៣-៤. អនុរុទ្ធត្ថេរអបទានវណ្ណនា

សុមេធំ ភគវន្តាហន្តិអាទិកំ អាយស្មតោ អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ វិភវសម្បន្នេ កុដុម្ពិកកុលេ និព្ពត្តិ. វយប្បត្តោ ឯកទិវសំ វិហារំ គន្ត្វា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារា ឯកំ ភិក្ខុំ ទិព្ពចក្ខុកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សយម្បិ តំ ទានំ បត្ថេត្វា សតសហស្សភិក្ខុបរិវារស្ស ភគវតោ សត្តាហំ មហាទានំ បវត្តេត្វា សត្តមេ ទិវសេ ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ឧត្តមានិ វត្ថានិ ទត្វា បណិធានំ អកាសិ. សត្ថាបិស្ស អនន្តរាយេន សមិជ្ឈនភាវំ ទិស្វា ‘‘អនាគតេ គោតមស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាសនេ ទិព្ពចក្ខុកានំ អគ្គោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាកាសិ. សោបិ តត្ថ បុញ្ញានិ ករោន្តោ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ សត្តយោជនិកេ កនកថូបេ ពហុកំសបាតិយោ ទីបរុក្ខេហិ ទីបកបល្លិកាហិ ច ‘‘ទិព្ពចក្ខុញាណស្ស ឧបនិស្សយោ ហោតូ’’តិ ឧឡារំ ទីបបូជំ អកាសិ. ឯវំ យាវជីវំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ ពារាណសិយំ កុដុម្ពិកគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ និដ្ឋិតេ យោជនិកេ កនកថូបេ ពហុកំសបាតិយោ សប្បិមណ្ឌស្ស បូរេត្វា មជ្ឈេ ច ឯកេកំ គុឡបិណ្ឌំ ឋបេត្វា មុខវដ្ដិយា មុខវដ្ដិំ ផុសាបេន្តោ ចេតិយំ បរិក្ខិបាបេសិ. អត្តនា គហិតកំសបាតិំ សប្បិមណ្ឌស្ស បូរេត្វា សហស្សវដ្ដិយោ ជាលាបេត្វា សីសេ ឋបេត្វា សព្ពរត្តិំ ចេតិយំ អនុបរិយាយិ.

ឯវំ តស្មិម្បិ អត្តភាវេ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចុតោ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ ពារាណសិយំយេវ ទុគ្គតកុលេ និព្ពត្តិ, ‘‘អន្នភារោ’’តិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ សុមនសេដ្ឋិស្ស នាម គេហេ កម្មំ ករោន្តោ ជីវតិ. ឯកទិវសំ សោ ឧបរិដ្ឋំ នាម បច្ចេកពុទ្ធំ និរោធសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ គន្ធមាទនបព្ពតតោ អាកាសេនាគន្ត្វា ពារាណសីនគរទ្វារេ ឱតរិត្វា ចីវរំ បារុបិត្វា នគរេ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ បត្តំ គហេត្វា អត្តនោ អត្ថាយ ឋបិតំ ភាគភត្តំ បត្តេ បក្ខិបិត្វា បច្ចេកពុទ្ធស្ស ទាតុកាមោ អារភិ. ភរិយាបិស្ស អត្តនោ ភាគភត្តញ្ច តត្ថេវ បក្ខិបិ. សោ តំ នេត្វា បច្ចេកពុទ្ធស្ស ហត្ថេ ឋបេសិ. បច្ចេកពុទ្ធោ តំ គហេត្វា អនុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ. តំ ទិវសំ សុមនសេដ្ឋិស្ស ឆត្តេ អធិវត្ថា ទេវតា – ‘‘អហោ ទានំ, បរមទានំ, ឧបរិដ្ឋេ សុប្បតិដ្ឋិត’’ន្តិ មហាសទ្ទេន អនុមោទិ. តំ សុត្វា សុមនសេដ្ឋិ – ‘‘ឯវំ ទេវតាយ អនុមោទិតំ ឥទមេវ ឧត្តមទាន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា តត្ថ បត្តិំ យាចិ. អន្នភារោ បន តស្ស បត្តិំ អទាសិ. តេន បសន្នចិត្តោ សុមនសេដ្ឋិ តស្ស សហស្សំ ទត្វា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ តុយ្ហំ សហត្ថេន កម្មករណកិច្ចំ នត្ថិ, បតិរូបំ គេហំ កត្វា និច្ចំ វសាហី’’តិ អាហ.

យស្មា និរោធសមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស ទិន្នបិណ្ឌបាតោ តំ ទិវសមេវ ឧឡារវិបាកោ ហោតិ, តស្មា សុមនសេដ្ឋិ រញ្ញោ សន្តិកំ គច្ឆន្តោ តំ គហេត្វា អគមាសិ. រាជា បន តំ អាទរវសេន ឱលោកេសិ. សេដ្ឋិ – ‘‘មហារាជ, អយំ ឱលោកេតព្ពយុត្តោយេវា’’តិ វត្វា តទា តេន កតកម្មំ អត្តនាបិស្ស សហស្សទិន្នភាវញ្ច កថេសិ. តំ សុត្វា រាជា តស្ស តុស្សិត្វា សហស្សំ ទត្វា ‘‘អសុកស្មិំ ឋានេ គេហំ កត្វា វសាហី’’តិ គេហដ្ឋានមស្ស អាណាបេសិ. តស្ស តំ ឋានំ សោធាបេន្តស្ស មហន្តា មហន្តា និធិកុម្ភិយោ ឧដ្ឋហិំសុ. សោ តា ទិស្វា រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា សព្ពំ ធនំ ឧទ្ធរាបេត្វា រាសិកតំ ទិស្វា – ‘‘ឯត្តកំ ធនំ ឥមស្មិំ នគរេ កស្ស គេហេ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ន កស្សចិ, ទេវា’’តិ. ‘‘តេន ហិ អយំ អន្នភារោ ឥមស្មិំ នគរេ មហាធនសេដ្ឋិ នាម ហោតូ’’តិ តំ ទិវសមេវ តស្ស សេដ្ឋិឆត្តំ ឧស្សាបេសិ.

សោ សេដ្ឋិ ហុត្វា យាវជីវំ កល្យាណកម្មំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តោ, ទីឃរត្តំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា អម្ហាកំ ភគវតោ ឧប្បជ្ជនកកាលេ កបិលវត្ថុនគរេ សុក្កោទនសក្កស្ស គេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តស្ស ជាតស្ស អនុរុទ្ធោតិ នាមំ អកំសុ. សោ មហានាមសក្កស្ស កនិដ្ឋភាតា ភគវតោ ចូឡបិតុ បុត្តោ បរមសុខុមាលោ មហាបុញ្ញោ អហោសិ. សុវណ្ណបាតិយំយេវ ចស្ស ភត្តំ ឧប្បជ្ជិ. អថស្ស មាតា ឯកទិវសំ ‘‘មម បុត្តោ នត្ថីតិ បទំ ន ជានាតិ, តំ ជានាបេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯកំ សុវណ្ណបាតិំ តុច្ឆកំយេវ អញ្ញាយ សុវណ្ណបាតិយា បិទហិត្វា តស្ស បេសេសិ, អន្តរាមគ្គេ ទេវតា តំ, ទិព្ពបូវេហិ បូរេសុំ. ឯវំ មហាបុញ្ញោ តិណ្ណំ ឧតូនំ អនុច្ឆវិកេសុ តីសុ បាសាទេសុ អលង្កតនាដកិត្ថីហិ បរិវុតោ ទេវោ វិយ មហាសម្បត្តិំ អនុភវិ.

អម្ហាកម្បិ ពោធិសត្តោ តស្មិំ សមយេ តុសិតបុរា ចវិត្វា សុទ្ធោទនមហារាជស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិត្វា អនុក្កមេន វុទ្ធិប្បត្តោ ឯកូនតិំស វស្សានិ អគារមជ្ឈេ វសិត្វា មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា អនុក្កមេន បដិវិទ្ធសព្ពញ្ញុតញ្ញាណោ ពោធិមណ្ឌេ សត្តសត្តាហំ វីតិនាមេត្វា ឥសិបតនេ មិគទាយេ ធម្មចក្កំ បវត្តេត្វា លោកានុគ្គហំ ករោន្តោ រាជគហំ គន្ត្វា វេឡុវនេ វិហាសិ. តទា សុទ្ធោទនមហារាជា – ‘‘បុត្តោ កិរ មេ រាជគហំ អនុប្បត្តោ; គច្ឆថ, ភណេ, មម បុត្តំ អានេថា’’តិ សហស្សសហស្សបរិវារេ ទស អមច្ចេ បេសេសិ. តេ សព្ពេ ឯហិភិក្ខុបព្ពជ្ជាយ បព្ពជិំសុ. តេសុ ឧទាយិត្ថេរេន ចារិកាគមនំ អាយាចិតោ ភគវា វីសតិសហស្សខីណាសវបរិវុតោ រាជគហតោ និក្ខមិត្វា កបិលវត្ថុបុរំ គន្ត្វា ញាតិសមាគមេ អនេកានិ បាដិហារិយានិ ទស្សេត្វា បាដិហារិយវិចិត្តំ ធម្មទេសនំ កថេត្វា មហាជនំ អមតបានំ បាយេត្វា ទុតិយទិវសេ បត្តចីវរមាទាយ នគរទ្វារេ ឋត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ កុលនគរំ អាគតានំ សព្ពពុទ្ធានំ អាចិណ្ណ’’ន្តិ អាវជ្ជមានោ ‘‘សបទានំ បិណ្ឌាយ ចរណំ អាចិណ្ណ’’ន្តិ ញត្វា សបទានំ បិណ្ឌាយ ចរតិ. រាជា ‘‘បុត្តោ តេ បិណ្ឌាយ ចរតី’’តិ សុត្វា តុរិតតុរិតោ អាគន្ត្វា អន្តរវីថិយំ ធម្មំ សុត្វា អត្តនោ និវេសនំ បវេសេត្វា មហន្តំ សក្ការសម្មានំ អកាសិ. ភគវា តត្ថ កត្តព្ពំ ញាតិសង្គហំ កត្វា រាហុលកុមារំ បព្ពាជេត្វា នចិរស្សេវ កបិលវត្ថុនគរតោ មល្លរដ្ឋេ ចារិកំ ចរមានោ អនុបិយម្ពវនំ បាបុណិ.

តស្មិំ សមយេ សុទ្ធោទនមហារាជា សាកិយគណំ សន្និបាតេត្វា អាហ – ‘‘សចេ មម បុត្តោ អគារំ អជ្ឈាវសិស្ស, រាជា អភវិស្ស ចក្កវត្តី សត្តរតនសម្បន្នោ ខត្តិយគណបរិវារោ, នត្តាបិ មេ រាហុលកុមារោ ខត្តិយគណេន សទ្ធិំ តំ បរិវារេត្វា អចរិស្ស, តុម្ហេបិ ឯតមត្ថំ ជានាថ. ឥទានិ បន មម បុត្តោ ពុទ្ធោ ជាតោ, ខត្តិយាវាស្ស បរិវារា ហោន្តុ, តុម្ហេ ឯកេកកុលតោ ឯកេកំ ទារកំ ទេថា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ ឯកប្បហារេនេវ ទ្វេអសីតិសហស្សខត្តិយកុមារា បព្ពជិំសុ.

តស្មិំ សមយេ មហានាមោ សក្កោ កុដុម្ពសាមិកោ, សោ អត្តនោ កនិដ្ឋំ អនុរុទ្ធំ សក្កំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតទវោច – ‘‘ឯតរហិ, តាត អនុរុទ្ធ, អភិញ្ញាតា អភិញ្ញាតា សក្យកុមារា ភគវន្តំ បព្ពជិតំ អនុបព្ពជន្តិ, អម្ហាកញ្ច កុលា នត្ថិ កោចិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ, តេន ហិ ត្វំ វា បព្ពជាហិ, អហំ វា បព្ពជិស្សាមី’’តិ. តំ សុត្វា អនុរុទ្ធោ ឃរាវាសេ រុចិំ អកត្វា អត្តសត្តមោ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ. តស្ស បព្ពជ្ជានុក្កមោ សង្ឃភេទកក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៣៣០ អាទយោ) អាគតោយេវ. ឯវំ អនុបិយំ គន្ត្វា បព្ពជិតេសុ បន តេសុ តស្មិំយេវ អន្តោវស្សេ ភទ្ទិយត្ថេរោ អរហត្តំ បាបុណិ, អនុរុទ្ធត្ថេរោ ទិព្ពចក្ខុំ និព្ពត្តេសិ, ទេវទត្តោ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេសិ, អានន្ទត្ថេរោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ, ភគុត្ថេរោ ច កិមិលត្ថេរោ ច បច្ឆា អរហត្តំ បាបុណិំសុ. តេសំ សព្ពេសម្បិ ថេរានំ អត្តនោ អត្តនោ អាគតដ្ឋានេសុ បុព្ពបត្ថនាភិនីហារោ អាវិ ភវិស្សតិ. អយំ អនុរុទ្ធត្ថេរោ ធម្មសេនាបតិស្ស សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ចេតិយរដ្ឋេ បាចីនវំសទាយំ គន្ត្វា សមណធម្មំ ករោន្តោ សត្ត មហាបុរិសវិតក្កេ វិតក្កេសិ, អដ្ឋមេ កិលមតិ. សត្ថា ‘‘អនុរុទ្ធោ អដ្ឋមេ មហាបុរិសវិតក្កេ កិលមតី’’តិ ញត្វា ‘‘តស្ស សង្កប្បំ បូរេស្សាមី’’តិ តត្ថ គន្ត្វា បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ អដ្ឋមំ មហាបុរិសវិតក្កំ បូរេត្វា ចតុបច្ចយសន្តោសភាវនារាមបដិមណ្ឌិតំ មហាអរិយវំសបដិបទំ កថេត្វា អាកាសេ ឧប្បតិត្វា ភេសកលាវនមេវ គតោ.

ថេរោ តថាគតេ គតមត្តេយេវ តេវិជ្ជោ មហាខីណាសវោ ហុត្វា ‘‘សត្ថា មយ្ហំ មនំ ជានិត្វា អាគន្ត្វា អដ្ឋមំ មហាបុរិសវិតក្កំ បូរេត្វា អទាសិ, សោ ច មេ មនោរថោ មត្ថកំ បត្តោ’’តិ ពុទ្ធានំ ធម្មទេសនំ អត្តនោ ច បដិវេធធម្មំ អារព្ភ ឥមា ឧទានគាថា អភាសិ –

‘‘មម សង្កប្បមញ្ញាយ, សត្ថា លោកេ អនុត្តរោ;

មនោមយេន កាយេន, ឥទ្ធិយា ឧបសង្កមិ.

‘‘យទា មេ អហុ សង្កប្បោ, តតោ ឧត្តរិ ទេសយិ;

និប្បបញ្ចរតោ ពុទ្ធោ, និប្បបញ្ចមទេសយិ.

‘‘តស្សាហំ ធម្មមញ្ញាយ, វិហាសិំ សាសនេ រតោ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. (ថេរគា. ៩០១-៩០៣);

អថ នំ អបរភាគេ សត្ថា ជេតវនេ មហាវិហារេ វិហរន្តោ ‘‘ទិព្ពចក្ខុកានំ ភិក្ខូនំ អនុរុទ្ធោ អគ្គោ’’តិ (អ. និ. ១.១៩២) អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ.

៤២១. ឯវំ សោ ភគវតោ សន្តិកា ទិព្ពចក្ខុកានំ អគ្គដ្ឋានំ លភិត្វា អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សវសេន បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ សុមេធំ ភគវន្តាហន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សុន្ទរា ឧបដ្ឋាបនបញ្ញា មគ្គផលបញ្ញា វិបស្សនាបញ្ញា ចតុបដិសម្ភិទាទិសង្ខាតា មេធា យស្ស ភគវតោ សោ សុមេធោ, តំ សុមេធំ ភាគ្យសម្បន្នត្តា ភគវន្តំ លោកស្ស ជេដ្ឋំ សេដ្ឋំ បធានភូតំ សំសារតោ បឋមំ និគ្គតំ នរានំ អាសភំ បុរេចារិកំ វូបកដ្ឋំ វិវេកភូតំ គណសង្គណិការាមតោ អបគតំ វិហរន្តំ អហំ អទ្ទសន្តិ សម្ពន្ធោ.

៤២២. សព្ពធម្មានំ សយមេវ ពុទ្ធត្តា សម្ពុទ្ធំ, ឧបគន្ត្វាន សមីបំ គន្ត្វាតិ អត្ថោ. អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វានាតិ ទសង្គុលិបុដំ មុទ្ធនិ កត្វាតិ អត្ថោ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៤៣០. ទិវា រត្តិញ្ច បស្សាមីតិ តទា ទេវលោកេ ច មនុស្សលោកេ ច ឧប្បន្នកាលេ មំសចក្ខុនា សមន្តតោ យោជនំ បស្សាមីតិ អត្ថោ.

៤៣១. សហស្សលោកំ ញាណេនាតិ បញ្ញាចក្ខុនា សហស្សចក្កវាឡំ បស្សាមីតិ អត្ថោ. សត្ថុ សាសនេតិ ឥទានិ គោតមស្ស ភគវតោ សាសនេ. ទីបទានស្ស ទីបបូជាយ ឥទំ ផលំ, ឥមិនា ផលេន ទិព្ពចក្ខុំ អនុប្បត្តោ បដិលទ្ធោ ឧប្បាទេសិន្តិ អត្ថោ.

អនុរុទ្ធត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.