ កត្វា កិតន្តវាចីពុទ្ធសទ្ទមេវ គហេត្វា គាថាពន្ធសុខត្ថំ ‘‘ពុទ្ធាបទានានី’’តិ វុត្តំ. តស្មា សម្មាសម្ពុទ្ធាបទានានីតិ អត្ថោ.

ឥតិ វិសុទ្ធជនវិលាសិនិយា អបទាន-អដ្ឋកថាយ

អព្ភន្តរនិទានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១. ពុទ្ធអបទានវណ្ណនា

ឥទានិ អព្ភន្តរនិទានានន្តរំ អបទានដ្ឋកថំ កថេតុកាមោ –

‘‘សបទានំ អបទានំ, វិចិត្រនយទេសនំ;

យំ ខុទ្ទកនិកាយស្មិំ, សង្គាយិំសុ មហេសយោ;

តស្ស ទានិ អនុប្បត្តោ, អត្ថសំវណ្ណនាក្កមោ’’តិ.

តត្ថ យំ អបទានំ តាវ ‘‘សកលំ ពុទ្ធវចនំ ឯកវិមុត្តិរស’’ន្តិ វុត្តត្តា ឯករសេ សង្គហំ គច្ឆតិ, ធម្មវិនយវសេន ទ្វិធាសង្គហេ ធម្មេ សង្គហំ គច្ឆតិ, បឋមមជ្ឈិមបច្ឆិមពុទ្ធវចនេសុ មជ្ឈិមពុទ្ធវចនេ សង្គហំ គច្ឆតិ, វិនយាភិធម្មសុត្តន្តបិដកេសុ សុត្តន្តបិដកេ សង្គហំ គច្ឆតិ, ទីឃនិកាយមជ្ឈិមសំយុត្តអង្គុត្តរខុទ្ទកនិកាយេសុ បញ្ចសុ ខុទ្ទកនិកាយេ សង្គហំ គច្ឆតិ, សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណំ គាថា ឧទានំ ឥតិវុត្តកំ ជាតកំ អព្ភុតធម្មំ វេទល្លន្តិ នវសុ សាសនង្គេសុ គាថាយ សង្គហិតំ.

‘‘ទ្វាសីតិ ពុទ្ធតោ គណ្ហិំ, ទ្វេសហស្សានិ ភិក្ខុតោ;

ចតុរាសីតិសហស្សានិ, យេមេ ធម្មា បវត្តិនោ’’តិ. –

ឯវំ វុត្តចតុរាសីតិសហស្សធម្មក្ខន្ធេសុ កតិបយធម្មក្ខន្ធសង្គហិតំ ហោតីតិ.

ឥទានិ តំ អបទានំ ទស្សេន្តោ ‘‘តិំសបារមិសម្បុណ្ណា, ធម្មរាជា អសង្ខិយា’’តិ អាហ. តត្ថ ទសបារមិតាវ បច្ឆិមមជ្ឈិមុក្កដ្ឋវសេន ទសបារមីទសឧបបារមីទសបរមត្ថបារមីនំ វសេន សមត្តិំសបារមី. តាហិ សំសុដ្ឋុ បុណ្ណា សម្បុណ្ណា សមន្នាគតា សមង្គីភូតា អជ្ឈាបន្នា សំយុត្តាតិ តិំសបារមិសម្បុណ្ណា. សកលលោកត្តយវាសិនេ សត្តនិកាយេ មេត្តាករុណាមុទិតាឧបេក្ខាសង្ខាតាហិ ចតូហិ ព្រហ្មវិហារសមាបត្តីហិ វា ផលសមាបត្តិវិហារេន វា ឯកចិត្តភាវេន អត្តនោ ច កាយេ រញ្ជេន្តិ អល្លីយាបេន្តីតិ រាជានោ, ធម្មេន រាជានោ ធម្មរាជា, ឥត្ថម្ភូតា ពុទ្ធា. ទសសតំ សហស្សំ ទសសហស្សំ សតសហស្សំ ទសសតសហស្សំ កោដិ បកោដិ កោដិប្បកោដិ នហុតំ និន្នហុតំ អក្ខោភិណិ ពិន្ទុ អព្ពុទំ និរព្ពុទំ អហហំ អពពំ អដដំ សោគន្ធិកំ ឧប្បលំ កុមុទំ បុណ្ឌរិកំ បទុមំ កថានំ មហាកថានំ អសង្ខ្យេយ្យានំ វសេន អសង្ខិយា សង្ខារហិតា ធម្មរាជានោ អតីតា វិគតា និរុទ្ធា អព្ភត្ថំ គតាតិ អធិប្បាយោ.

៦. តេសុ អតីតពុទ្ធេសុ កតាធិការញ្ច អត្តនា ពោធិសត្តភូតេន ចក្កវត្តិរញ្ញា ហុត្វា កតសម្ភារញ្ច អានន្ទត្ថេរេន បុដ្ឋោ ភគវា ‘‘សម្ពោធិំ ពុទ្ធសេដ្ឋាន’’ន្តិអាទិមាហ. ភោ អានន្ទ, មម អបទានំ សុណោហីតិ អធិប្បាយោ. អានន្ទ, អហំ បុព្ពេ ពោធិសម្ភារបូរណកាលេ ចក្កវត្តិរាជា ហុត្វា សេដ្ឋានំ បសដ្ឋានំ បដិវិទ្ធចតុសច្ចានំ ពុទ្ធានំ សម្ពោធិំ ចតុសច្ចមគ្គញាណំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ វា សិរសា អភិវាទយេតិ សម្ពន្ធោ. សសង្ឃេ សាវកសង្ឃសហិតេ លោកនាយកេ លោកជេដ្ឋេ ពុទ្ធេ ទសហិ អង្គុលីហិ ឧភោហិ ហត្ថបុដេហិ នមស្សិត្វា វន្ទិត្វា សិរសា សីសេន អភិវាទយេ អាទរេន ថោមនំ កត្វា បណាមំ ករោមីតិ អត្ថោ.

៧. យាវតា ពុទ្ធខេត្តេសូតិ ទសសហស្សចក្កវាឡេសុ ពុទ្ធខេត្តេសុ, អាកាសដ្ឋា អាកាសគតា, ភូមដ្ឋា ភូមិតលគតា, វេឡុរិយាទយោ សត្ត រតនា អសង្ខិយា សង្ខារហិតា, យាវតា យត្តកា, វិជ្ជន្តិ. តានិ សព្ពានិ មនសា ចិត្តេន សមាហរេ, សំ សុដ្ឋុ ចិត្តេន អធិដ្ឋហិត្វា អាហរិស្សាមីតិ អត្ថោ, មម បាសាទស្ស សាមន្តា រាសិំ ករោមីតិ អត្ថោ.

៨. តត្ថ រូបិយភូមិយន្តិ តស្មិំ អនេកភូមិម្ហិ បាសាទេ រូបិយមយំ រជតមយំ ភូមិំ និម្មិតន្តិ អត្ថោ. អហំ រតនមយំ សត្តហិ រតនេហិ និម្មិតំ អនេកសតភូមិកំ បាសាទំ ឧព្ពិទ្ធំ ឧគ្គតំ នភមុគ្គតំ អាកាសេ ជោតមានំ មាបយិន្តិ អត្ថោ.

៩. តមេវ បាសាទំ វណ្ណេន្តោ ‘‘វិចិត្តថម្ភ’’ន្ត្យាទិមាហ. វិចិត្តេហិ អនេកេហិ មសារគល្លាទិវណ្ណេហិ ថម្ភេហិ ឧស្សាបិតំ សុកតំ សុដ្ឋុ កតំ លក្ខណយុត្តំ អារោហបរិណាហវសេន សុដ្ឋុ វិភត្តំ អនេកកោដិសតគ្ឃនតោរណនិម្មិតត្តា មហារហំ. បុនបិ កិំ វិសិដ្ឋំ? កនកមយសង្ឃាដំ សុវណ្ណេហិ កតតុលាសង្ឃាដវលយេហិ យុត្តំ, តត្ថ ឧស្សាបិតកោន្តេហិ ច ឆត្តេហិ ច មណ្ឌិតំ សោភិតំ បាសាទន្តិ សម្ពន្ធោ.

១០. បុនបិ បាសាទស្សេវ សោភំ វណ្ណេន្តោ ‘‘បឋមា វេឡុរិយា ភូមី’’ត្យាទិមាហ. តស្ស អនេកសតភូមិបាសាទស្ស សុភា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា អព្ភសមា វលាហកបដលសទិសា វិមលា និម្មលា វេឡុរិយមណិមយា នីលវណ្ណា បឋមា ភូមិ អហោសីតិ អត្ថោ. ជលជនឡិនបទុមេហិ អាកិណ្ណា សមង្គីភូតា វរាយ ឧត្តមាយ កញ្ចនភូមិយា សុវណ្ណភូមិយាវ សោភតីតិ អត្ថោ.

១១. តស្សេវ បាសាទស្ស កាចិ ភូមិ បវាឡំសា បវាឡកោដ្ឋាសា បវាឡវណ្ណា, កាចិ ភូមិ លោហិតកា លោហិតវណ្ណា, កាចិ ភូមិ សុភា មនោហរា ឥន្ទគោបកវណ្ណាភា រស្មិយោ និច្ឆរមានា, កាចិ ភូមិ ទស ទិសា ឱភាសតីតិ អត្ថោ.

១២. តស្មិំយេវ បាសាទេ និយ្យូហា និគ្គតបមុខសាលា ច សុវិភត្តា សុដ្ឋុ វិភត្តា កោដ្ឋាសតោ វិសុំ វិសុំ កតា សីហបញ្ជរា សីហទ្វារា ច. ចតុរោ វេទិកាតិ ចតូហិ វេទិកាវលយេហិ ជាលកវាដេហិ ច មនោរមា មនអល្លីយនកា គន្ធាវេឡា គន្ធទាមា ច ឱលម្ពន្តីតិ អត្ថោ.

១៣. តស្មិំយេវ បាសាទេ សត្តរតនភូសិតា សត្តរតនេហិ សោភិតា កូដាគារា. កិំ ភូតា? នីលា នីលវណ្ណា, បីតា បីតវណ្ណា សុវណ្ណវណ្ណា, លោហិតកា លោហិតកវណ្ណា រត្តវណ្ណា, ឱទាតា ឱទាតវណ្ណា សេតវណ្ណា, សុទ្ធកាឡកា អមិស្សកាឡវណ្ណា, កូដាគារវរូបេតា កូដាគារវរេហិ កណ្ណិកកូដាគារវរេហិ ឧបេតោ សមន្នាគតោ សោ បាសាទោតិ អត្ថោ.

១៤. តស្មិំយេវ បាសាទេ ឱលោកមយា ឧទ្ធម្មុខា បទុមា សុបុប្ផិតា បទុមា សោភន្តិ, សីហព្យគ្ឃាទីហិ វាឡមិគគណេហិ ច ហំសកោញ្ចមយូរាទិបក្ខិសមូហេហិ ច សោភិតោ សោ បាសាទោតិ អត្ថោ. អតិឧច្ចោ ហុត្វា នភមុគ្គតត្តា នក្ខត្តតារកាហិ អាកិណ្ណោ ចន្ទសូរេហិ ចន្ទសូរិយរូបេហិ ច មណ្ឌិតោ សោ បាសាទោតិ អត្ថោ.

១៥. សោ ឯវ ចក្កវត្តិស្ស បាសាទោ ហេមជាលេន សុវណ្ណជាលេន សញ្ឆន្នា, សោណ្ណកិង្កណិកាយុតោ សុវណ្ណកិង្កណិកជាលេហិ យុតោ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. មនោរមា មនល្លីយនកា សោណ្ណមាលា សុវណ្ណបុប្ផបន្តិយោ វាតវេគេន វាតប្បហារេន កូជន្តិ សទ្ទំ ករោន្តីតិ អត្ថោ.

១៦. មញ្ជេដ្ឋកំ មញ្ជិដ្ឋវណ្ណំ, លោហិតកំ លោហិតវណ្ណំ, បីតកំ បីតវណ្ណំ, ហរិបិញ្ជរំ ជម្ពោនទសុវណ្ណវណ្ណំ បញ្ជរវណ្ណញ្ច ធជំ នានារង្គេហិ អនេកេហិ វណ្ណេហិ, សម្បីតំ រញ្ជិតំ ធជំ, ឧស្សិតំ តស្មិំ បាសាទេ ឧស្សាបិតំ. ធជមាលិនីតិ លិង្គវិបល្លាសវសេន វុត្តំ, ធជមាលាយុត្តោ សោ បាសាទោតិ អត្ថោ.

១៧. តស្មិំ បាសាទេ អត្ថរណាទយោ វណ្ណេន្តោ ‘‘ន នំ ពហូ’’ត្យាទិមាហ. តត្ថ នំ បាសាទំ ពហូហិ អវិជ្ជមានំ នាម នត្ថីតិ អត្ថោ, នានាសយនវិចិត្តា អនេកេហិ អត្ថរណេហិ វិចិត្តា សោភិតា មញ្ចបីឋាទិសយនា អនេកសតា អនេកសតសង្ខ្យា, កិំ ភូតា? ផលិកា ផលិកមណិមយា ផលិកាហិ កតា, រជតាមយា រជតេហិ កតា, មណិមយា នីលមណីហិ កតា, លោហិតង្គា រត្តជាតិមណីហិ កតា, មសារគល្លមយា កពរវណ្ណមណីហិ កតា, សណ្ហកាសិកសន្ថតា សណ្ហេហិ សុខុមេហិ កាសិកវត្ថេហិ អត្ថតា.

១៨. បាវុរាតិ បាវុរណា. កីទិសា? កម្ពលា លោមសុត្តេហិ កតា, ទុកូលា ទុកូលបដេហិ កតា, ចីនា ចីនបដេហិ កតា, បត្តុណ្ណា បត្តុណ្ណទេសេ ជាតបដេហិ កតា, បណ្ឌុ បណ្ឌុវណ្ណា, វិចិត្តត្ថរណំ អនេកេហិ អត្ថរណេហិ បាវុរណេហិ ច វិចិត្តំ, សព្ពំ សយនំ, មនសា ចិត្តេន, អហំ បញ្ញបេសិន្តិ អត្ថោ.

១៩. តទេវ បាសាទំ វណ្ណេន្តោ ‘‘តាសុ តាស្វេវ ភូមីសូ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ រតនកូដលង្កតន្តិ រតនមយកូដេហិ រតនកណ្ណិកាហិ អលង្កតំ សោភិតន្តិ អត្ថោ. មណិវេរោចនា ឧក្កាតិ វេរោចនមណីហិ រត្តមណីហិ កតា, ឧក្កា ទណ្ឌបទីបា. ធារយន្តា សុតិដ្ឋរេតិ អាកាសេ សុដ្ឋុ ធារយន្តា គណ្ហន្តា អនេកសតជនា សុដ្ឋុ តិដ្ឋន្តីតិ អត្ថោ.

២០. បុន តទេវ បាសាទំ វណ្ណេន្តោ ‘‘សោភន្តិ ឯសិកាថម្ភា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯសិកាថម្ភា នាម នគរទ្វារេ សោភនត្ថាយ និខាតា ថម្ភា, សុភា ឥដ្ឋា, កញ្ចនតោរណា សុវណ្ណមយា, ជម្ពោនទា ជម្ពោនទសុវណ្ណមយា ច, សារមយា ខទិររុក្ខសារមយា ច រជតមយា ច តោរណា សោភន្តិ, ឯសិកា ច តោរណា ច តំ បាសាទំ សោភយន្តីតិ អត្ថោ.

២១. តស្មិំ បាសាទេ សុវិភត្តា អនេកា សន្ធី កវាដេហិ ច អគ្គឡេហិ ច ចិត្តិតា សោភិតា សន្ធិបរិក្ខេបា សោភយន្តីតិ អត្ថោ, ឧភតោតិ តស្ស បាសាទស្ស ឧភោសុ បស្សេសុ, បុណ្ណឃដា អនេកេហិ បទុមេហិ អនេកេហិ ច ឧប្បលេហិ, សំយុតា បុណ្ណា តំ បាសាទំ សោភយន្តីតិ អត្ថោ.

២២-២៣. ឯវំ បាសាទស្ស សោភំ វណ្ណេត្វា រតនមយំ បាសាទញ្ច សក្ការសម្មានញ្ច បកាសេន្តោ ‘‘អតីតេ សព្ពពុទ្ធេ ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អតីតេតិ អតិក្កន្តេ វិគតេ កាលេ ជាតេ ភូតេ, សសង្ឃេ សាវកសមូហសហិតេ, សព្ពេ លោកនាយកេ ពុទ្ធេ សភាវេន បកតិវណ្ណេន រូបេន សណ្ឋានេន ច, សសាវកេ សាវកសហិតេ, ពុទ្ធេ និម្មិនិត្វា យេន ទ្វារេន បាសាទោ បវិសិតព្ពោ ហោតិ, តេន ទ្វារេន បវិសិត្វា សសាវកា សព្ពេ ពុទ្ធា សព្ពសោណ្ណមយេ សកលសុវណ្ណមយេ, បីឋេ និសិន្នា អរិយមណ្ឌលា អរិយសមូហា អហេសុន្តិ អត្ថោ.

២៤-២៥. ឯតរហិ វត្តមានេ កាលេ អនុត្តរា ឧត្តរវិរហិតា យេ ច ពុទ្ធា អត្ថិ សំវិជ្ជន្តិ, តេ ច បច្ចេកពុទ្ធេ អនេកសតេ សយម្ភូ សយមេវ ភូតេ អញ្ញាចរិយរហិតេ, អបរាជិតេ ខន្ធកិលេសាភិសង្ខារមច្ចុទេវបុត្តមារេហិ អបរាជិតេ, ជយមាបន្នេ សន្តប្បេសិន្តិ អត្ថោ. ភវនំ មយ្ហំ បាសាទំ អតីតកាលេ ច វត្តមានកាលេ ច, សព្ពេ ពុទ្ធា សមារុហុំ សំ សុដ្ឋុ អារុហិំសូតិ អត្ថោ.

២៦. យេ ទិព្ពា ទិវិ ភវា ទិព្ពា ទេវលោកេ ជាតា, យេ ច ពហូ កប្បរុក្ខា អត្ថិ. យេ ច មានុសា មនុស្សេ ជាតា យេ ច ពហូ កប្បរុក្ខា អត្ថិ, តតោ សព្ពំ ទុស្សំ សមាហន្ត្វា សំ សុដ្ឋុ អាហរិត្វា តេចីវរានិ ការេត្វា តេ បច្ចេកពុទ្ធេ តិចីវរេហិ អច្ឆាទេមីតិ សម្ពន្ធោ.

២៧. ឯវំ តិចីវរេហិ អច្ឆាទេត្វា បារុបាបេត្វា តេសំ និសិន្នានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ សម្បន្នំ មធុរំ ខជ្ជំ ខាទិតព្ពំ បូវាទិ កិញ្ចិ, មធុរំ ភោជ្ជំ ភុញ្ជិតព្ពំ អាហារញ្ច, មធុរំ សាយនីយំ លេហនីយញ្ច, សម្បន្នំ មធុរំ បិវិតព្ពំ អដ្ឋបានញ្ច, ភោជនំ ភុញ្ជិតព្ពំ អាហារញ្ច, សុភេ សុន្ទរេ មណិមយេ សេលមយេ បត្តេ សំ សុដ្ឋុ បូរេត្វា អទាសិំ បដិគ្គហាបេសិន្តិ អត្ថោ.

២៨. សព្ពេ តេ អរិយមណ្ឌលា សព្ពេ តេ អរិយសមូហា, ទិព្ពចក្ខុ សមា ហុត្វា មដ្ឋាតិ ទិព្ពចក្ខុសមង្គិនោ ហុត្វា មដ្ឋា កិលេសេហិ រហិតត្តា សិលិដ្ឋា សោភមានា ចីវរសំយុតា តិចីវរេហិ សមង្គីភូតា មធុរសក្ខរាហិ ច តេលេន ច មធុផាណិតេហិ ច បរមន្នេន ឧត្តមេន អន្នេន ច មយា តប្បិតា អប្បិតា បរិបូរិតា អហេសុន្តិ អត្ថោ.

២៩. តេ ឯវំ សន្តប្បិតា អរិយមណ្ឌលា រតនគព្ភំ សត្តហិ រតនេហិ និម្មិតគព្ភំ គេហំ, បវិសិត្វា គុហាសយា គុហាយំ សយមានា, កេសរីវ កេសរសីហា ឥវ, មហារហម្ហិ សយនេ អនគ្ឃេ មញ្ចេ, សីហសេយ្យមកប្បយុំ យថា សីហោ មិគរាជា ទក្ខិណបស្សេន សយន្តោ បាទេ បាទំ អច្ចាធាយ ទក្ខិណហត្ថំ សីសូបធានំ កត្វា វាមហត្ថំ ឧជុកំ ឋបេត្វា វាលធិំ អន្តរសត្ថិយំ កត្វា និច្ចលោ សយតិ, ឯវំ សេយ្យំ កប្បយុំ ករិំសូតិ អត្ថោ.

៣០. តេ ឯវំ សីហសេយ្យំ កប្បេត្វា សម្បជានា សតិសម្បជញ្ញសម្បន្នា. សមុដ្ឋាយ សំ សុដ្ឋុ ឧដ្ឋហិត្វា សយនេ បល្លង្កមាភុជុំ ឩរុពទ្ធាសនំ ករិំសូតិ អត្ថោ.

៣១. គោចរំ សព្ពពុទ្ធានន្តិ សព្ពេសំ អតីតានាគតានំ ពុទ្ធានំ គោចរំ អារម្មណភូតំ ឈានរតិសមប្បិតា ឈានរតិយា សំ សុដ្ឋុ អប្បិតា សមង្គីភូតា អហេសុន្តិ អត្ថោ, អញ្ញេ ធម្មានិ ទេសេន្តីតិ តេសុ បច្ចេកពុទ្ធេសុ អញ្ញេ ឯកច្ចេ ធម្មេ ទេសេន្តិ, អញ្ញេ ឯកច្ចេ ឥទ្ធិយា បឋមាទិជ្ឈានកីឡាយ កីឡន្តិ រមន្តិ.

៣២. អញ្ញេ ឯកច្ចេ អភិញ្ញា បញ្ច អភិញ្ញាយោ វសិភាវិតា វសីករិំសុ, បញ្ចសុ អភិញ្ញាសុ អាវជ្ជនសមាបជ្ជនវុដ្ឋានអធិដ្ឋានបច្ចវេក្ខណសង្ខាតាហិ បញ្ចវសិតាហិ វសីភាវំ ឥតា គតា បត្តា អភិញ្ញាយោ, អប្បេន្តិ សមាបជ្ជន្តិ. អញ្ញេ ឯកច្ចេ អនេកសហស្សិយោ វិកុព្ពនានិ ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោតិ, ពហុធាបិ ហុត្វា ឯកោ ហោតីតិ ឯវមាទីនិ ឥទ្ធិវិកុព្ពនានិ វិកុព្ពន្តិ ករោន្តីតិ អត្ថោ.

៣៣. ពុទ្ធាបិ ពុទ្ធេតិ ឯវំ សន្និបតិតេសុ បច្ចេកពុទ្ធេសុ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស វិសយំ អារម្មណភូតំ បញ្ហំ ពុទ្ធា ពុទ្ធេ បុច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. តេ ពុទ្ធា អត្ថគម្ភីរតាយ គម្ភីរំ និបុណំ សុខុមំ, ឋានំ ការណំ, បញ្ញាយ វិនិពុជ្ឈរេ វិសេសេន និរវសេសតោ ពុជ្ឈន្តិ.

៣៤. តទា មម បាសាទេ សន្និបតិតា សាវកាបិ ពុទ្ធេ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, ពុទ្ធា សាវកេ សិស្សេ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, តេ ពុទ្ធា ច សាវកា ច អញ្ញមញ្ញំ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា អញ្ញមញ្ញំ ព្យាករោន្តិ វិស្សជ្ជេន្តិ.

៣៥. បុន តេ សព្ពេ ឯកតោ ទស្សេន្តោ ‘‘ពុទ្ធា បច្ចេកពុទ្ធា ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ពុទ្ធា សម្មាសម្ពុទ្ធា, បច្ចេកពុទ្ធា ច សាវកា ច សិស្សា បរិចារកា និស្សិតកា ឯតេ សព្ពេ, សកាយ សកាយ រតិយា រមមានា សល្លីនា មម បាសាទេ អភិរមន្តីតិ អត្ថោ.

៣៦. ឯវំ តស្មិំ វេជយន្តបាសាទេ បច្ចេកពុទ្ធានំ អាចារសម្បត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្តនោ អានុភាវំ ទស្សេន្តោ សោ តិលោកវិជយោ ចក្កវត្តិរាជា ‘‘ឆត្តា តិដ្ឋន្តុ រតនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ រតនា សត្តរតនមយា, ឆត្តា កញ្ចនាវេឡបន្តិកា សុវណ្ណជាលេហិ ឱលម្ពិតា តិដ្ឋន្តុ. មុត្តាជាលបរិក្ខិត្តា មុត្តាជាលេហិ បរិវារិតា, សព្ពេ ឆត្តា មម មត្ថកេ មុទ្ធនិ, ធារេន្តូតិ ចិន្តិតមត្តេយេវ ឆត្តា បាតុភូតា ហោន្តីតិ អត្ថោ.

៣៧. សោណ្ណតារកចិត្តិតា សុវណ្ណតារកាហិ ទទ្ទល្លមានា ចេលវិតានា ភវន្តុ និព្ពត្តន្តុ. វិចិត្តា អនេកវណ្ណា, មល្យវិតតា បុប្ផបត្ថដា, សព្ពេ អនេកវិតានា, មត្ថកេ និសីទនដ្ឋានស្ស ឧបរិភាគេ ធារេន្តូតិ អត្ថោ.

៣៨-៤០. មល្យទាមេហិ អនេកសុគន្ធបុប្ផទាមេហិ វិតតា បរិកិណ្ណា, គន្ធទាមេហិ ចន្ទនកុង្កុមតគរាទិសុគន្ធទាមេហិ, សោភិតា បោក្ខរណីតិ សម្ពន្ធោ. ទុស្សទាមេហិ បត្តុណ្ណចីនាទិអនគ្ឃទុស្សទាមេហិ, បរិកិណ្ណា សត្តរតនទាមេហិ ភូសិតា អលង្កតា បោក្ខរណី, បុប្ផាភិកិណ្ណា ចម្បកសឡលសោគន្ធិកាទិសុគន្ធបុប្ផេហិ អភិកិណ្ណា សុដ្ឋុ វិចិត្តា សោភិតា. បុនរបិ កិំ ភូតា បោក្ខរណី? សុរភិគន្ធសុគន្ធេហិ ភូសិតា វាសិតា. សមន្តតោ គន្ធបញ្ចង្គុលលង្កតា បញ្ចហិ អង្គុលេហិ លិម្បិតគន្ធេហិ អលង្កតា, ហេមច្ឆទនឆាទិតា សុវណ្ណឆទនេហិ សុវណ្ណវិតានេហិ ឆាទិតា, បាសាទស្ស ចាតុទ្ទិសា បោក្ខរណិយោ បទុមេហិ ច ឧប្បលេហិ ច សុដ្ឋុ សន្ថតា បត្ថដា សុវណ្ណរូបេ សុវណ្ណវណ្ណា, ខាយន្តុ, បទ្មរេណុរជុគ្គតា បទុមរេណូហិ ធូលីហិ ច អាកិណ្ណា បោក្ខរណិយោ សោភន្តូតិ អត្ថោ.

៤១. មម វេជយន្តបាសាទស្ស សមន្តតោ បាទបា ចម្បកាទយោ រុក្ខា សព្ពេ បុប្ផន្តុ ឯតេ បុប្ផរុក្ខា. សយមេវ បុប្ផា មុញ្ចិត្វា វិគឡិត្វា គន្ត្វា ភវនំ ឱកិរុំ, ឱកិណ្ណា បាសាទស្ស ឧបរិ ករោន្តូតិ អត្ថោ.

៤២. តត្ថ តស្មិំ មម វេជយន្តបាសាទេ សិខិនោ មយូរា នច្ចន្តូ, ទិព្ពហំសា ទេវតាហំសា, បកូជរេ សទ្ទំ ករោន្តុ, ករវីកា ច មធុរសទ្ទា កោកិលា គាយន្តុ គីតវាក្យំ ករោន្តុ, អបរេ អនុត្តា ច ទិជសង្ឃា បក្ខិនោ សមូហា បាសាទស្ស សមន្តតោ មធុររវំ រវន្តូតិ អត្ថោ.

៤៣. បាសាទស្ស សមន្តកោ សព្ពា អាតតវិតតាទយោ ភេរិយោ វជ្ជន្តុ ហញ្ញន្តុ, សព្ពា តា អនេកតន្តិយោ វីណា រសន្តុ សទ្ទំ ករោន្តុ, សព្ពា អនេកប្បការា សង្គីតិយោ បាសាទស្ស សមន្តតោ វត្តន្តុ បវត្តន្តុ គាយន្តូតិ អត្ថោ.

៤៤-៥. យាវតា យត្តកេ ឋានេ ពុទ្ធខេត្តម្ហិ ទសសហស្សិចក្កវាឡេ តតោ បរេ ចក្កវាឡេ, ជោតិសម្បន្នា បភាសម្បន្នា អច្ឆិន្នា មហន្តា សមន្តតោ រតនាមយា សត្តហិ រតនេហិ កតា ខចិតា សោណ្ណបល្លង្កា សុវណ្ណបល្លង្កា តិដ្ឋន្តុ, បាសាទស្ស សមន្តតោ ទីបរុក្ខា បទីបធារណា តេលរុក្ខា ជលន្តុ, បទីបេហិ បជ្ជលន្តុ, ទសសហស្សិបរម្បរា ទសសហស្សីនំ បរម្បរា ទសសហស្សិយោ ឯកបជ្ជោតា ឯកបទីបា វិយ ភវន្តុ ឧជ្ជោតន្តូតិ អត្ថោ.

៤៦. នច្ចគីតេសុ ឆេកា គណិកា នច្ចិត្ថិយោ ច លាសិកា មុខេន សទ្ទការិកា ច បាសាទស្ស សមន្តតោ នច្ចន្តុ, អច្ឆរាគណា ទេវិត្ថិសមូហា នច្ចន្តុ, នានារង្គា អនេកវណ្ណា នានារង្គមណ្ឌលា បាសាទស្ស សមន្តតោ នច្ចន្តុ, បទិស្សន្តុ បាកដា ហោន្តូតិ អត្ថោ.

៤៧. តទា អហំ តិលោកវិជយោ នាម ចក្កវត្តិរាជា ហុត្វា សកលចក្កវាឡេ ទុមគ្គេ រុក្ខគ្គេ បព្ពតគ្គេ ហិមវន្តចក្កវាឡបព្ពតាទីនំ អគ្គេ សិនេរូបព្ពតមុទ្ធនិ ច សព្ពដ្ឋានេសុ វិចិត្តំ អនេកវណ្ណវិចិត្តំ បញ្ចវណ្ណិកំ នីលបីតាទិបញ្ចវណ្ណំ សព្ពំ ធជំ ឧស្សាបេមីតិ អត្ថោ.

៤៨. នរា លោកន្តរា នរា ច នាគលោកតោ នាគា ច ទេវលោកតោ គន្ធព្ពា ច ទេវា ច សព្ពេ ឧបេន្តុ ឧបគច្ឆន្តុ, តេ នរាទយោ នមស្សន្តា មម នមក្ការំ ករោន្តា បញ្ជលិកា កតហត្ថបុដា មម វេជយន្តំ បាសាទំ បរិវារយុន្តិ អត្ថោ.

៤៩. ឯវំ សោ តិលោកវិជយោ ចក្កវត្តិរាជា បាសាទស្ស ច អត្តនោ ច អានុភាវំ វណ្ណេត្វា ឥទានិ អត្តនា សម្បត្តិកតបុញ្ញផលំ សមាទបេន្តោ ‘‘យំ កិញ្ចិ កុសលំ កម្ម’’ន្តិអាទិមាហ. យំ កិញ្ចិ កុសលកម្មសង្ខាតំ កិរិយំ កត្តព្ពំ អត្ថិ, តំ សព្ពំ មម មយា កាយេន វា វាចាយ វា មនសា វា តីហិ ទ្វារេហិ កតំ តិទសេ សុកតំ សុដ្ឋុ កតំ, តាវតិំសភវនេ ឧប្បជ្ជនារហំ កតន្តិ អត្ថោ.

៥០. បុន សមាទបេន្តោ ‘‘យេ សត្តា សញ្ញិនោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យេ សត្តា មនុស្សា វា ទេវា វា ព្រហ្មានោ វា សញ្ញិនោ សញ្ញាសហិតា អត្ថិ, យេ ច សត្តា អសញ្ញិនោ សញ្ញារហិតា អសញ្ញា សត្តា សន្តិ, តេ សព្ពេ សត្តា មយ្ហំ មយា កតំ បុញ្ញផលំ, ភាគី ភវន្តុ បុញ្ញវន្តា ហោន្តូតិ អត្ថោ.

៥១. បុនបិ សមាទបេន្តោ ពោធិសត្តោ ‘‘យេសំ កត’’ន្តិអាទិមាហ. មយា កតំ បុញ្ញំ យេហិ នរនាគគន្ធព្ពទេវេហិ សុវិទិតំ ញាតំ, តេសំ មយា ទិន្នំ បុញ្ញផលំ, តស្មិំ មយា កតេ បុញ្ញេ ទិន្នភាវំ យេ នរាទយោ ន ជានន្តិ, ទេវា គន្ត្វា តេសំ តំ និវេទយុំ អារោចយុន្តិ អត្ថោ.

៥២. សព្ពលោកម្ហិ យេ សត្តា អាហារនិស្សិតា ជីវន្តិ, តេ សព្ពេ សត្តា មនុញ្ញំ ភោជនំ សព្ពំ មម ចេតសា មម ចិត្តេន លភន្តុ, មម បុញ្ញិទ្ធិយា លភន្តូតិ អត្ថោ.

៥៣. មនសា បសន្នេន ចិត្តេន យំ ទានំ មយា ទិន្នំ តស្មិំ ទានេ ចិត្តេន បសាទំ អាវហិំ ឧប្បាទេសិំ. សព្ពសម្ពុទ្ធា ច បច្ចេកា បដិឯក្កា ជិនសាវកា ច មយា ចក្កវត្តិរញ្ញា បូជិតា.

៥៤. សុកតេន តេន កម្មេន សទ្ទហិត្វា កតេន កុសលកម្មេន, ចេតនាបណិធីហិ ច ចិត្តេន កតបត្ថនាហិ ច, មានុសំ ទេហំ មនុស្សសរីរំ, ជហិត្វា ឆឌ្ឌេត្វា, អហំ តាវតិំសំ ទេវលោកំ អគច្ឆិំ អគមាសិំ, សុត្តប្បពុទ្ធោ វិយ តត្ថ ឧប្បជ្ជិន្តិ អត្ថោ.

៥៥. តតោ តិលោកវិជយោ ចក្កវត្តិរាជា កាលង្កតោ, តតោ បដ្ឋាយ អាគតេ ទុវេ ភវេ ទ្វេ ជាតិយោ បជានាមិ ទេវត្តេ ទេវត្តភាវេ មានុសេ មនុស្សត្តភាវេ ច, តតោ ជាតិទ្វយតោ អញ្ញំ គតិំ អញ្ញំ ឧបបត្តិំ ន ជានាមិ ន បស្សាមិ, មនសា ចិត្តេន បត្ថនាផលំ បត្ថិតបត្ថនាផលន្តិ អត្ថោ.

៥៦. ទេវានំ អធិកោ ហោមីតិ យទិ ទេវេសុ ជាតោ, អាយុវណ្ណពលតេជេហិ ទេវានំ អធិកោ ជេដ្ឋោ សេដ្ឋោ អហោសិន្តិ អត្ថោ. យទិ មនុស្សេសុ ជាតោ, មនុជាធិបោ មនុស្សានំ អធិបតិ ឥស្សរោ ភវាមិ, តថា រាជភូតោ អភិរូបេន រូបសម្បត្តិយា ច លក្ខណេន អារោហបរិណាហាទិលក្ខណេន ច សម្បន្នោ សម្បុណ្ណោ ឧប្បន្នុប្បន្នភវេ បញ្ញាយ បរមត្ថជាននបញ្ញាយ អសមោ សមរហិតោ, មយា សទិសោ កោចិ នត្ថីតិ អត្ថោ.

៥៧. មយា កតបុញ្ញសម្ភារេន បុញ្ញផលេន ឧប្បន្នុប្បន្នភវេ សេដ្ឋំ បសដ្ឋំ មធុរំ វិវិធំ អនេកប្បការំ ភោជនញ្ច អនប្បកំ ពហុសត្តរតនញ្ច វិវិធានិ, អនេកប្បការានិ បត្តុណ្ណកោសេយ្យាទិវត្ថានិ ច នភា អាកាសតោ មំ មម សន្តិកំ ខិប្បំ សីឃំ ឧបេន្តិ ឧបគច្ឆន្តិ.

៥៨-៦៦. បថព្យា បថវិយា បព្ពតេ ច អាកាសេ ច ឧទកេ ច វនេ ច យំ យំ យត្ថ យត្ថ ហត្ថំ បសារេមិ និក្ខិបាមិ, តតោ តតោ ទិព្ពា ភក្ខា ទិព្ពា អាហារា មំ មម សន្តិកំ ឧបេន្តិ ឧបគច្ឆន្តិ, បាតុភវន្តីតិ អត្ថោ. តថា យថាក្កមំ សព្ពេ រតនា. សព្ពេ ចន្ទនាទយោ គន្ធា. សព្ពេ យានា វាហនា. សព្ពេ ចម្បកនាគបុន្នាគាទយោ មាលា បុប្ផា. សព្ពេ អលង្ការា អាភរណា. សព្ពា ទិព្ពកញ្ញា. សព្ពេ មធុសក្ខរា. សព្ពេ បូបាទយោ ខជ្ជា ខាទិតព្ពា មំ មម សន្តិកំ ឧបេន្តិ ឧបគច្ឆន្តិ.

៦៧-៦៨. សម្ពោធិវរបត្តិយាតិ ឧត្តមចតុមគ្គញាណបត្តិយា បាបុណនត្ថាយ. មយា យំ ឧត្តមទានំ កតំ បូរិតំ, តេន ឧត្តមទានេន សេលសង្ខាតំ បព្ពតំ សកលំ ឯកនិន្នាទំ ករោន្តោ ពហលំ គិរំ បុថុលំ ឃោសំ គជ្ជេន្តោ, សទេវកំ លោកំ សកលំ មនុស្សទេវលោកំ ហាសយន្តោ សោមនស្សប្បត្តំ ករោន្តោ លោកេ សកលលោកត្តយេ វិវដ្ដច្ឆទោ ពុទ្ធោ អហំ ភវាមីតិ អត្ថោ.

៦៩. ទិសា ទសវិធា លោកេតិ ចក្កវាឡលោកេ ទសវិធា ទសកោដ្ឋាសា ទិសា ហោន្តិ, តត្ថ កោដ្ឋាសេ យាយតោ យាយន្តស្ស គច្ឆន្តស្ស អន្តកំ នត្ថីតិ អត្ថោ, ចក្កវត្តិកាលេ តស្មិំ មយា គតគតដ្ឋានេ ទិសាភាគេ វា ពុទ្ធខេត្តា ពុទ្ធវិសយា អសង្ខិយា សង្ខារហិតា.

៧០. បភា បកិត្តិតាតិ តទា ចក្កវត្តិរាជកាលេ មយ្ហំ បភា ចក្ករតនមណិរតនាទីនំ បភា អាលោកា យមកា យុគឡយុគឡា ហុត្វា រំសិវាហនា រំសិំ មុញ្ចមានា បកិត្តិតា បាកដា, ឯត្ថន្តរេ ទសសហស្សិចក្កវាឡន្តរេ រំសិជាលំ រំសិសមូហំ, អាលោកោ វិបុលោ ពហុតរោ ភវេ អហោសីតិ អត្ថោ.

៧១. ឯត្តកេ លោកធាតុម្ហីតិ ទសសហស្សិចក្កវាឡេសុ សព្ពេ ជនា មំ បស្សន្តុ ទក្ខន្តូតិ អត្ថោ. សព្ពេ ទេវា យាវ ព្រហ្មនិវេសនា យាវ ព្រហ្មលោកា មំ អនុវត្តន្តុ អនុកូលា ភវន្តុ.

៧២. វិសិដ្ឋមធុនាទេនាតិ វិសដ្ឋេន មធុរេន នាទេន, អមតភេរិមាហនិន្តិ អមតភេរិំ ទេវទុន្ទុភិំ បហរិំ, ឯត្ថន្តរេ ឯតស្មិំ ទសសហស្សិចក្កវាឡព្ភន្តរេ សព្ពេ ជនា មន មធុរំ គិរំ សទ្ទំ សុណន្តុ មនសិ ករោន្តុ.

៧៣. ធម្មមេឃេន វស្សន្តេ ធម្មទេសនាមយេន នាទេន តព្ពោហារបរមត្ថគម្ភីរមធុរសុខុមត្ថវស្សេ វស្សន្តេ វស្សមានេ សម្មាសម្ពុទ្ធានុភាវេន សព្ពេ ភិក្ខុភិក្ខុនីអាទយោ អនាសវា និក្កិលេសា ហោន្តុ ភវន្តុ. យេត្ថ បច្ឆិមកា សត្តាតិ ឯត្ថ ឯតេសុ រាសិភូតេសុ ចតូសុ បរិសសត្តេសុ យេ សត្តា បច្ឆិមកា គុណវសេន ហេដ្ឋិមកា, តេ សព្ពេ សោតាបន្នា ភវន្តូតិ អធិប្បាយោ.

៧៤. តទា តិលោកវិជយចក្កវត្តិរាជកាលេ ទាតព្ពកំ ទាតព្ពយុត្តកំ, ទានំ កត្វា, អសេសតោ និស្សេសេន, សីលំ សីលបារមិំ, បូរេត្វា នេក្ខម្មេ នេក្ខម្មបារមិតាយ, បារមិំ កោដិំ បត្វា, ឧត្តមំ សម្ពោធិំ ចតុមគ្គញាណំ, បត្តោ ភវាមិ ភវេយ្យំ.

៧៥. បណ្ឌិតេ បញ្ញវន្តេ មេធាវិនោ បរិបុច្ឆិត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ, កត្តព្ពំ? កិំ ន កត្តព្ពំ? កិំ កុសលំ? កិំ អកុសលំ? កិំ កត្វា សគ្គមោក្ខទ្វយស្ស ភាគី ហោតី’’តិ បុច្ឆិត្វា, ឯវំ បញ្ញាបារមិំ បូរេត្វាតិ អត្ថោ. កត្វា វីរិយមុត្តមន្តិ ឧត្តមំ សេដ្ឋំ ឋាននិសជ្ជាទីសុ អវិច្ឆិន្នំ វីរិយំ កត្វា, វីរិយបារមិំ បូរេត្វាតិ អត្ថោ. សកលវិរុទ្ធជនេហិ កតអនាទរាធិវាសនាខន្តិយា បារមិំ កោដិំ គន្ត្វា ខន្តិបារមិំ បូរេត្វា ឧត្តមំ សម្ពោធិំ ឧត្តមំ សម្ពុទ្ធត្តំ បត្តោ ភវាមិ ភវេយ្យំ.

៧៦. កត្វា ទឡ្ហមធិដ្ឋានន្តិ ‘‘មម សរីរជីវិតេសុ វិនស្សន្តេសុបិ បុញ្ញកម្មតោ ន វិរមិស្សាមី’’តិ អចលវសេន ទឡ្ហំ អធិដ្ឋានបារមិំ កត្វា ‘‘សីសេ ឆិជ្ជមានេបិ មុសាវាទំ ន កថេស្សាមី’’តិ សច្ចបារមិតាយ កោដិំ បូរិយ បូរេត្វា ‘‘សព្ពេ សត្តា សុខី អវេរា’’តិអាទិនា មេត្តាបារមិតាយ កោដិំ បត្វា ឧត្តមំ សម្ពោធិំ បត្តោតិ អត្ថោ.

៧៧. សជីវកាជីវកវត្ថូនំ លាភេ ច តេសំ អលាភេ ច កាយិកចេតសិកសុខេ ចេវ តថា ទុក្ខេ ច សាទរជនេហិ កតេ, សម្មានេ ចេវ ឱមានេ, ច សព្ពត្ថ សមកោ សមានមានសោ ឧបេក្ខាបារមិំ បូរេត្វា ឧត្តមំ សម្ពោធិំ បត្តោ បាបុណេយ្យន្តិ អត្ថោ.

៧៨. កោសជ្ជំ កុសីតភាវំ, ភយតោ ភយវសេន ‘‘អបាយទុក្ខភាគី’’តិ ទិស្វា ញត្វា អកោសជ្ជំ អកុសីតភាវំ អលីនវុត្តិំ, វីរិយំ ខេមតោ ខេមវសេន ‘‘និព្ពានគាមី’’តិ ទិស្វា ញត្វា អារទ្ធវីរិយា ហោថ ភវថ. ឯសា ពុទ្ធានុសាសនី ឯសា ពុទ្ធានំ អនុសិដ្ឋិ.

៧៩. វិវាទំ ភយតោ ទិស្វាតិ វិវាទំ កលហំ ភយតោ ទិស្វា ‘‘អបាយភាគី’’តិ ទិស្វា ញត្វា អវិវាទំ វិវាទតោ វិរមណំ ‘‘និព្ពានប្បត្តី’’តិ, ខេមតោ ទិស្វា ញត្វា សមគ្គា ឯកគ្គចិត្តា សខិលា សិលិដ្ឋា មេត្តាយ ធុរគតាយ សោភមានា ហោថាតិ អត្ថោ. ឯសា កថា មន្តនា ឧទីរណា ពុទ្ធានំ អនុសាសនី ឱវាទទានំ.

៨០. បមាទំ ឋាននិសជ្ជាទីសុ សតិវិប្បវាសេន វិហរណំ ភយតោ ‘‘និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេសុ ទុក្ខិតទុរូបអប្បន្នបានតាទិសំវត្តនកំ អបាយាទិគមនញ្ចា’’តិ ទិស្វា ញត្វា, អប្បមាទំ សព្ពកិរិយាសុ សតិយា វិហរណំ, ខេមតោ វឌ្ឍិតោ ‘‘និព្ពានសម្បាបុណន’’ន្តិ ទិស្វា បច្ចក្ខតោ ញត្វា អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាសង្កប្បោ សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តោ សម្មាអាជីវោ សម្មាវាយាមោ សម្មាសតិ សម្មាសមាធីតិ អដ្ឋអវយវំ សម្មាសម្ពោធិយា មគ្គំ អធិគមូបាយំ ភាវេថ វឌ្ឍេថ មនសិ ករោថ, ឯសា កថា ភាសនា ឧទីរណា ពុទ្ធានុសាសនី ពុទ្ធានំ អនុសិដ្ឋីតិ អត្ថោ.

៨១. សមាគតា ពហូ ពុទ្ធាតិ អនេកសតសហស្សសង្ខ្យា បច្ចេកពុទ្ធា សមាគតា រាសិភូតា, សព្ពសោ សព្ពប្បការេន អរហន្តា ច ខីណាសវា អនេកសតសហស្សា សមាគតា រាសិភូតា. តស្មា តេ ពុទ្ធេ ច អរហន្តេ ច វន្ទមានេ វន្ទនារហេ នមស្សថ អង្គបច្ចង្គនមក្ការេន នមស្សថ វន្ទថ.

៨២. ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន អចិន្តិយា ចិន្តេតុំ អសក្កុណេយ្យា, ពុទ្ធា, ពុទ្ធធម្មាតិ ពុទ្ធេហិ ទេសិតា ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា…បេ… អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, បញ្ចក្ខន្ធា, ហេតុបច្ចយោ អារម្មណបច្ចយោតិអាទយោ ធម្មា, ពុទ្ធានំ វា សភាវា អចិន្តិយា ចិន្តេតុំ អសក្កុណេយ្យា, អចិន្តិយេ ចិន្តាវិសយាតិក្កន្តេ បសន្នានំ ទេវមនុស្សានំ វិបាកោ ទេវមនុស្សសម្បត្តិនិព្ពានសម្បត្តិសង្ខាតោ ចិន្តេតុំ អសក្កុណេយ្យោ សង្ខ្យាតិក្កន្តោ ហោតិ ភវតិ.

ឥតិ ឯត្តាវតា ច យថា អទ្ធានគាមិនោ ‘‘មគ្គំ នោ អាចិក្ខា’’តិ បុដ្ឋេន ‘‘វាមំ មុញ្ចិត្វា ទក្ខិណំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តេ តេន មគ្គេន គាមនិគមរាជធានីសុ កត្តព្ពកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា បុន មុញ្ចិតេន អបរេន វាមមគ្គេន គតាបិ គាមនិគមាទីសុ កត្តព្ពកិច្ចំ និដ្ឋាបេន្តិ, ឯវមេវ ពុទ្ធាបទានំ កុសលាបទានវសេន និដ្ឋាបេត្វា តទេវ អកុសលាបទានវសេន វិត្ថារេតុំ ឥទំ បញ្ហកម្មំ –

‘‘ទុក្ករញ្ច អព្ភក្ខានំ, អព្ភក្ខានំ បុនាបរំ;

អព្ភក្ខានំ សិលាវេធោ, សកលិកាបិ ច វេទនា.

‘‘នាឡាគិរិ សត្តច្ឆេទោ, សីសទុក្ខំ យវខាទនំ;

បិដ្ឋិទុក្ខមតីសារោ, ឥមេ អកុសលការណា’’តិ.

អត្ថ បឋមបញ្ហេ – ទុក្ករន្តិ ឆព្ពស្សានិ ទុក្ករការិកា. អតីតេ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ ពោធិសត្តោ ជោតិបាលោ នាម ព្រាហ្មណមាណវោ ហុត្វា និព្ពត្តោ ព្រាហ្មណជាតិវសេន សាសនេ អប្បសន្នោ តស្ស ភគវតោ បិលោតិកកម្មនិស្សន្ទេន ‘‘កស្សបោ ភគវា’’តិ សុត្វា ‘‘កុតោ មុណ្ឌកស្ស សមណស្ស ពោធិ, ពោធិ បរមទុល្លភា’’តិ អាហ. សោ តេន កម្មនិស្សន្ទេន អនេកជាតិសតេសុ នរកាទិទុក្ខមនុភវិត្វា តស្សេវ ភគវតោ អនន្តរំ តេនេវ លទ្ធព្យាករណេន កម្មេន ជាតិសំសារំ ខេបេត្វា បរិយោសានេ វេស្សន្តរត្តភាវំ បត្វា តតោ ចុតោ តុសិតភវនេ និព្ពត្តោ. ទេវតាយាចនេន តតោ ចវិត្វា សក្យកុលេ និព្ពត្តោ ញាណស្ស បរិបាកត្តា សកលជម្ពុទីបរជ្ជំ បហាយ អនោមានទីតីរេ សុនិសិតេនាសិនា សមកុដកេសកលាបំ ឆិន្ទិត្វា ព្រហ្មុនា អានីតេ ឥទ្ធិមយេ កប្បស្ស សណ្ឋានកាលេ បទុមគព្ភេ និព្ពត្តេ អដ្ឋ បរិក្ខារេ បដិគ្គហេត្វា បព្ពជិត្វា ពោធិញាណទស្សនស្ស តាវ អបរិបក្កត្តា ពុទ្ធភាវាយ មគ្គាមគ្គំ អជានិត្វា ឆព្ពស្សានិ ឧរុវេលជនបទេ ឯកាហារឯកាលោបឯកបុគ្គលឯកមគ្គឯកាសនភោជនវសេន អដ្ឋិចម្មនហារុសេសំ និម្មំសរុធិរបេតរូបសទិសសរីរោ បធានសុត្តេ (សុ. និ. ៤២៧ អាទយោ) វុត្តនយេនេវ បធានំ មហាវីរិយំ ទុក្ករការិកំ អកាសិ. សោ ឥមំ ទុក្ករការិកំ ‘‘សម្ពោធិយា មគ្គំ ន ហោតី’’តិ ចិន្តេត្វា គាមនិគមរាជធានីសុ បណីតាហារំ បរិភុញ្ជិត្វា បីណិន្ទ្រិយោ បរិបុណ្ណទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណោ កមេន ពោធិមណ្ឌមុបគន្ត្វា បញ្ច មារេ ជិនិត្វា ពុទ្ធោ ជាតោតិ.

‘‘អវចាហំ ជោតិបាលោ, សុគតំ កស្សបំ តទា;

កុតោ នុ ពោធិ មុណ្ឌស្ស, ពោធិ បរមទុល្លភា.

‘‘តេន កម្មវិបាកេន, អចរិំ ទុក្ករំ ពហុំ;

ឆព្ពស្សានុរុវេលាយំ, តតោ ពោធិមបាបុណិំ.

‘‘នាហំ ឯតេន មគ្គេន, បាបុណិំ ពោធិមុត្តមំ;

កុម្មគ្គេន គវេសិស្សំ, បុព្ពកម្មេន វារិតោ.

‘‘បុញ្ញបាបបរិក្ខីណោ, សព្ពសន្តាបវជ្ជិតោ;

អសោកោ អនុបាយាសោ, និព្ពាយិស្សមនាសវោ’’តិ. (អប. ថេរ ១.៣៩.៩២-៩៥);

ទុតិយបញ្ហេ – អព្ភក្ខានន្តិ អភិ អក្ខានំ បរិភាសនំ. អតីតេ កិរ ពោធិសត្តោ សុទ្ទកុលេ ជាតោ អបាកដោ អប្បសិទ្ធោ មុនាឡិ នាម ធុត្តោ ហុត្វា បដិវសតិ. តទា មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ សុរភិ នាម បច្ចេកពុទ្ធោ កេនចិ ករណីយេន តស្ស សមីបដ្ឋានំ បាបុណិ. សោ តំ ទិស្វាវ ‘‘ទុស្សីលោ បាបធម្មោ អយំ សមណោ’’តិអាទិនា អព្ភាចិក្ខិ. សោ តេន អកុសលនិស្សន្ទេន នរកាទីសុ អនេកវស្សសហស្សានិ ទុក្ខមនុភវិត្វា ឥមស្មិំ បច្ឆិមត្តភាវេ យទា តិត្ថិយា បឋមតរំ ភគវតោ តុសិតភវនេ វសនសមយេ ច បាកដា ហុត្វា សកលជនំ វញ្ចេត្វា ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិយោ ទីបេត្វា វិចរន្តិ, តទា តុសិតបុរា ចវិត្វា សក្យរាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា កមេន ពុទ្ធោ ជាតោ. តិត្ថិយា សូរិយុគ្គមនេ ខជ្ជោបនកា វិយ វិហតលាភសក្ការា ភគវតិ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា វិចរន្តិ. តស្មិំ សមយេ រាជគហសេដ្ឋិ គង្គាយ ជាលំ ពន្ធិត្វា កីឡន្តោ រត្តចន្ទនឃដិកំ ទិស្វា អម្ហាកំ គេហេ ចន្ទនានិ ពហូនិ, ឥមំ ភមំ អារោបេត្វា តេន ភមការេហិ បត្តំ លិខាបេត្វា វេឡុបរម្បរាយ លគ្គេត្វា ‘‘យេ ឥមំ បត្តំ ឥទ្ធិយា អាគន្ត្វា គណ្ហន្តិ, តេសំ ភត្តិកោ ភវិស្សាមី’’តិ ភេរិំ ចរាបេសិ.

តទា តិត្ថិយា ‘‘នដ្ឋម្ហា ទានិ នដ្ឋម្ហា ទានី’’តិ មន្តេត្វា និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ សកបរិសំ ឯវមាហ – ‘‘អហំ វេឡុសមីបំ គន្ត្វា អាកាសេ ឧល្លង្គនាការំ ករោមិ, ‘តុម្ហេ ឆវទារុមយំ បត្តំ បដិច្ច មា ឥទ្ធិំ ករោថា’តិ មំ ខន្ធេ គហេត្វា វារេថា’’តិ, តេ តថា គន្ត្វា តថា អកំសុ.

តទា បិណ្ឌោលភារទ្វាជោ ច មោគ្គល្លានោ ច តិគាវុតេ សេលបព្ពតមត្ថកេ ឋត្វា បិណ្ឌបាតគណ្ហនត្ថាយ ចីវរំ បារុបន្តា តំ កោលាហលំ សុណិំសុ. តេសុ មោគ្គល្លានោ បិណ្ឌោលភារទ្វាជំ ‘‘ត្វំ អាកាសេន គន្ត្វា តំ បត្តំ គណ្ហាហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេយេវ ភគវតា ឥទ្ធិមន្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបិតា, តុម្ហេវ គណ្ហថា’’តិ អាហ. តថាបិ ‘‘មយា អាណត្តោ ត្វមេវ គណ្ហាហី’’តិ អាណត្តោ អត្តនា ឋិតំ តិគាវុតំ សេលបព្ពតំ បាទតលេ លគ្គេត្វា ឧក្ខលិយា បិធានំ វិយ សកលរាជគហនគរំ ឆាទេសិ, តទា នគរវាសិនោ ផឡិកបព្ពតេ អាវុតំ រត្តសុត្តមិវ តំ ថេរំ បស្សិត្វា ‘‘ភន្តេ ភារទ្វាជ, អម្ហេ រក្ខថា’’តិ ឧគ្ឃោសយិំសុ, ភីតា សុប្បាទីនិ សីសេ អកំសុ. តទា ថេរោ តំ បព្ពតំ ឋិតដ្ឋានេ វិស្សជ្ជេត្វា ឥទ្ធិយា គន្ត្វា តំ បត្តំ អគ្គហេសិ, តទា នគរវាសិនោ មហាកោលាហលមកំសុ.

ភគវា វេឡុវនារាមេ និសិន្នោ តំ សទ្ទំ សុត្វា ‘‘កិំ ឯសោ សទ្ទោ’’តិ អានន្ទំ បុច្ឆិ. ‘‘ភារទ្វាជេន, ភន្តេ, បត្តស្ស គហិតត្តា សន្តុដ្ឋា នគរវាសិនោ ឧក្កុដ្ឋិសទ្ទមកំសូ’’តិ អាហ. តទា ភគវា អាយតិំ បរូបវាទមោចនត្ថំ តំ បត្តំ អាហរាបេត្វា ភេទាបេត្វា អញ្ជនុបបិសនំ កត្វា ភិក្ខូនំ ទាបេសិ, ទាបេត្វា ច បន ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទ្ធិវិកុព្ពនា កាតព្ពា, យោ ករេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ២៥២ ថោកំ វិសទិសំ) សិក្ខាបទំ បញ្ញាបេសិ.

តតោ តិត្ថិយា ‘‘សមណេន កិរ គោតមេន សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, តេ ជីវិតហេតុបិ តំ នាតិក្កមន្តិ, មយំ ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ករិស្សាមា’’តិ តត្ថ តត្ថ រាសិភូតា កោលាហលមកំសុ. អថ រាជា ពិម្ពិសារោ តំ សុត្វា ភគវតោ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ ភគវន្តមេវមាហ – ‘‘តិត្ថិយា, ភន្តេ, ‘ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ករិស្សាមា’តិ ឧគ្ឃោសេន្តី’’តិ. ‘‘អហម្បិ, មហារាជ, ករិស្សាមី’’តិ. ‘‘ននុ, ភន្តេ, ភគវតា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្ត’’ន្តិ. ‘‘តមេវ, មហារាជ, បុច្ឆិស្សាមិ, តវុយ្យានេ អម្ពផលាទីនិ ខាទន្តានំ ‘ឯត្តកោ ទណ្ឌោ’តិ ទណ្ឌំ ឋបេន្តោ តវាបិ ឯកតោ កត្វា ឋបេសី’’តិ. ‘‘ន មយ្ហំ, ភន្តេ, ទណ្ឌោ’’តិ. ‘‘ឯវំ, មហារាជ, ន មយ្ហំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ អត្ថី’’តិ. ‘‘កត្ថ, ភន្តេ, បាដិហារិយំ ភវិស្សតី’’តិ? ‘‘សាវត្ថិយា សមីបេ កណ្ឌម្ពរុក្ខមូលេ, មហារាជា’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ, តំ បស្សិស្សាមា’’តិ. តតោ តិត្ថិយា ‘‘កណ្ឌម្ពរុក្ខមូលេ កិរ បាដិហារិយំ ភវិស្សតី’’តិ សុត្វា នគរស្ស សាមន្តា អម្ពរុក្ខេ ឆេទាបេសុំ, នាគរា មហាអង្គណដ្ឋានេ មញ្ចាតិមញ្ចំ អដ្ដាទយោ ពន្ធិំសុ, សកលជម្ពុទីបវាសិនោ រាសិភូតា បុរត្ថិមទិសាយមេវ ទ្វាទសយោជនានិ ផរិត្វា អដ្ឋំសុ. សេសទិសាសុបិ តទនុរូបេនាការេន សន្និបតិំសុ.

ភគវាបិ កាលេ សម្បត្តេ អាសាឡ្ហិបុណ្ណមាសិយំ បាតោវ កត្តព្ពកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា តំ ឋានំ គន្ត្វា និសីទិ. តស្មិំ ខណេ កណ្ឌោ នាម ឧយ្យានបាលោ កិបិល្លិកបុដេ សុបក្កំ អម្ពផលំ ទិស្វា ‘‘សចាហំ ឥមំ រញ្ញោ ទទេយ្យំ, កហាបណាទិសារំ លភេយ្យំ, ភគវតោ ឧបនាមិតេ បន ឥធលោកបរលោកេសុ សម្បត្តិ ភវិស្សតី’’តិ ភគវតោ ឧបនាមេសិ. ភគវា តំ បដិគ្គហេត្វា អានន្ទត្ថេរំ អាណាបេសិ – ‘‘ឥមំ ផលំ មទ្ទិត្វា បានំ ទេហី’’តិ. ថេរោ តថា អកាសិ. ភគវា អម្ពរសំ បិវិត្វា អម្ពដ្ឋិំ ឧយ្យានបាលស្ស ទត្វា ‘‘ឥមំ រោបេហី’’តិ អាហ. សោ វាលុកំ វិយូហិត្វា តំ រោបេសិ, អានន្ទត្ថេរោ កុណ្ឌិកាយ ឧទកំ អាសិញ្ចិ. តស្មិំ ខណេ អម្ពង្កុរោ ឧដ្ឋហិត្វា មហាជនស្ស បស្សន្តស្សេវ សាខាវិដបបុប្ផផលបល្លវភរិតោ បញ្ញាយិត្ថ. បតិតំ អម្ពផលំ ខាទន្តា សកលជម្ពុទីបវាសិនោ ខយំ បាបេតុំ នាសក្ខិំសុ.

អថ ភគវា បុរត្ថិមចក្កវាឡតោ យាវ បច្ឆិមចក្កវាឡំ, តាវ ឥមស្មិំ ចក្កវាឡេ មហាមេរុមុទ្ធនិ រតនចង្កមំ មាបេត្វា អនេកបរិសាហិ សីហនាទំ នទាបេន្តោ ធម្មបទដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេន មហាឥទ្ធិបាដិហារិយំ កត្វា តិត្ថិយេ មទ្ទិត្វា តេ វិប្បការំ បាបេត្វា បាដិហីរាវសានេ បុរិមពុទ្ធាចិណ្ណវសេន តាវតិំសភវនំ គន្ត្វា តត្ថ វស្សំវុដ្ឋោ និរន្តរំ តេមាសំ អភិធម្មំ ទេសេត្វា មាតុប្បមុខានំ អនេកទេវតានំ សោតាបត្តិមគ្គាធិគមនំ កត្វា, វុដ្ឋវស្សោ ទេវោរោហនំ កត្វា អនេកទេវព្រហ្មគណបរិវុតោ សង្កស្សបុរទ្វារំ ឱរុយ្ហ លោកានុគ្គហំ អកាសិ. តទា ភគវតោ លាភសក្ការោ ជម្ពុទីបមជ្ឈោត្ថរមានោ បញ្ចមហាគង្គា វិយ អហោសិ.

អថ តិត្ថិយា បរិហីនលាភសក្ការា ទុក្ខី ទុម្មនា បត្តក្ខន្ធា អធោមុខា និសីទិំសុ. តទា តេសំ ឧបាសិកា ចិញ្ចមាណវិកា នាម អតិវិយ រូបគ្គប្បត្តា តេ តថា និសិន្នេ ទិស្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ, ឯវំទុក្ខី ទុម្មនា និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘កិំ បន ត្វំ, ភគិនិ, អប្បោស្សុក្កាសី’’តិ? ‘‘កិំ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘ភគិនិ, សមណស្ស គោតមស្ស ឧប្បាទកាលតោ បដ្ឋាយ មយំ ហតលាភសក្ការា, នគរវាសិនោ អម្ហេ ន កិញ្ចិ មញ្ញន្តី’’តិ. ‘‘មយា ឯត្ថ កិំ កាតព្ព’’ន្តិ? ‘‘តយា សមណស្ស គោតមស្ស អវណ្ណំ ឧប្បាទេតុំ វដ្ដតី’’តិ. សា ‘‘ន មយ្ហំ ភារោ’’តិ វត្វា តត្ថ ឧស្សាហំ ករោន្តី វិកាលេ ជេតវនវិហារំ គន្ត្វា តិត្ថិយានំ ឧបស្សយេ វសិត្វា បាតោ នគរវាសីនំ គន្ធាទីនិ គហេត្វា ភគវន្តំ វន្ទនត្ថាយ គមនសមយេ ជេតវនា វិយ និក្ខន្តា, ‘‘កត្ថ សយិតា’’តិ បុដ្ឋា ‘‘កិំ តុម្ហាកំ មម សយិតដ្ឋានេនា’’តិ វត្វា បក្កាមិ. សា កមេន គច្ឆន្តេ កាលេ បុច្ឆិតា ‘‘សមណេនាហំ គោតមេន ឯកគន្ធកុដិយំ សយិត្វា និក្ខន្តា’’តិ អាហ. តំ ពាលបុថុជ្ជនា សទ្ទហិំសុ, បណ្ឌិតា សោតាបន្នាទយោ ន សទ្ទហិំសុ. ឯកទិវសំ សា ទារុមណ្ឌលំ ឧទរេ ពន្ធិត្វា ឧបរិ រត្តបដំ បរិទហិត្វា គន្ត្វា សរាជិកាយ បរិសាយ ធម្មទេសនត្ថាយ និសិន្នំ ភគវន្តំ ឯវមាហ – ‘‘ភោ សមណ, ត្វំ ធម្មំ ទេសេសិ, តុយ្ហំ បដិច្ច ឧប្បន្នទារកគព្ភិនិយា មយ្ហំ លសុណមរិចាទីនិ ន វិចារេសី’’តិ? ‘‘តថាភាវំ, ភគិនិ, ត្វញ្ចេវ បជានាសិ, អហញ្ចា’’តិ. សា ‘‘ឯវមេវ មេថុនសំសគ្គសមយំ ទ្វេយេវ ជានន្តិ, ន អញ្ញេ’’តិ អាហ.

តស្មិំ ខណេ សក្កស្ស បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សក្កោ អាវជ្ជេន្តោ តំ ការណំ ញត្វា ទ្វេ ទេវបុត្តេ អាណាបេសិ – ‘‘តុម្ហេសុ ឯកោ មូសិកវណ្ណំ មាបេត្វា តស្សា ទារុមណ្ឌលស្ស ពន្ធនំ ឆិន្ទតុ, ឯកោ វាតមណ្ឌលំ សមុដ្ឋាបេត្វា បារុតបដំ ឧទ្ធំ ខិបតូ’’តិ. តេ គន្ត្វា តថា អកំសុ. ទារុមណ្ឌលំ បតមានំ តស្សា បាទបិដ្ឋិំ ភិន្ទិ. ធម្មសភាយំ សន្និបតិតា បុថុជ្ជនា សព្ពេ ‘‘អរេ, ទុដ្ឋចោរិ, ត្វំ ឯវរូបស្ស លោកត្តយសាមិនោ ឯវរូបំ អព្ភក្ខានំ អកាសី’’តិ ឧដ្ឋហិត្វា ឯកេកមុដ្ឋិបហារំ ទត្វា សភាយ នីហរិំសុ, ទស្សនាតិក្កន្តាយ បថវី វិវរមទាសិ. តស្មិំ ខណេ អវីចិតោ ជាលា ឧដ្ឋហិត្វា កុលទត្តិកេន រត្តកម្ពលេនេវ តំ អច្ឆាទេត្វា អវីចិម្ហិ បក្ខិបិ, ភគវតោ លាភសក្ការោ អតិរេកតរោ អហោសិ. តេន វុត្តំ –

‘‘សព្ពាភិភុស្ស ពុទ្ធស្ស, នន្ទោ នាមាសិ សាវកោ;

តំ អព្ភក្ខាយ និរយេ, ចិរំ សំសរិតំ មយា.

‘‘ទសវស្សសហស្សានិ, និរយេ សំសរិំ ចិរំ;

មនុស្សភាវំ លទ្ធាហំ, អព្ភក្ខានំ ពហុំ លភិំ.

‘‘តេន កម្មាវសេសេន, ចិញ្ចមាណវិកា មមំ;

អព្ភាចិក្ខិ អភូតេន, ជនកាយស្ស អគ្គតោ’’តិ. (អប. ថេរ ១.៣៩.៧០-៧២);

តតិយបញ្ហេ – អព្ភក្ខានន្តិ អភិ អក្ខានំ អក្កោសនំ. អតីតេ កិរ ពោធិសត្តោ អបាកដជាតិយំ ឧប្បន្នោ មុនាឡិ នាម ធុត្តោ ហុត្វា ទុជ្ជនសំសគ្គពលេន សុរភិំ នាម បច្ចេកពុទ្ធំ ‘‘ទុស្សីលោ បាបធម្មោ អយំ ភិក្ខូ’’តិ អក្កោសិ. សោ តេន អកុសលេន វចីកម្មេន ពហូនិ វស្សសហស្សានិ និរយេ បច្ចិត្វា ឥមស្មិំ បច្ឆិមត្តភាវេ ទសបារមិតាសំសិទ្ធិពលេន ពុទ្ធោ ជាតោ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ អហោសិ. បុន តិត្ថិយា ឧស្សាហជាតា – ‘‘កថំ នុ ខោ សមណស្ស គោតមស្ស អយសំ ឧប្បាទេស្សាមា’’តិ ទុក្ខី ទុម្មនា និសីទិំសុ. តទា សុន្ទរី នាមេកា បរិព្ពាជិកា តេ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឋិតា តុណ្ហីភូតេ កិញ្ចិ អវទន្តេ ទិស្វា ‘‘កិំ មយ្ហំ ទោសោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សមណេន គោតមេន អម្ហេ វិហេឋិយមានេ ត្វំ អប្បោស្សុក្កា វិហរិស្សសិ, ឥទំ តវ ទោសោ’’តិ. ‘‘ឯវមហំ តត្ថ កិំ ករិស្សាមី’’តិ? ‘‘ត្វំ សមណស្ស គោតមស្ស អវណ្ណំ ឧប្បាទេតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ? ‘‘សក្ខិស្សាមិ, អយ្យា’’តិ វត្វា តតោ បដ្ឋាយ វុត្តនយេន ទិដ្ឋទិដ្ឋានំ ‘‘សមណេន គោតមេន ឯកគន្ធកុដិយំ សយិត្វា និក្ខន្តា’’តិ វត្វា អក្កោសតិ បរិភាសតិ. តិត្ថិយាបិ ‘‘បស្សថ, ភោ, សមណស្ស គោតមស្ស កម្ម’’ន្តិ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘មុនាឡិ នាមហំ ធុត្តោ, បុព្ពេ អញ្ញាសុ ជាតិសុ;

បច្ចេកពុទ្ធំ សុរភិំ, អព្ភាចិក្ខិំ អទូសកំ.

‘‘តេន កម្មវិបាកេន, និរយេ សំសរិំ ចិរំ;

ពហូ វស្សសហស្សានិ, ទុក្ខំ វេទេសិ វេទនំ.

‘‘តេន កម្មាវសេសេន, ឥធ បច្ឆិមកេ ភវេ;

អព្ភក្ខានំ មយា លទ្ធំ, សុន្ទរិកាយ ការណា’’តិ. (អប. ថេរ ១.៣៩.៦៧-៦៩);

ចតុត្ថបញ្ហេ – អព្ភក្ខានំ អភិ វិសេសេន អក្កោសនំ បរិភាសនំ. អតីតេ កិរ ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណកុលេ ឧប្បន្នោ ពហុស្សុតោ ពហូហិ សក្កតោ បូជិតោ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តេ វនមូលផលាហារោ ពហុមាណវេ មន្តេ វាចេន្តោ វាសំ កប្បេសិ. ឯកោ បញ្ចាភិញ្ញាអដ្ឋសមាបត្តិលាភី តាបសោ តស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. សោ តំ ទិស្វាវ ឥស្សាបកតោ តំ អទូសកំ ឥសិំ ‘‘កាមភោគី កុហកោ អយំ ឥសី’’តិ អព្ភាចិក្ខិ, អត្តនោ សិស្សេ ច អាហ – ‘‘អយំ ឥសិ ឯវរូបោ អនាចារកោ’’តិ. តេបិ តថេវ អក្កោសិំសុ បរិភាសិំសុ. សោ តេន អកុសលកម្មវិបាកេន វស្សសហស្សានិ និរយេ ទុក្ខមនុភវិត្វា ឥមស្មិំ បច្ឆិមត្តភាវេ ពុទ្ធោ ហុត្វា លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ អាកាសេ បុណ្ណចន្ទោ វិយ បាកដោ ជាតោ. តថេវ តិត្ថិយា អព្ភក្ខានេនបិ អសន្តុដ្ឋា បុនបិ សុន្ទរិយា អព្ភក្ខានំ ការេត្វា សុរាធុត្តេ បក្កោសាបេត្វា លញ្ជំ ទត្វា ‘‘តុម្ហេ សុន្ទរិំ មារេត្វា ជេតវនទ្វារសមីបេ មាលាកចវរេន ឆាទេថា’’តិ អាណាបេសុំ. តេ តថា ករិំសុ. តតោ តិត្ថិយា ‘‘សុន្ទរិំ ន បស្សាមា’’តិ រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា ‘‘បរិយេសថា’’តិ អាហ. តេ អត្តនា បាតិតដ្ឋានតោ គហេត្វា មញ្ចកំ អារោបេត្វា រញ្ញោ ទស្សេត្វា ‘‘បស្សថ, ភោ, សមណស្ស គោតមស្ស សាវកានំ កម្ម’’ន្តិ ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច សកលនគរេ អវណ្ណំ ឧគ្ឃោសេន្តា វិចរិំសុ. សុន្ទរិំ អាមកសុសានេ អដ្ដកេ ឋបេសុំ. រាជា ‘‘សុន្ទរិមារកេ បរិយេសថា’’តិ អាណាបេសិ. តទា ធុត្តា សុរំ បិវិត្វា ‘‘ត្វំ សុន្ទរិំ មារេសិ, ត្វំ មារេសី’’តិ កលហំ ករិំសុ. រាជបុរិសា តេ ធុត្តេ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សេសុំ. រាជា ‘‘កិំ, ភណេ, តុម្ហេហិ សុន្ទរី មារិតា’’តិ? ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កេហិ អាណត្តា’’តិ? ‘‘តិត្ថិយេហិ, ទេវា’’តិ. រាជា តិត្ថិយេ អាហរាបេត្វា ពន្ធាបេត្វា ‘‘គច្ឆថ, ភណេ, ‘ពុទ្ធស្ស អវណ្ណត្ថាយ អម្ហេហិ សយមេវ សុន្ទរី មារាបិតា, ភគវា តស្ស សាវកា ច អការកា’តិ ឧគ្ឃោសថា’’តិ អាហ. តេ តថា អកំសុ. សកលនគរវាសិនោ និក្កង្ខា អហេសុំ. រាជា តិត្ថិយេ ច ធុត្តេ ច មារាបេត្វា ឆឌ្ឌាបេតិ. តតោ ភគវតោ ភិយ្យោសោមត្តាយ លាភសក្ការោ វឌ្ឍិ. តេន វុត្តំ –

‘‘ព្រាហ្មណោ សុតវា អាសិំ, អហំ សក្កតបូជិតោ;

មហាវនេ បញ្ចសតេ, មន្តេ វាចេមិ មាណវេ.

‘‘តត្ថាគតោ ឥសិ ភីមោ, បញ្ចាភិញ្ញោ មហិទ្ធិកោ;

តញ្ចាហំ អាគតំ ទិស្វា, អព្ភាចិក្ខិំ អទូសកំ.

‘‘តតោហំ អវចំ សិស្សេ, កាមភោគី អយំ ឥសិ;