៣-៣. មហាកស្សបត្ថេរអបទានវណ្ណនា

បទុមុត្តរស្ស ភគវតោត្យាទិកំ អាយស្មតោ មហាកស្សបត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញសម្ភារានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ វេទេហោ នាម អសីតិកោដិវិភវោ កុដុម្ពិកោ អហោសិ. សោ ពុទ្ធមាមកោ, ធម្មមាមកោ, សង្ឃមាមកោ, ឧបាសកោ ហុត្វា វិហរន្តោ ឯកស្មិំ ឧបោសថទិវសេ បាតោវ សុភោជនំ ភុញ្ជិត្វា ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ គន្ធបុប្ផាទីនិ គហេត្វា វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ បូជេត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ.

តស្មិញ្ច ខណេ សត្ថា មហានិសភត្ថេរំ នាម តតិយសាវកំ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ធុតវាទានំ យទិទំ និសភោ’’តិ ឯតទគ្គេ ឋបេសិ. ឧបាសកោ តំ សុត្វា បសន្នោ ធម្មកថាវសានេ មហាជនេ ឧដ្ឋាយ គតេ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ‘‘ស្វេ, ភន្តេ, មយ្ហំ ភិក្ខំ អធិវាសេថា’’តិ និមន្តេសិ. ‘‘មហា ខោ, ឧបាសក, ភិក្ខុសង្ឃោ’’តិ. ‘‘កិត្តកោ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អដ្ឋសដ្ឋិភិក្ខុសតសហស្ស’’ន្តិ. ‘‘ភន្តេ, ឯកំ សាមណេរម្បិ វិហារេ អសេសេត្វា មយ្ហំ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ. សត្ថា អធិវាសេសិ. ឧបាសកោ សត្ថុ អធិវាសនំ ញត្វា គេហំ គន្ត្វា មហាទានំ សជ្ជេត្វា បុនទិវសេ សត្ថុ កាលំ អារោចាបេសិ. សត្ថា បត្តចីវរមាទាយ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ឧបាសកស្ស ឃរំ គន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសិន្នោ ទក្ខិណោទកាវសានេ យាគុអាទីនិ សម្បដិច្ឆន្តោ ភត្តវិស្សគ្គំ អកាសិ. ឧបាសកោបិ សត្ថុ សន្តិកេ និសីទិ.

តស្មិំ អន្តរេ មហានិសភត្ថេរោ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ តមេវ វីថិំ បដិបជ្ជិ. ឧបាសកោ ទិស្វា ឧដ្ឋាយ គន្ត្វា ថេរំ វន្ទិត្វា ‘‘បត្តំ, ភន្តេ, ទេថា’’តិ អាហ. ថេរោ បត្តំ អទាសិ. ‘‘ភន្តេ, ឥធេវ បវិសថ, សត្ថាបិ គេហេ និសិន្នោ’’តិ. ‘‘ន វដ្ដិស្សតិ, ឧបាសកា’’តិ. សោ ថេរស្ស បត្តំ គហេត្វា បិណ្ឌបាតស្ស បូរេត្វា អទាសិ. តតោ ថេរំ អនុគន្ត្វា និវត្តោ សត្ថុ សន្តិកេ និសីទិត្វា ឯវមាហ – ‘‘មហានិសភត្ថេរោ, ភន្តេ, ‘សត្ថាបិ គេហេ និសិន្នោ’តិ វុត្តេបិ បវិសិតុំ ន ឥច្ឆិ. អត្ថិ នុ ខោ ឯតស្ស តុម្ហាកំ គុណេហិ អតិរេកគុណោ’’តិ? ពុទ្ធានញ្ច វណ្ណមច្ឆេរំ នាម នត្ថិ, តស្មា សត្ថា ឯវមាហ – ‘‘ឧបាសក, មយំ ភិក្ខំ អាគមយមានា គេហេ និសីទាម, សោ ភិក្ខុ ន ឯវំ និសីទិត្វា ភិក្ខំ ឧទិក្ខតិ. មយំ គាមន្តសេនាសនេ វសាម, សោ អរញ្ញេយេវ វសតិ. មយំ ឆន្នេ វសាម, សោ អព្ភោកាសេយេវ វសតី’’តិ ភគវា ‘‘អយញ្ច អយញ្ចេតស្ស គុណោ’’តិ មហាសមុទ្ទំ បូរយមានោ វិយ តស្ស គុណំ កថេសិ.

ឧបាសកោបិ បកតិយា ជលមានទីបោ តេលេន អាសិត្តោ វិយ សុដ្ឋុតរំ បសន្នោ ហុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘កិំ មយ្ហំ អញ្ញាយ សម្បត្តិយា, យំនូនាហំ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ ធុតវាទានំ អគ្គភាវត្ថាយ បត្ថនំ ករិស្សាមី’’តិ. សោ បុនបិ សត្ថារំ និមន្តេត្វា តេនេវ និយាមេន សត្ត ទិវសេ មហាទានំ ទត្វា សត្តមេ ទិវសេ ពុទ្ធប្បមុខស្ស មហាភិក្ខុសង្ឃស្ស តិចីវរានិ ទត្វា សត្ថុ បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា ឯវមាហ – ‘‘យំ មេ, ភន្តេ, សត្ត ទិវសេ ទានំ ទេន្តស្ស មេត្តំ កាយកម្មំ មេត្តំ វចីកម្មំ មេត្តំ មនោកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ, ឥមិនាហំ ន អញ្ញំ ទេវសម្បត្តិំ វា សក្កមារព្រហ្មសម្បត្តិំ វា បត្ថេមិ, ឥទំ បន មេ កម្មំ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ មហានិសភត្ថេរេន បត្តដ្ឋានន្តរំ បាបុណនត្ថាយ តេរសធុតង្គធរានំ អគ្គភាវស្ស អធិការោ ហោតូ’’តិ. សត្ថា ‘‘មហន្តំ ឋានំ ឥមិនា បត្ថិតំ, សមិជ្ឈិស្សតិ នុ ខោ, នោ’’តិ ឱលោកេន្តោ សមិជ្ឈនភាវំ ទិស្វា អាហ – ‘‘មនាបំ តេ ឋានំ បត្ថិតំ, អនាគតេ សតសហស្សកប្បាវសានេ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ត្វំ តតិយសាវកោ មហាកស្សបត្ថេរោ នាម ភវិស្សសី’’តិ ព្យាកាសិ. តំ សុត្វា ឧបាសកោ ‘‘ពុទ្ធានំ ទ្វេ កថា នាម នត្ថី’’តិ បុនទិវសេ បត្តព្ពំ វិយ តំ សម្បត្តិំ អមញ្ញិត្ថ. សោ យាវតាយុកំ ទានំ ទត្វា សីលំ សមាទាយ រក្ខិត្វា នានប្បការំ បុញ្ញកម្មំ កត្វា កាលំកត្វា សគ្គេ និព្ពត្តិ.

តតោ បដ្ឋាយ ទេវមនុស្សេសុ សម្បត្តិំ អនុភវន្តោ ឥតោ ឯកនវុតិកប្បេ វិបស្សិសម្មាសម្ពុទ្ធេ ពន្ធុមតីនគរំ ឧបនិស្សាយ ខេមេ មិគទាយេ វិហរន្តេ ទេវលោកា ចវិត្វា អញ្ញតរស្មិំ បរិជិណ្ណព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ. តស្មិញ្ច កាលេ វិបស្សី ភគវា សត្តមេ សំវច្ឆរេ ធម្មំ កថេសិ, មហន្តំ កោលាហលំ អហោសិ. សកលជម្ពុទីបេ ទេវតា ‘‘សត្ថា ធម្មំ កថេស្សតី’’តិ អារោចេសុំ. ព្រាហ្មណោ តំ សាសនំ អស្សោសិ. តស្ស និវាសនសាដកោ ឯកោយេវ, តថា ព្រាហ្មណិយា. បារុបនំ បន ទ្វិន្នម្បិ ឯកមេវ. សោ សកលនគរេ ‘‘ឯកសាដកព្រាហ្មណោ’’តិ បញ្ញាយិ. សោ ព្រាហ្មណោ កេនចិទេវ កិច្ចេន ព្រាហ្មណានំ សន្និបាតេ សតិ ព្រាហ្មណិំ គេហេ ឋបេត្វា សយំ តំ វត្ថំ បារុបិត្វា គច្ឆតិ, ព្រាហ្មណីនំ សន្និបាតេ សតិ សយំ គេហេ អច្ឆតិ, ព្រាហ្មណី តំ វត្ថំ បារុបិត្វា គច្ឆតិ. តស្មិំ បន ទិវសេ សោ ព្រាហ្មណិំ អាហ – ‘‘ភោតិ, កិំ ត្វំ រត្តិំ ធម្មំ សុណិស្សសិ, ឧទាហុ ទិវា’’តិ? ‘‘សាមិ, អហំ មាតុគាមោ ភីរុកជាតិកា រត្តិំ សោតុំ ន សក្កោមិ, ទិវា សោស្សាមី’’តិ តំ ព្រាហ្មណំ គេហេ ឋបេត្វា តំ វត្ថំ បារុបិត្វា ឧបាសិកាហិ សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នា ធម្មំ សុត្វា ឧបាសិកាហិ សទ្ធិំ អគមាសិ. អថ ព្រាហ្មណោ តំ គេហេ ឋបេត្វា តំ វត្ថំ បារុបិត្វា វិហារំ គតោ.

តស្មិញ្ច សមយេ សត្ថា បរិសមជ្ឈេ អលង្កតធម្មាសនេ និសិន្នោ ចិត្តពីជនិំ គហេត្វា អាកាសគង្គំ ឱតារេន្តោ វិយ សិនេរុំ មន្ថំ កត្វា សាគរំ និម្មន្ថេន្តោ វិយ ច ធម្មកថំ កថេសិ. ព្រាហ្មណស្ស បរិសបរិយន្តេន និសិន្នស្ស ធម្មំ សុណន្តស្ស បឋមយាមេយេវ សកលសរីរំ បូរយមានា បញ្ចវណ្ណា បីតិ ឧប្បជ្ជិ. សោ បារុតវត្ថំ សង្ឃរិត្វា ‘‘ទសពលស្ស ទស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ. អថស្ស អាទីនវសហស្សំ ទស្សយមានំ មច្ឆេរំ ឧប្បជ្ជិ. សោ ‘‘ព្រាហ្មណិយា តុយ្ហញ្ច ឯកមេវ វត្ថំ, អញ្ញំ កិញ្ចិ បារុបនំ នាម នត្ថិ, អបារុបិត្វា ពហិ វិចរិតុំ ន សក្កោមី’’តិ សព្ពថាបិ អទាតុកាមោ អហោសិ. អថស្ស និក្ខន្តេ បឋមេ មជ្ឈិមយាមេតិ តថេវ បីតិ ឧប្បជ្ជិ. សោ តថេវ ចិន្តេត្វា តថេវ អទាតុកាមោ អហោសិ. អថស្ស មជ្ឈិមេ យាមេ និក្ខន្តេ បច្ឆិមយាមេបិ តថេវ បីតិ ឧប្បជ្ជិ. តទា សោ មច្ឆេរំ ជិនិត្វា វត្ថំ សង្ឃរិត្វា សត្ថុ បាទមូលេ ឋបេសិ. តតោ វាមហត្ថំ អាភុជិត្វា ទក្ខិណេន ហត្ថេន អប្ផោដេត្វា ‘‘ជិតំ មេ, ជិតំ មេ’’តិ តិក្ខត្តុំ នទិ.

តស្មិំ សមយេ ពន្ធុមា រាជា ធម្មាសនស្ស បច្ឆតោ អន្តោសាណិយំ និសិន្នោ ធម្មំ សុណាតិ. រញ្ញោ ច នាម ‘‘ជិតំ មេ’’តិ សទ្ទោ អមនាបោ ហោតិ. រាជា បុរិសំ អាណាបេសិ ‘‘គច្ឆ, ភណេ, ឯតំ បុច្ឆ – ‘កិំ សោ វទតី’’’តិ? ព្រាហ្មណោ តេនាគន្ត្វា បុច្ឆិតោ ‘‘អវសេសា ហត្ថិយានាទីនិ អារុយ្ហ អសិចម្មាទីនិ គហេត្វា បរសេនំ ជិនន្តិ, ន តំ អច្ឆរិយំ. អហំ បន បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តស្ស កូដគោណស្ស មុគ្គរេន សីសំ ភិន្ទិត្វា តំ បលាបេន្តោ វិយ មច្ឆេរចិត្តំ ជិនិត្វា បារុតវត្ថំ ទសពលស្ស អទាសិំ, តំ មេ ជិតំ មច្ឆេរំ អច្ឆរិយ’’ន្តិ អាហ. សោ អាគន្ត្វា តំ បវត្តិំ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា ‘‘អម្ហេ, ភណេ, ទសពលស្ស អនុរូបំ ន ជានាម, ព្រាហ្មណោ ជានាតី’’តិ តស្ស បសីទិត្វា វត្ថយុគំ បេសេសិ. តំ ទិស្វា ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ – ‘‘រាជា មយ្ហំ តុណ្ហី និសិន្នស្ស បឋមំ កិញ្ចិ អទត្វា សត្ថុ គុណេ កថេន្តស្ស អទាសិ, សត្ថុ គុណេ បដិច្ច ឥទំ ឧប្បន្នំ, សត្ថុយេវ អនុច្ឆវិក’’ន្តិ តម្បិ វត្ថយុគំ ទសពលស្ស អទាសិ. រាជា ‘‘កិំ ព្រាហ្មណេន កត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘តម្បិ តេន វត្ថយុគំ តថាគតស្សេវ ទិន្ន’’ន្តិ សុត្វា អញ្ញានិបិ ទ្វេ វត្ថយុគានិ បេសេសិ, សោ តានិបិ សត្ថុ អទាសិ. បុន រាជា ‘អញ្ញានិបិ ចត្តារី’តិ ឯវំ វត្វា យាវ ឯវំ ទ្វត្តិំស វត្ថយុគានិ បេសេសិ. អថ ព្រាហ្មណោ ‘‘ឥទំ វឌ្ឍេត្វា វឌ្ឍេត្វា គហណំ វិយ ហោតី’’តិ អត្តនោ អត្ថាយ ឯកំ, ព្រាហ្មណិយា ឯកន្តិ ទ្វេ វត្ថយុគានិ គហេត្វា, តិំស យុគានិ តថាគតស្សេវ អទាសិ. តតោ បដ្ឋាយ ច សោ សត្ថុ វិស្សាសិកោ ជាតោ.

អថ តំ រាជា ឯកទិវសំ សីតសមយេ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តំ ទិស្វា សតសហស្សគ្ឃនកំ អត្តនោ បារុតំ រត្តកម្ពលំ ទត្វា អាហ – ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ ឥមំ បារុបិត្វា ធម្មំ សុណាហី’’តិ. សោ ‘‘កិំ មេ ឥមិនា កម្ពលេន ឥមស្មិំ បូតិកាយេ ឧបនីតេនា’’តិ ចិន្តេត្វា អន្តោគន្ធកុដិយំ តថាគតស្ស មញ្ចស្ស ឧបរិ វិតានំ កត្វា អគមាសិ. អថេកទិវសំ រាជា បាតោវ វិហារំ គន្ត្វា អន្តោគន្ធកុដិយំ សត្ថុ សន្តិកេ និសីទិ. តស្មិំ ខណេ ឆព្ពណ្ណា ពុទ្ធរស្មិយោ កម្ពលេ បដិហញ្ញន្តិ, កម្ពលោ អតិវិយ វិរោចិត្ថ. រាជា ឧល្លោកេន្តោ សញ្ជានិត្វា អាហ – ‘‘អម្ហាកំ, ភន្តេ, ឯស កម្ពលោ, អម្ហេហិ ឯកសាដកព្រាហ្មណស្ស ទិន្នោ’’តិ. ‘‘តុម្ហេហិ, មហារាជ, ព្រាហ្មណោ បូជិតោ, ព្រាហ្មណេន មយំ បូជិតា’’តិ. រាជា ‘‘ព្រាហ្មណោ យុត្តំ អញ្ញាសិ, ន មយ’’ន្តិ បសីទិត្វា យំ មនុស្សានំ ឧបការភូតំ, តំ សព្ពំ អដ្ឋដ្ឋកំ កត្វា សព្ពដ្ឋកំ នាម ទានំ ទត្វា បុរោហិតដ្ឋានេ ឋបេសិ. សោបិ ‘‘អដ្ឋដ្ឋកំ នាម ចតុសដ្ឋិ ហោតី’’តិ ចតុសដ្ឋិសលាកភត្តានិ ឧបដ្ឋបេត្វា យាវជីវំ ទានំ ទត្វា សីលំ រក្ខិត្វា តតោ ចុតោ សគ្គេ និព្ពត្តិ.

បុន តតោ ចុតោ ឥមស្មិំ កប្បេ ភគវតោ កោណាគមនស្ស ភគវតោ កស្សបស្ស ចាតិ ទ្វិន្នំ អន្តរេ ពារាណសិយំ កុដុម្ពិយកុលេ និព្ពត្តោ. សោ វឌ្ឍិមន្វាយ ឃរាវាសំ វសន្តោ ឯកទិវសំ អរញ្ញេ ជង្ឃវិហារំ វិចរតិ. តស្មិញ្ច សមយេ បច្ចេកពុទ្ធោ នទីតីរេ ចីវរកម្មំ ករោន្តោ អនុវាតេ អប្បហោន្តេ សង្ឃរិត្វា ឋបេតុមារទ្ធោ. សោ តំ ទិស្វា ‘‘កស្មា, ភន្តេ, សង្ឃរិត្វា ឋបេថា’’តិ អាហ. ‘‘អនុវាតោ នប្បហោតី’’តិ. ‘‘ឥមិនា, ភន្តេ, ករោថា’’តិ ឧត្តរិសាដកំ ទត្វា ‘‘និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ មេ កាចិ ហានិ មា ហោតូ’’តិ បត្ថនំ អកាសិ.

ឃរេបិស្ស ភគិនិយា សទ្ធិំ ភរិយាយ កលហំ ករោន្តិយា បច្ចេកពុទ្ធោ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. អថស្ស ភគិនី បច្ចេកពុទ្ធស្ស បិណ្ឌបាតំ ទត្វា តស្ស ភរិយំ សន្ធាយ – ‘‘ឯវរូបំ ពាលំ យោជនសតេ បរិវជ្ជេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ ឋបេសិ. សា គេហង្គណេ ឋិតា សុត្វា ‘‘ឥមាយ ទិន្នភត្តំ ឯស មា ភុញ្ជតូ’’តិ បត្តំ គហេត្វា ភត្តំ ឆឌ្ឌេត្វា កលលស្ស បូរេត្វា អទាសិ. ឥតរា ទិស្វា ‘‘ពាលេ, មំ តាវ អក្កោស វា បហរ វា, ឯវរូបស្ស បន ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ បូរិតបារមិស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស បត្តតោ ភត្តំ ឆឌ្ឌេត្វា កលលំ ទាតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ អាហ. អថស្ស ភរិយាយ បដិសង្ខានំ ឧប្បជ្ជិ. សា ‘‘តិដ្ឋថ, ភន្តេ’’តិ កលលំ ឆឌ្ឌេត្វា បត្តំ ធោវិត្វា គន្ធចុណ្ណេន ឧព្ពដ្ដេត្វា បណីតភត្តស្ស ចតុមធុរស្ស ច បូរេត្វា ឧបរិ អាសិត្តេន បទុមគព្ភវណ្ណេន សប្បិនា វិជ្ជោតមានំ បត្តំ បច្ចេកពុទ្ធស្ស ហត្ថេ ឋបេត្វា ‘‘យថា អយំ បិណ្ឌបាតោ ឱភាសជាតោ, ឯវំ ឱភាសជាតំ មេ សរីរំ ហោតូ’’តិ បត្ថនំ អកាសិ. បច្ចេកពុទ្ធោ អនុមោទិត្វា អាកាសំ បក្ខន្ទិ. តេបិ ទ្វេ ជាយម្បតិកា យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចុតា សគ្គេ និព្ពត្តិំសុ. បុន តតោ ចវិត្វា ឧបាសកោ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ ពារាណសិយំ អសីតិកោដិវិភវសម្បន្នេ កុលេ និព្ពត្តិ, ឥតរាបិ តាទិសស្សេវ សេដ្ឋិនោ ធីតា ហុត្វា និព្ពត្តិ, តស្ស វយប្បត្តស្ស តមេវ សេដ្ឋិធីតរំ អានយិំសុ. តស្សា បុព្ពេ អនិដ្ឋវិបាកស្ស បាបកម្មស្ស អានុភាវេន បតិកុលំ បវិដ្ឋមត្តាយ ឧម្មារន្តរតោ បដ្ឋាយ សកលំ គេហំ ឧគ្ឃាដិតវច្ចកូបោ វិយ ទុគ្គន្ធំ ជាតំ. កុមារោ ‘‘កស្សាយំ គន្ធោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សេដ្ឋិកញ្ញាយា’’តិ សុត្វា ‘‘នីហរថ ន’’ន្តិ តស្សាយេវ កុលឃរំ បេសេសិ. សា តេនេវ នីហារេន សត្តសុ ឋានេសុ បដិនិវត្តិ.

តេន សមយេន កស្សបទសពលោ បរិនិព្ពាយិ. តស្ស សតសហសគ្ឃនិកាហិ សុវណ្ណិដ្ឋកាហិ យោជនុព្ពេធំ ចេតិយំ អារភិំសុ. តស្មិំ ចេតិយេ ករិយមានេ សា សេដ្ឋិធីតា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ សត្តសុ ឋានេសុ បដិនិវត្តា, កិំ មេ ជីវិតេនា’’តិ អត្តនោ អាភរណភណ្ឌំ ភញ្ជាបេត្វា សុវណ្ណិដ្ឋកំ ការេសិ រតនាយតំ វិទត្ថិវិត្ថិណ្ណំ ចតុរង្គុលុព្ពេធំ. តតោ ហរិតាលមនោសិលាបិណ្ឌំ គហេត្វា អដ្ឋ ឧប្បលបុប្ផហត្ថកេ អាទាយ ចេតិយករណដ្ឋានំ គតា. តស្មិញ្ច ខណេ ឯកា ឥដ្ឋកាបន្តិ បរិក្ខិបិត្វា អាគច្ឆមានា ឃដនិដ្ឋកាយ ឩនា ហោតិ. សេដ្ឋិធីតា វឌ្ឍកិំ អាហ ‘‘ឥមំ មេ ឥដ្ឋកំ ឯត្ថ ឋបេថា’’តិ. ‘‘អម្ម ភទ្ទកេ, កាលេ អាគតាសិ, សយមេវ ឋបេហី’’តិ. សា អារុយ្ហ តេលេន ហរិតាលមនោសិលាបិណ្ឌំ យោជេត្វា តេន ពន្ធនេន ឥដ្ឋកំ បតិដ្ឋបេត្វា ឧបរិ អដ្ឋហិ ឧប្បលបុប្ផហត្ថកេហិ បូជំ កត្វា វន្ទិត្វា ‘‘និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ មេ កាយតោ ចន្ទនគន្ធោ វាយតុ, មុខតោ ឧប្បលគន្ធោ’’តិ បត្ថនំ កត្វា ចេតិយំ វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា គេហំ អគមាសិ.

តស្មិំយេវ ខណេ សា យស្ស សេដ្ឋិបុត្តស្ស បឋមំ គេហំ នីតា, តស្ស តំ អារព្ភ សតិ ឧទបាទិ. នគរេបិ នក្ខត្តំ សង្ឃុដ្ឋំ ហោតិ. សោ ឧបដ្ឋាកេ អាហ ‘‘ឥធ អានីតា សេដ្ឋិធីតា កុហិ’’ន្តិ? ‘‘កុលគេហេ, សាមី’’តិ. ‘‘អានេថ នំ, នក្ខត្តំ កីឡិស្សាមី’’តិ. តេ គន្ត្វា តំ វន្ទិត្វា ឋិតា. ‘‘កិំ, តាតា, អាគតត្ថា’’តិ តាយ បុដ្ឋា តស្សា តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិំសុ. ‘‘តាតា, មយា អាភរណភណ្ឌេហិ ចេតិយំ បូជិតំ, អាភរណំ មេ នត្ថី’’តិ. តេ គន្ត្វា សេដ្ឋិបុត្តស្ស អារោចេសុំ. ‘‘អានេថ នំ, បិឡន្ធនំ លភិស្សតី’’តិ. តេ តំ អានយិំសុ. តស្សា សហ គេហបវេសនេន សកលគេហំ ចន្ទនគន្ធោ ចេវ ឧប្បលគន្ធោ ច វាយិ. សេដ្ឋិបុត្តោ តំ បុច្ឆិ – ‘‘ភទ្ទេ, តវ សរីរតោ បឋមំ ទុគ្គន្ធោ វាយិ, ឥទានិ បន តេ សរីរតោ ចន្ទនគន្ធោ, មុខតោ ឧប្បលគន្ធោ វាយតិ, កិមេត’’ន្តិ? សា អាទិតោ បដ្ឋាយ អត្តនា កតកម្មំ អារោចេសិ. សេដ្ឋិបុត្តោ ‘‘និយ្យានិកំ វត ពុទ្ធសាសន’’ន្តិ បសីទិត្វា យោជនិកំ សុវណ្ណចេតិយំ កម្ពលកញ្ចុកេន បដិច្ឆាទេត្វា តត្ថ តត្ថ រថចក្កបមាណេហិ សុវណ្ណបទុមេហិ អលង្ករិ. តេសំ ទ្វាទសហត្ថា ឱលម្ពកា ហោន្តិ.

សោ តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចុតោ សគ្គេ និព្ពត្តិត្វា, បុន តតោ ចវិត្វា ពារាណសិតោ យោជនមត្តេ ឋានេ អញ្ញតរស្មិំ អមច្ចកុលេ និព្ពត្តិ. ភរិយា បនស្ស ទេវលោកតោ ចវិត្វា រាជកុលេ ជេដ្ឋរាជធីតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. តេសុ វយប្បត្តេសុ កុមារស្ស វសនគាមេ នក្ខត្តំ សង្ឃុដ្ឋំ. សោ មាតរំ អាហ – ‘‘អម្ម, សាដកំ មេ ទេហិ, នក្ខត្តំ កីឡិស្សាមី’’តិ. សា ធោតវត្ថំ នីហរិត្វា អទាសិ. ‘‘អម្ម, ថូលមិទ’’ន្តិ អាហ. សា អញ្ញំ នីហរិត្វា អទាសិ. សោ តម្បិ បដិក្ខិបិ. អថ នំ មាតា អាហ – ‘‘តាត, យាទិសេ គេហេ មយំ ជាតា, នត្ថិ នោ ឥតោ សុខុមតរស្ស បដិលាភាយ បុញ្ញ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ លភនដ្ឋានំ គច្ឆាមិ, អម្មា’’តិ. ‘‘បុត្ត, អហំ អជ្ជេវ តុយ្ហំ ពារាណសិនគររជ្ជបដិលាភំ ឥច្ឆាមី’’តិ. សោ មាតរំ វន្ទិត្វា ‘‘គច្ឆាមិ, អម្មា’’តិ. ‘‘គច្ឆ, តាតា’’តិ. សោ បន បុញ្ញនិយាមេន និក្ខមិត្វា ពារាណសិំ គន្ត្វា ឧយ្យានេ មង្គលសិលាបដ្ដេ សសីសំ បារុបិត្វា និបជ្ជិ. សោ ច ពារាណសិរញ្ញោ កាលង្កតស្ស សត្តមោ ទិវសោ ហោតិ.

អមច្ចា រញ្ញោ សរីរកិច្ចំ កត្វា រាជង្គណេ និសីទិត្វា មន្តយិំសុ – ‘‘រញ្ញោ ឯកា ធីតាវ អត្ថិ, បុត្តោ នត្ថិ, អរាជកំ រជ្ជំ នស្សិស្សតិ, កោ រាជា ភវិតុំ អរហតី’’តិ? ‘‘ត្វំ ហោហិ, ត្វំ ហោហី’’តិ. បុរោហិតោ អាហ – ‘‘ពហុំ ឱលោកេតុំ ន វដ្ដតិ, ផុស្សរថំ វិស្សជ្ជេស្សាមា’’តិ. តេ កុមុទវណ្ណេ ចត្តារោ សិន្ធវេ យោជេត្វា បញ្ចវិធរាជកកុធភណ្ឌំ សេតច្ឆត្តញ្ច តស្មិំ ឋបេត្វា រថំ វិស្សជ្ជេត្វា បច្ឆតោ តូរិយានិ បគ្គណ្ហាបេសុំ. រថោ បាចីនទ្វារេន និក្ខមិត្វា ឧយ្យានាភិមុខោ អគមាសិ. ‘‘បរិចយេន ឧយ្យានាភិមុខោ គច្ឆតិ, និវត្តេមា’’តិ កេចិ អាហំសុ. បុរោហិតោ ‘‘មា និវត្តយិត្ថា’’តិ អាហ. រថោ គន្ត្វា កុមារំ បទក្ខិណំ កត្វា អារុហនសជ្ជោ ហុត្វា អដ្ឋាសិ. បុរោហិតោ បារុបនកណ្ណំ អបនេត្វា បាទតលានិ ឱលោកេន្តោ ‘‘តិដ្ឋតុ អយំ ទីបោ, ទ្វិសហស្សបរិត្តទីបវារេសុ ចតូសុ មហាទីបេសុ ឯស រជ្ជំ ការេតុំ យុត្តោ’’តិ វត្វា ‘‘តូរិយានិ បគ្គណ្ហថា’’តិ តិក្ខត្តុំ តូរិយានិ បគ្គណ្ហាបេតិ.

អថ កុមារោ មុខំ វិវរិត្វា ឱលោកេន្តោ ‘‘កេន កម្មេន អាគតត្ថា’’តិ អាហ. ‘‘ទេវ, តុម្ហាកំ រជ្ជំ បាបុណាតី’’តិ. ‘‘រាជា វោ កហ’’ន្តិ? ‘‘ទេវត្តំ គតោ, សាមី’’តិ. ‘‘កតិ ទិវសា អតិក្កន្តា’’តិ? ‘‘អជ្ជ សត្តមោ ទិវសោ’’តិ. ‘‘បុត្តោ វា ធីតា វា នត្ថី’’តិ? ‘‘ធីតា អត្ថិ, ទេវ, បុត្តោ នត្ថី’’តិ. ‘‘តេន ហិ ករិស្សាមិ រជ្ជ’’ន្តិ. តេ តាវទេវ អភិសេកមណ្ឌបំ ការេត្វា រាជធីតរំ សព្ពាលង្ការេហិ អលង្ករិត្វា ឧយ្យានំ អានេត្វា កុមារស្ស អភិសេកំ អកំសុ. អថស្ស កតាភិសេកស្ស សតសហស្សគ្ឃនកំ វត្ថំ ឧបនយិំសុ. សោ ‘‘កិមិទំ, តាតា’’តិ អាហ. ‘‘និវាសនវត្ថំ, ទេវា’’តិ. ‘‘ននុ, តាតា, ថូល’’ន្តិ? ‘‘មនុស្សបរិភោគវត្ថេសុ ឥតោ មុទុតរំ នត្ថិ, ទេវា’’តិ. ‘‘តុម្ហាកំ រាជា ឯវរូបំ និវាសេសី’’តិ? ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘ន មញ្ញេ បុញ្ញវា តុម្ហាកំ រាជា’’តិ ‘‘សុវណ្ណភិង្គារំ អាហរថ, លភិស្សាមិ វត្ថ’’ន្តិ សុវណ្ណភិង្គារំ អាហរាបេត្វា ឧដ្ឋាយ ហត្ថេ ធោវិត្វា មុខំ វិក្ខាលេត្វា ហត្ថេន ឧទកំ គហេត្វា បុរត្ថិមទិសាយំ អព្ភុក្កិរិ. ឃនបថវិំ ភិន្ទិត្វា អដ្ឋ កប្បរុក្ខា ឧដ្ឋហិំសុ. បុន ឧទកំ គហេត្វា ទក្ខិណបច្ឆិមឧត្តរទិសាយន្តិ ឯវំ ចតូសុ ទិសាសុ អព្ភុក្កិរិ. សព្ពទិសាសុ អដ្ឋអដ្ឋកំ កត្វា ទ្វត្តិំស កប្បរុក្ខា ឧដ្ឋហិំសុ. សោ ឯកំ ទិព្ពទុស្សំ និវាសេត្វា ឯកំ បារុបិត្វា ‘‘នន្ទរញ្ញោ វិជិតេ សុត្តកន្តិកា ឥត្ថិយោ ‘មា សុត្តំ កន្តិំសូ’តិ ឯវំ ភេរិំ ចរាបេថា’’តិ វត្វា ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា អលង្កតបដិយត្តោ ហត្ថិក្ខន្ធវរគតោ នគរំ បវិសិត្វា បាសាទំ អភិរុយ្ហ មហាសម្បត្តិំ អនុភវិ.

ឯវំ គច្ឆន្តេ កាលេ ទេវី រញ្ញោ សម្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘អហោ វត តបស្សី’’តិ ការុញ្ញាការំ ទស្សេសិ. ‘‘កិមិទំ, ទេវី’’តិ បុដ្ឋា ‘‘អតិមហតី, ទេវ, តេ សម្បត្តិ, អតីតេ ពុទ្ធានំ សទ្ទហិត្វា កតកល្យាណស្ស ផលំ, ឥទានិ អនាគតស្ស បច្ចយំ បុញ្ញំ ន ករោថា’’តិ អាហ. កស្ស ទស្សាម, សីលវន្តោ នត្ថីតិ. ‘‘អសុញ្ញោ, ទេវ, ជម្ពុទីបោ អរហន្តេហិ; តុម្ហេ, ទេវ, ទានំ សជ្ជេថ, អហំ អរហន្តេ លច្ឆាមី’’តិ អាហ. បុនទិវសេ រាជា បាចីនទ្វារេ ទានំ សជ្ជាបេសិ. ទេវី បាតោវ ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ ឧបរិបាសាទេ បុរត្ថាភិមុខា ឧរេន និបជ្ជិត្វា ‘‘សចេ ឯតិស្សាយ ទិសាយ អរហន្តោ អត្ថិ, ស្វេ អាគន្ត្វា អម្ហាកំ ភិក្ខំ គណ្ហន្តូ’’តិ អាហ. តស្សំ ទិសាយំ អរហន្តោ នាហេសុំ, តំ សក្ការំ កបណយាចកានំ អទំសុ.

បុនទិវសេ ទក្ខិណទ្វារេ សជ្ជេត្វា តថេវ ទក្ខិណេយ្យំ នាលត្ថ, បុនទិវសេបិ បច្ឆិមទ្វារេ តថេវ. ឧត្តរទ្វារេ សជ្ជិតទិវសេន បន ទេវិយា តថេវ និមន្តេន្តិយា ហិមវន្តេ វសន្តានំ បទុមវតិយា បុត្តានំ បញ្ចសតានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ ជេដ្ឋកោ មហាបទុមបច្ចេកពុទ្ធោ ភាតិកេ អាមន្តេសិ – ‘‘មារិសា, នន្ទរាជា តុម្ហេ និមន្តេតិ, អធិវាសេថ តស្សា’’តិ. តេ អធិវាសេត្វា បុនទិវសេ អនោតត្តទហេ មុខំ ធោវិត្វា អាកាសេនាគន្ត្វា ឧត្តរទ្វារេ ឱតរិំសុ. មនុស្សា ទិស្វា គន្ត្វា ‘‘បញ្ចសតា, ទេវ, បច្ចេកពុទ្ធា អាគតា’’តិ រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា សទ្ធិំ ទេវិយា គន្ត្វា វន្ទិត្វា បច្ចេកពុទ្ធេ បាសាទំ អារោបេត្វា តត្រ នេសំ ទានំ ទត្វា ភត្តកិច្ចាវសានេ រាជា សង្ឃត្ថេរស្ស, ទេវី សង្ឃនវកស្ស បាទមូលេ និបតិត្វា ‘‘អយ្យា, ភន្តេ, បច្ចយេហិ ន កិលមិស្សន្តិ, មយញ្ច បុញ្ញេន ន បរិហាយិស្សាមី, អម្ហាកំ យាវជីវំ ឥធ និវាសាយ បដិញ្ញំ ទេថា’’តិ បដិញ្ញំ ការេត្វា ឧយ្យានេ បញ្ច បណ្ណសាលាសតានិ, បញ្ច ចង្កមនសតានីតិ សព្ពាការេន និវាសនដ្ឋានានិ សម្បាទេត្វា តត្ថ វសាបេសុំ.

ឯវំ កាលេ គច្ឆន្តេ រញ្ញោ បច្ចន្តេ កុបិតេ រាជា ‘‘អហំ បច្ចន្តំ វូបសមេតុំ គច្ឆាមិ, ត្វំ បច្ចេកពុទ្ធេសុ មា បមជ្ជា’’តិ ទេវិំ ឱវទិត្វា គតោ. តស្មិំ អនាគតេយេវ បច្ចេកពុទ្ធានំ អាយុសង្ខារា ខីណា. មហាបទុមបច្ចេកពុទ្ធោ តិយាមរត្តិំ ឈានកីឡំ កីឡិត្វា អរុណុគ្គមនសមយេ អាលម្ពនផលកំ អាលម្ពិត្វា ឋិតកោវ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ. ឯតេនុបាយេន សេសាបីតិ សព្ពេវ បរិនិព្ពុតា. បុនទិវសេ ទេវី បច្ចេកពុទ្ធានំ និសីទនដ្ឋានានិ សជ្ជេត្វា បុប្ផានិ វិកិរិត្វា ធូបំ វាសេត្វា តេសំ អាគមនំ ឱលោកេន្តី និសិន្នា អាគមនំ អទិស្វា បុរិសេ បេសេសិ – ‘‘គច្ឆថ, តាតា, ជានាថ កិំ អយ្យានំ អផាសុក’’ន្តិ? តេ គន្ត្វា មហាបទុមស្ស បណ្ណសាលាយ ទ្វារំ វិវរិត្វា តត្ថ តំ អបស្សន្តា ចង្កមនំ គន្ត្វា អាលម្ពនផលកំ និស្សាយ ឋិតំ ទិស្វា វន្ទិត្វា ‘‘កាលោ, ភន្តេ’’តិ អាហំសុ. បរិនិព្ពុតសរីរំ កិំ កថេស្សតិ, តេ ‘‘និទ្ទាយតិ មញ្ញេ’’តិ វត្វា បិដ្ឋិបាទេ ហត្ថេន បរាមសិត្វា បាទានំ សីតលតាយ ចេវ ថទ្ធតាយ ច បរិនិព្ពុតភាវំ ញត្វា ទុតិយស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា តថេវ ញត្វា បុន តតិយស្សាតិ ឯវំ សព្ពេបិ បរិនិព្ពុតភាវំ ញត្វា រាជកុលំ អាគមិំសុ. ‘‘កហំ, តាតា, បច្ចេកពុទ្ធា’’តិ បុដ្ឋា ‘‘បរិនិព្ពុតា, ទេវី’’តិ អាហំសុ. ទេវី កន្ទន្តី រោទន្តី និក្ខមិត្វា នាគរេហិ សទ្ធិំ តត្ថ គន្ត្វា សាធុកីឡិតំ ការេត្វា បច្ចេកពុទ្ធានំ សរីរកិច្ចំ ការេត្វា ធាតុយោ គាហាបេត្វា ចេតិយំ បតិដ្ឋាបេសិ.

រាជា បច្ចន្តំ វូបសមេត្វា អាគតោ បច្ចុគ្គមនំ អាគតំ ទេវិំ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ, ភទ្ទេ, ត្វំ បច្ចេកពុទ្ធេសុ ន បមជ្ជសិ, និរោគា ច អយ្យា’’តិ? ‘‘បរិនិព្ពុតា, ទេវា’’តិ. តំ សុត្វា រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘ឯវរូបានម្បិ បណ្ឌិតានំ មរណំ ឧប្បជ្ជតិ, អម្ហាកំ កុតោ មោក្ខា’’តិ? សោ នគរំ អបវិសិត្វា ឧយ្យានមេវ គន្ត្វា ជេដ្ឋបុត្តំ បក្កោសាបេត្វា តស្ស រជ្ជំ និយ្យាតេត្វា សយំ សមណបព្ពជ្ជំ បព្ពជិ. ទេវីបិ ‘‘រញ្ញេ បព្ពជិតេ អហំ កិំ ករិស្សាមី’’តិ តថេវ ឧយ្យានេ បព្ពជិ. ទ្វេបិ ឈានំ ភាវេត្វា តតោ ចុតា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិំសុ.

តេសុ តត្ថេវ វសន្តេសុ អម្ហាកំ សត្ថា លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ អនុបុព្ពេន រាជគហំ បាបុណិ. សត្ថរិ តត្ថ បដិវសន្តេ អយំ បិប្បលិមាណវោ មគធរដ្ឋេ មហាតិត្ថព្រាហ្មណគាមេ កបិលព្រាហ្មណស្ស ភរិយាយ កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តោ. អយំ ភទ្ទកាបិលានី មទ្ទរដ្ឋេ សាគលនគរេ កោសិយគោត្តព្រាហ្មណស្ស ភរិយាយ កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តា. តេសំ អនុក្កមេន វឌ្ឍមានានំ បិប្បលិមាណវស្ស វីសតិមេ, ភទ្ទាយ សោឡសមេ វយេ សម្បត្តេ មាតាបិតរោ បុត្តំ ឱលោកេត្វា ‘‘តាត, ត្វំ វយប្បត្តោ, កុលវំសំ បតិដ្ឋបេតុំ យុត្តោ’’តិ អតិវិយ និប្បីឡិយិំសុ. មាណវោ អាហ – ‘‘មយ្ហំ សោតបថេ ឯវរូបំ កថំ មា កថយិត្ថ, អហំ យាវ តុម្ហេ ធរថ, តាវ បដិជគ្គិស្សាមិ, តុម្ហាកំ អច្ចយេន និក្ខមិត្វា បព្ពជិស្សាមី’’តិ. តេ កតិបាហំ អតិក្កមិត្វា បុន កថយិំសុ. សោបិ បុន បដិក្ខិបិ. តតោ បដ្ឋាយ មាតា និរន្តរំ កថេតិយេវ.

មាណវោ ‘‘មាតរំ សញ្ញាបេស្សាមី’’តិ រត្តសុវណ្ណស្ស និក្ខសហស្សំ ទត្វា សុវណ្ណការេហិ ឥត្ថិរូបកំ ការេត្វា តស្ស មជ្ជនឃដ្ដនាទិកម្មបរិយោសានេ តំ រត្តវត្ថំ និវាសេត្វា សុវណ្ណសម្បន្នេហិ បុប្ផេហិ ចេវ នានាលង្ការេហិ ច អលង្ការាបេត្វា ‘‘អម្ម, ឯវរូបំ អារម្មណំ លភន្តោ គេហេ វសិស្សាមិ, អលភន្តោ ន វសិស្សាមី’’តិ. បណ្ឌិតា ព្រាហ្មណី ចិន្តេសិ – ‘‘មយ្ហំ បុត្តោ បុញ្ញវា ទិន្នទានោ កតាភិនីហារោ បុព្ពេ បុញ្ញានិ ករោន្តោ ន ឯកកោវ អកាសិ, អទ្ធា ឯតេន សហ កតបុញ្ញា សុវណ្ណរូបកបដិភាគា ភវិស្សតី’’តិ. អដ្ឋ ព្រាហ្មណេ បក្កោសាបេត្វា សព្ពភោគេហិ សន្តប្បេត្វា សុវណ្ណរូបកំ រថេ អារោបេត្វា ‘‘គច្ឆថ, តាតា, យត្ថ អម្ហេហិ ជាតិគោត្តភោគាទិសមានកុលេ ឯវរូបំ ទារិកំ បស្សថ, តត្ថ ឥទមេវ សុវណ្ណរូបកំ សច្ចាការំ កត្វា ទេថា’’តិ ឧយ្យោជេសិ.

តេ ‘‘អម្ហាកំ នាម ឯតំ កម្ម’’ន្តិ និក្ខមិត្វា ‘‘កត្ថ លភិស្សាម, មទ្ទរដ្ឋំ នាម ឥត្ថាគារំ, មទ្ទរដ្ឋំ គមិស្សាមា’’តិ មទ្ទរដ្ឋេ សាគលនគរំ អគមំសុ. អត្ថ តំ សុវណ្ណរូបកំ ន្ហានតិត្ថេ ឋបេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. អថ ភទ្ទាយ ធាតី ភទ្ទំ ន្ហាបេត្វា អលង្ករិត្វា សយំ ន្ហាយិតុំ ឧទកតិត្ថំ គន្ត្វា សុវណ្ណរូបកំ ទិស្វា ‘‘កិស្សាយំ អវិនីតា ឥធាគន្ត្វា ឋិតា’’តិ បិដ្ឋិបស្សេ បហរិត្វា សុវណ្ណរូបកំ ញត្វា ‘‘អយ្យធីតា មេតិ សញ្ញំ ឧប្បាទេសិ, អយំ បន អយ្យធីតាយ និវាសនបដិគ្គហិតាយបិ អសទិសា’’តិ អាហ. អថ នំ តេ ព្រាហ្មណា ‘‘ឯវរូបា កិរ តេ សាមិធីតា’’តិ បុច្ឆិំសុ. សា ‘‘ឥមាយ សុវណ្ណបដិមាយ សតគុណេន សហស្សគុណេន មយ្ហំ អយ្យធីតា អភិរូបតរា’’, តថា ហិ ‘‘អប្បទីបេបិ ទ្វាទសហត្ថេ គព្ភេ និសិន្នា សរីរោភាសេន តមំ វិធមតី’’តិ អាហ. ‘‘តេន ហិ តស្សា មាតាបិតូនំ សន្តិកំ គច្ឆាមា’’តិ សុវណ្ណរូបកំ រថេ អារោបេត្វា តំ ធាតិំ អនុគន្ត្វា កោសិយគោត្តស្ស ឃរទ្វារេ ឋត្វា អាគមនំ អារោចយិំសុ.

ព្រាហ្មណោ បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘កុតោ អាគតត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. តេ ‘‘មគធរដ្ឋេ មហាតិត្ថគាមេ កបិលព្រាហ្មណស្ស ឃរតោ ឥមិនា នាម ការណេន អាគតម្ហា’’តិ អាហំសុ. ‘‘សាធុ, តាតា, អម្ហេហិ សមជាតិគោត្តវិភវោ សោ ព្រាហ្មណោ, ទស្សាម ទារិក’’ន្តិ បណ្ណាការំ គណ្ហិ. តេ កបិលព្រាហ្មណស្ស សាសនំ បហិណិំសុ – ‘‘លទ្ធា នោ ភទ្ទា នាម ទារិកា, កត្តព្ពំ ជានាថា’’តិ. តំ សាសនំ សុត្វា បិប្បលិមាណវស្ស អារោចយិំសុ ‘‘លទ្ធា ទារិកា’’តិ. បិប្បលិមាណវោ ‘‘អហំ ‘ន លភិស្សន្តី’តិ ចិន្តេសិំ, ឥមេ ‘លទ្ធា’តិ បេសេន្តិ, អនត្ថិកោ ហុត្វា បណ្ណំ បេសេស្សាមី’’តិ រហោគតោ បណ្ណំ លិខិ ‘‘ភទ្ទា អត្តនោ ជាតិគោត្តភោគានុរូបំ បតិំ លភតុ, អហំ និក្ខមិត្វា បព្ពជិស្សាមិ, មា បច្ឆា វិប្បដិសារិនី អហោសី’’តិ. ភទ្ទាបិ ‘‘អសុកស្ស កិរ មំ ទាតុកាមា’’តិ សុត្វា រហោគតា បណ្ណំ លិខិ – ‘‘អយ្យបុត្តោ អត្តនោ ជាតិគោត្តភោគានុរូបំ ទារិកំ លភតុ, អហំ បព្ពជិស្សាមិ, មា បច្ឆា វិប្បដិសារី ភវាហី’’តិ. ទ្វេបិ បណ្ណានិ អន្តរាមគ្គេ សមាគច្ឆិំសុ. ‘‘ឥទំ កស្ស បណ្ណ’’ន្តិ? ‘‘បិប្បលិមាណវេន ភទ្ទាយ បហិត’’ន្តិ. ‘‘ឥទំ កស្សា’’តិ? ‘‘ភទ្ទាយ បិប្បលិមាណវស្ស បហិត’’ន្តិ ច វុត្តេ តេ ទ្វេបិ វាចេត្វា ‘‘បស្សថ ទារកានំ កម្ម’’ន្តិ ផាលេត្វា អរញ្ញេ ឆឌ្ឌេត្វា អញ្ញំ តំសមានំ បណ្ណំ លិខិត្វា ឥតោ ឯត្តោ ច បេសេសុំ. ឥតិ កុមារស្ស កុមារិកាយ ច សទិសំ បណ្ណំ លោកស្សាទរហិតមេវាតិ អនិច្ឆមានានម្បិ តេសំ ទ្វិន្នំ សមាគមោ អហោសិ.

តំទិវសមេវ បិប្បលិមាណវោបិ ភទ្ទំ ឯកំ បុប្ផទាមំ គណ្ហាបេសិ. ភទ្ទាបិ តានិ សយនមជ្ឈេ ឋបេសិ. ឧភោបិ ភុត្តសាយមាសា សយនំ អារុហិតុំ អារភិំសុ. តេសុ មាណវោ ទក្ខិណបស្សេន សយនំ អារុហិ, ភទ្ទា វាមបស្សេន អភិរុហិត្វា អាហ – ‘‘យស្ស បស្សេ បុប្ផានិ មិលាយន្តិ, តស្ស រាគចិត្តំ ឧប្បន្នន្តិ វិជានិស្សាម, ឥមំ បុប្ផទាមំ ន អល្លីយិតព្ព’’ន្តិ. តេ បន អញ្ញមញ្ញំ សរីរសម្ផស្សភយេន សកលរត្តិំ និទ្ទំ អនោក្កមន្តាវ វីតិនាមេសុំ. ទិវា បន ហសិតមត្តម្បិ នាកំសុ. តេ លោកាមិសេន អសំសដ្ឋា យាវ មាតាបិតរោ ធរន្តិ, តាវ កុដុម្ពំ អវិចារេត្វា តេសុ កាលង្កតេសុ វិចារយិំសុ. មហតី មាណវស្ស សម្បត្តិ. ឯកទិវសំ សរីរំ ឧព្ពដ្ដេត្វា ឆឌ្ឌេតព្ពំ សុវណ្ណចុណ្ណំ ឯវ មគធនាឡិយា ទ្វាទសនាឡិមត្តំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ. យន្តពទ្ធានិ សដ្ឋិ មហាតឡាកានិ, កម្មន្តោ ទ្វាទសយោជនិកោ, អនុរាធបុរប្បមាណា ចុទ្ទសគាមា, ចុទ្ទស ហត្ថានីកានិ, ចុទ្ទស អស្សានីកានិ, ចុទ្ទស រថានីកានិ.

សោ ឯកទិវសំ អលង្កតអស្សំ អារុយ្ហ មហាជនបរិវុតោ កម្មន្តដ្ឋានំ គន្ត្វា ខេត្តកោដិយំ ឋិតោ នង្គលេហិ ឆិន្នដ្ឋានតោ កាកាទយោ សកុណេ គណ្ឌុប្បាទាទិកេ បាណកេ ឧទ្ធរិត្វា ខាទន្តេ ទិស្វា ‘‘តាតា, ឥមេ កិំ ខាទន្តី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘គណ្ឌុប្បាទេ, អយ្យា’’តិ. ‘‘ឯតេហិ កតបាបំ កស្ស ហោតី’’តិ? ‘‘តុម្ហាកំ, អយ្យា’’តិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ ឯតេហិ កតបាបំ មយ្ហំ ហោតិ, កិំ មេ ករិស្សតិ សត្តអសីតិកោដិធនំ, ទ្វាទសយោជនកម្មន្តោ កិំ ករិស្សតិ, កិំ យន្តពទ្ធានិ តឡាកានិ, កិំ ចុទ្ទស គាមានិ, សព្ពមេតំ ភទ្ទាយ កាបិលានិយា និយ្យាតេត្វា និក្ខម្ម បព្ពជិស្សាមី’’តិ.

ភទ្ទា កាបិលានី តស្មិំ ខណេ អន្តរវត្ថុស្មិំ តយោ តិលកុម្ភេ បត្ថរិត្វា ធាតីហិ បរិវុតា និសិន្នា កាកេ តិលបាណកេ ខាទមានេ ទិស្វា ‘‘អម្មា, កិំ ឥមេ ខាទន្តី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘បាណកេ, អយ្យេ’’តិ. ‘‘អកុសលំ កស្ស ហោតី’’តិ? ‘‘តុម្ហាកំ, អយ្យេ’’តិ. សា ចិន្តេសិ – ‘‘មយ្ហំ ចតុហត្ថំ វត្ថំ នាឡិកោទនមត្តញ្ច លទ្ធុំ វដ្ដតិ, យទិ បនេតំ ឯតេហិ កតំ អកុសលំ មយ្ហំ ហោតិ, ភវសហស្សេនបិ វដ្ដតោ សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន សក្កា, អយ្យបុត្តេ អាគតមត្តេយេវ សព្ពំ តស្ស និយ្យាតេត្វា និក្ខម្ម បព្ពជិស្សាមី’’តិ.

មាណវោ អាគន្ត្វា ន្ហត្វា បាសាទំ អារុយ្ហ មហារហេ បល្លង្កេ និសីទិ, អថស្ស ចក្កវត្តិនោ អនុច្ឆវិកភោជនំ ឧបនយិំសុ. ទ្វេបិ ភុញ្ជិត្វា បរិជនេ និក្ខន្តេ រហោគតា ផាសុកដ្ឋានេ និសីទិំសុ. តតោ មាណវោ ភទ្ទំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, ឥមំ ឃរំ អាគច្ឆន្តី កិត្តកំ ធនមាហរសី’’តិ? ‘‘បញ្ចបណ្ណាស សកដសហស្សានិ, អយ្យា’’តិ. ‘‘សព្ពំ តំ, យា ច ឥមស្មិំ ឃរេ សត្តាសីតិ កោដិយោ យន្តពទ្ធានិ សដ្ឋិ តឡាកានីតិ ឯវមាទិភេទា សម្បត្តិ អត្ថិ, តំ សព្ពំ តុយ្ហេវ និយ្យាតេមី’’តិ. ‘‘តុម្ហេ បន កុហិំ គច្ឆថ, អយ្យា’’តិ? ‘‘អហំ បព្ពជិស្សាមី’’តិ. ‘‘អយ្យ, អហម្បិ តុម្ហាកំ អាគមនំ ឱលោកយមានា និសិន្នា, អហម្បិ បព្ពជិស្សាមី’’តិ. តេសំ អាទិត្តបណ្ណកុដិ វិយ តយោ ភវា ឧបដ្ឋហន្តិ. តេ ‘‘បព្ពជិស្សាមា’’តិ វត្វា អន្តរាបណតោ កាសាយរសបីតានិ ចីវរានិ មត្តិកាបត្តេ ច អាហរាបេត្វា អញ្ញមញ្ញំ កេសេ ឱហារេត្វា ‘‘យេ លោកេ អរហន្តោ អត្ថិ, តេ ឧទ្ទិស្ស អម្ហាកំ បព្ពជ្ជា’’តិ បព្ពជិត្វា ថវិកាសុ បត្តេ បក្ខិបិត្វា អំសេ លគ្គេត្វា បាសាទតោ ឱតរិំសុ. គេហេ ទាសេសុ ច កម្មការេសុ ច ន កោចិ សញ្ជានិ.

អថ នេ ព្រាហ្មណគាមតោ និក្ខមិត្វា ទាសគាមទ្វារេន គច្ឆន្តេ អាកប្បកុតវសេន ទាសគាមវាសិនោ សញ្ជានិំសុ. តេ រោទន្តា បាទេសុ បតិត្វា ‘‘កិំ អម្ហេ អនាថេ ករោថ, អយ្យា’’តិ អាហំសុ. ‘‘មយំ, ភណេ, ‘តយោ ភវា អាទិត្តបណ្ណសាលា វិយា’តិ បព្ពជិម្ហ, សចេ តុម្ហេសុ ឯកេកំ ភុជិស្សំ ករោម, វស្សសតម្បិ នប្បហោតិ. តុម្ហេវ តុម្ហាកំ សីសំ ធោវិត្វា ភុជិស្សា ហុត្វា ជីវថា’’តិ វត្វា តេសំ រោទន្តានំយេវ បក្កមិំសុ.

ថេរោ បុរតោ គច្ឆន្តោ និវត្តិត្វា ឱលោកេន្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ភទ្ទា កាបិលានី សកលជម្ពុទីបគ្ឃនិកា ឥត្ថី មយ្ហំ បច្ឆតោ អាគច្ឆតិ, ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតិ, យំ កោចិទេវ ឯវំ ចិន្តេយ្យ ‘ឥមេ បព្ពជិតាបិ វិនា ភវិតុំ ន សក្កោន្តិ, អននុច្ឆវិកំ ករោន្តី’តិ. ឯវំ កោចិ បាបកេន មនសា បទូសេត្វា អបាយបូរកោ ភវេយ្យ, ឥមំ បហាយ មយា គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា បុរតោ គច្ឆន្តោ ទ្វេធាបថំ ទិស្វា តស្ស មត្ថកេ អដ្ឋាសិ. ភទ្ទាបិ អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. អថ នំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, តាទិសិំ ឥត្ថិំ មម បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តិំ ទិស្វា ‘ឥមេ បព្ពជិតាបិ វិនា ភវិតុំ ន សក្កោន្តី’តិ អម្ហេសុ បទុដ្ឋចិត្តោ មហាជនោ អបាយបូរកោ ភវេយ្យ. ឥមស្មិំ ទ្វេធាបថេ ត្វំ ឯតំ គណ្ហ, អហំ ឯកេន គមិស្សាមី’’តិ. ‘‘អាម, អយ្យ, មាតុគាមោ ‘បព្ពជិតានំ បលិពោធោ, បព្ពជិតាបិ វិនា ន ភវន្តី’តិ អម្ហាកំ ទោសំ ទស្សេយ្យុ’’ន្តិ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ចតូសុ ឋានេសុ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា ទសនខសមោធានសមុជ្ជលំ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ‘‘សតសហស្សកប្បបមាណេ អទ្ធានេ កតោ មិត្តសន្ថវោ អជ្ជ ភិជ្ជតិ, តុម្ហេវ ទក្ខិណា នាម, តុម្ហាកំ ទក្ខិណមគ្គោ វដ្ដតិ, មយំ មាតុគាមា នាម វាមជាតិកា, អម្ហាកំ វាមមគ្គោ វដ្ដតី’’តិ វន្ទិត្វា មគ្គំ បដិបជ្ជិ. តេសំ ទ្វេធាភូតកាលេ អយំ មហាបថវី ‘‘អហំ ចក្កវាឡសិនេរុបព្ពតាទយោ ធារេតុំ សក្កោន្តីបិ តុម្ហាកំ គុណេ ធារេតុំ ន សក្កោមី’’តិ វទន្តី វិយ វិរវមានា អកម្បិត្ថ. អាកាសេ អសនិសទ្ទោ វិយ បវត្តិ, ចក្កវាឡបព្ពតោ ឧន្នាទិ.

សម្មាសម្ពុទ្ធោបិ វេឡុវនមហាវិហារេ កុដិយំ និសិន្នោ បថវីកម្បនសទ្ទំ សុត្វា ‘‘កិស្ស នុ ខោ បថវី កម្បតី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘បិប្បលិមាណវោ ច ភទ្ទា ច កាបិលានី មំ ឧទ្ទិស្ស អប្បមេយ្យំ សម្បត្តិំ បហាយ បព្ពជិតា, តេសំ វិយោគដ្ឋានេ ឧភិន្នំ គុណពលេន អយំ បថវីកម្បោ ជាតោ, មយាបិ ឯតេសំ សង្គហំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ គន្ធកុដិតោ និក្ខម្ម សយមេវ បត្តចីវរមាទាយ អសីតិមហាថេរេសុ កញ្ចិ អនាបុច្ឆា តិគាវុតមគ្គំ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា រាជគហស្ស ច នាលន្ទាយ ច អន្តរេ ពហុបុត្តនិគ្រោធមូលេ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសីទិ. និសិន្នោ បន អញ្ញតរបំសុកូលិកោ វិយ អនិសីទិត្វា ពុទ្ធវេសំ គហេត្វា អសីតិហត្ថា ពុទ្ធរំសិយោ វិស្សជ្ជេន្តោ និសីទិ. ឥតិ តស្មិំ ខណេ បណ្ណច្ឆត្តសកដចក្កកូដាគារាទិប្បមាណា ពុទ្ធរំសិយោ ឥតោ ចិតោ ច វិប្ផរន្តិយោ វិធាវន្តិយោ ចន្ទសហស្សសូរិយសហស្សឧគ្គមនកាលំ វិយ កុរុមានា តំ វនន្តរំ ឯកោភាសំ អកំសុ. ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណសិរិយា សមុជ្ជលតារាគណេន វិយ គគនំ, សុបុប្ផិតកមលកុវលយេន វិយ សលិលំ វនន្តរំ វិរោចិត្ថ. និគ្រោធរុក្ខស្ស ខន្ធោ បកតិយា សេតោ ហោតិ, បត្តានិ នីលានិ បក្កានិ រត្តានិ. តស្មិំ បន ទិវសេ សព្ពោ និគ្រោធោ សុវណ្ណវណ្ណោវ អហោសិ.

មហាកស្សបត្ថេរោ តំ ទិស្វា ‘‘អយំ អម្ហាកំ សត្ថា ភវិស្សតិ, ឥមំ អហំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតោ’’តិ ទិដ្ឋដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ឱនតោ គន្ត្វា តីសុ ឋានេសុ វន្ទិត្វា ‘‘សត្ថា មេ, ភន្តេ, ភគវា, សាវកោហមស្មិ, សត្ថា មេ, ភន្តេ, ភគវា, សាវកោហមស្មី’’តិ (សំ. និ. ២.១៥៤) អាហ. អថ នំ ភគវា អាហ – ‘‘កស្សប, សចេ ត្វំ ឥមំ និបច្ចការំ មហាបថវិយា ករេយ្យាសិ, សាបិ ធារេតុំ ន សក្កុណេយ្យ. តថាគតស្ស បន ឯវំ គុណមហន្តតំ ជានតា តយា កតោ និបច្ចការោ មយ្ហំ លោមម្បិ ចាលេតុំ ន សក្កោតិ. និសីទ, កស្សប, ទាយជ្ជំ តេ ទស្សាមី’’តិ. អថស្ស ភគវា តីហិ ឱវាទេហិ ឧបសម្បទំ អទាសិ. ទត្វា ច ពហុបុត្តនិគ្រោធមូលតោ និក្ខមិត្វា ថេរំ បច្ឆាសមណំ កត្វា មគ្គំ បដិបជ្ជិ. សត្ថុ សរីរំ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណវិចិត្តំ, មហាកស្សបស្ស សត្តមហាបុរិសលក្ខណបដិមណ្ឌិតំ, សោ កញ្ចននាវាយ បច្ឆាពទ្ធោ វិយ សត្ថុ បទានុបទិកំ អនុគញ្ឆិ. សត្ថា ថោកំ មគ្គំ គន្ត្វា មគ្គា ឱក្កម្ម អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសជ្ជាការំ ទស្សេសិ. ថេរោ ‘‘សត្ថា និសីទិតុកាមោ’’តិ ញត្វា អត្តនោ បដបិលោតិកំ សង្ឃាដិំ ចតុគ្គុណំ កត្វា បញ្ញបេសិ.

សត្ថា តត្ថ និសីទិត្វា ហត្ថេន ចីវរំ បរិមជ្ជន្តោ ‘‘មុទុកា ខោ ត្យាយំ, កស្សប, បដបិលោតិកា សង្ឃាដី’’តិ អាហ (សំ. និ. ២.១៥៤). សោ ‘‘សត្ថា មេ សង្ឃាដិយា មុទុភាវំ កថេសិ, បារុបិតុកាមោ ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា ‘‘បារុបតុ, ភន្តេ, ភគវា សង្ឃាដិ’’ន្តិ អាហ. ‘‘កិំ ត្វំ បារុបិស្សសិ, កស្សបា’’តិ? ‘‘តុម្ហាកំ និវាសនំ លភន្តោ បារុបិស្សាមិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ បន ត្វំ, កស្សប, ឥមំ បរិភោគជិណ្ណំ បំសុកូលំ ធារេតុំ សក្ខិស្សសិ, មយា ហិ ឥមស្ស បំសុកូលស្ស គហិតទិវសេ ឧទកបរិយន្តំ កត្វា មហាបថវី កម្បិ, ឥមំ ពុទ្ធបរិភោគជិណ្ណចីវរំ នាម ន សក្កា បរិត្តគុណេន ធារេតុំ, បដិពលេនេវិទំ បដិបត្តិបូរណសមត្ថេន ជាតិបំសុកូលិកេន ធារេតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា ថេរេន សទ្ធិំ ចីវរំ បរិវត្តេសិ.

ឯវំ ចីវរំ បរិវត្តេត្វា ថេរស្ស ចីវរំ ភគវា បារុបិ, សត្ថុ ចីវរំ ថេរោ. តស្មិំ ខណេ អចេតនាបិ អយំ មហាបថវី ‘‘ទុក្ករំ, ភន្តេ, អកត្ថ, អត្តនោ បារុតចីវរំ សាវកេន បរិវត្តិតបុព្ពំ នាម នាហោសិ, អហំ តុម្ហាកំ គុណំ ធារេតុំ ន សក្កោមី’’តិ វទន្តី វិយ ឧទកបរិយន្តំ កត្វា កម្បិ. ថេរោបិ ‘‘លទ្ធំ មេ ពុទ្ធានំ បរិភោគចីវរំ, កិំ មេ ឥទានិ ឧត្តរិ កត្តព្ព’’ន្តិ ឧន្នតិំ អកត្វា សត្ថុ សន្តិកេយេវ តេរស ធុតគុណេ សមាទាយ សត្តទិវសមត្តំ បុថុជ្ជនោ អហោសិ. អដ្ឋមេ ទិវសេ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘កស្សបោ, ភិក្ខវេ, ចន្ទូបមោ កុលានិ ឧបសង្កមតិ, អបកស្សេវ កាយំ អបកស្ស ចិត្តំ និច្ចនវកោ កុលេសុ អប្បគព្ភោ’’តិ (សំ. និ. ២.១៤៦) ឯវមាទិនា បសំសិត្វា អបរភាគេ អរិយគណមជ្ឈេ និសិន្នោ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ធុតវាទានំ យទិទំ មហាកស្សបោ’’តិ (អ. និ. ១.១៨៨, ១៩១) ធុតវាទានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ.

៣៩៨. ឯវំ ភគវតា ឯតទគ្គដ្ឋានេ ឋបិតោ អាយស្មា មហាកស្សបោ មហាសាវកភាវំ បត្តោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សវសេនំ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោតិអាទិមាហ. តត្ថ បទុមុត្តរស្សាតិ តស្ស កិរ ភគវតោ មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមនកាលតោ បដ្ឋាយ បាទានំ និក្ខេបនសមយេ អក្កន្តក្កន្តបាទេ សតសហស្សបត្តា បទុមា បថវិំ ភិន្ទិត្វា ឧដ្ឋហិំសុ. តស្មាស្ស តំ នាមំ អហោសិ. សកលសត្តនិកាយេសុ ឯកេកេន សតសតបុញ្ញេ កតេ តស្ស បុញ្ញស្ស សតគុណបុញ្ញានំ កតត្តា ភគវតោតិ អត្ថោ. លោកជេដ្ឋស្ស តាទិនោតិ សត្តលោកស្ស បធានភូតស្ស ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ អកម្បិយភាវំ បត្តត្តា តាទិនោ. និព្ពុតេ លោកនាថម្ហីតិ សត្តលោកស្ស បដិសរណភូតេ ភគវតិ ខន្ធបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតេ, អទស្សនំ គតេតិ អត្ថោ. បូជំ កុព្ពន្តិ សន្ថុនោតិ សទេវកស្ស លោកស្ស សាសនតោ ‘‘សត្ថា’’តិ លទ្ធនាមស្ស ភគវតោ សាធុកីឡំ កីឡន្តា បូជំ ករោន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

៣៩៩. អគ្គិំ ចិនន្តី ជនតាតិ ជនសមូហា អាឡាហនត្ថាយ អគ្គិំ ចិនន្តា រាសិំ ករោន្តា អាសមន្តតោ មោទិតា សន្តុដ្ឋា បការេន មោទិតា សន្តុដ្ឋា បូជំ ករោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. តេសុ សំវេគជាតេសូតិ តេសុ ជនសមូហេសុ សំវេគប្បត្តេសុ ឧត្រាសំ លភន្តេសុ មេ មយ្ហំ បីតិ ហាសោ ឧទបជ្ជថ បាតុភវីតិ អត្ថោ.

៤០០. ញាតិមិត្តេ សមានេត្វាតិ មម ពន្ធុសហាយេ សមានេត្វា រាសិំ កត្វា. មហាវីរោ ភគវា បរិនិព្ពុតោ អទស្សនំ អគមាសីតិ ឥទំ វចនំ អព្រវិំ កថេសិន្តិ សម្ពន្ធោ. ហន្ទ បូជំ ករោមសេតិ ហន្ទាតិ វោស្សគ្គត្ថេ និបាតោ, តេន ការណេន មយំ សព្ពេ សមាគតា បូជំ ករោមាតិ អត្ថោ. សេតិ និបាតោ.

៤០១. សាធូតិ តេ បដិស្សុត្វាតិ តេ មម ញាតិមិត្តា សាធុ ឥតិ សុន្ទរំ ភទ្ទកំ ឥតិ បដិសុណិត្វា មម វចនំ សម្បដិឆិត្វា មេ មយ្ហំ ភិយ្យោ អតិរេកំ ហាសំ បីតិំ ជនិំសុ ឧប្បាទេសុន្តិ អត្ថោ.

៤០២. តតោ អត្តនោ កតបុញ្ញសញ្ចយំ ទស្សេន្តោ ពុទ្ធស្មិំ លោកនាថម្ហីតិអាទិមាហ. សតហត្ថំ ឧគ្គតំ ឧព្ពិទ្ធំ ទិយឌ្ឍហត្ថសតំ វិត្ថតំ, វិមានំ នភសិ អាកាសេ ឧគ្គតំ អគ្ឃិយំ, សុកតំ សុន្ទរាការេន កតំ, កត្វា ការេត្វា ច បុញ្ញសញ្ចយំ បុញ្ញរាសិំ កាហាសិំ អកាសិន្តិ សម្ពន្ធោ.

៤០៣. កត្វាន អគ្ឃិយំ តត្ថាតិ តស្មិំ ចេតិយបូជនដ្ឋានេ តាលបន្តីហិ តាលបាឡីហិ ចិត្តិតំ សោភិតំ អគ្ឃិយំ កត្វាន ការេត្វា ច សកំ ចិត្តំ អត្តនោ ចិត្តំ បសាទេត្វា ចេតិយំ បូជយុត្តមន្តិ ឧត្តមំ ពុទ្ធធាតុនិធាបិតំ ចេតិយំ បូជយិន្តិ សម្ពន្ធោ.

៤០៤. តស្ស ចេតិយស្ស មហិមំ ទស្សេន្តោ អគ្គិក្ខន្ធោវាតិអាទិមាហ. តត្ថ អគ្គិក្ខន្ធោវាតិ អាកាសេ ជលមានោ អគ្គិក្ខន្ធោវ អគ្គិរាសិ ឥវ តំ ចេតិយំ សត្តហិ រតនេហិ ជលតិ ផុល្លិតោ វិកសិតបុប្ផោ សាលរុក្ខរាជា ឥវ អាកាសេ ឥន្ទលដ្ឋីវ ឥន្ទធនុ ឥវ ច ចតុទ្ទិសា ចតូសុ ទិសាសុ ឱភាសតិ វិជ្ជោតតីតិ សម្ពន្ធោ.

៤០៥. តត្ថ ចិត្តំ បសាទេត្វាតិ តស្មិំ ជោតមានធាតុគព្ភម្ហិ ចិត្តំ មនំ បសាទេត្វា សោមនស្សំ កត្វា តេន ចិត្តប្បសាទេន ពហុំ អនេកប្បការំ កុសលំ បុញ្ញំ កត្វាន ‘‘ធាតុគព្ភេ ច សាសនេ ច ឯត្តកានិ បុញ្ញានិ មយា កតានី’’តិ ឯវំ បុញ្ញកម្មំ សរិត្វាន កាលំកត្វា តិទសំ តាវតិំសភវនំ សុត្តប្បពុទ្ធោ វិយ អហំ ឧបបជ្ជិំ ជាតោតិ សម្ពន្ធោ.

៤០៦. អត្តនោ ឧប្បន្នទេវលោកេ លទ្ធសម្បត្តិំ ទស្សេន្តោ សហស្សយុត្តន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ហយវាហិំ សិន្ធវសហស្សយោជិតំ ទិព្ពរថំ អធិដ្ឋិតោ. សត្តហិ ភូមីហិ សំ សុដ្ឋុ ឧគ្គតំ ឧព្ពិទ្ធំ ឧច្ចំ មយ្ហំ ភវនំ វិមានំ អហោសីតិ អត្ថោ.

៤០៧. តស្មិំ វិមានេ សព្ពសោវណ្ណមយា សកលសោវណ្ណមយានិ កូដាគារសហស្សានិ អហុំ អហេសុន្តិ អត្ថោ. សកតេជេន អត្តនោ អានុភាវេន សព្ពា ទស ទិសា បភាសយំ ឱភាសេន្តានិ ជលន្តិ វិជ្ជោតន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

៤០៨. តស្មិំ មយ្ហំ បាតុភូតវិមានេ អញ្ញេបិ និយ្យូហា បមុខសាលាយោ សន្តិ វិជ្ជន្តិ. កិំ ភូតា? លោហិតង្គមយា រត្តមណិមយា តទា តេបិ និយ្យូហា ចតស្សោ ទិសា អាភាយ បភាយ ជោតន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

៤១០. សព្ពេ ទេវេ សកលឆទេវលោកេ ទេវេ អភិភោមិ អភិភវាមិ. កស្ស ផលន្តិ ចេ? មយា កតស្ស បុញ្ញកម្មស្ស ឥទំ ផលន្តិ អត្ថោ.

៤១១. តតោ មនុស្សសម្បត្តិំ ទស្សេន្តោ សដ្ឋិកប្បសហស្សម្ហីតិអាទិមាហ. តត្ថ ឥតោ កប្បតោ ហេដ្ឋា សដ្ឋិសហស្សកប្បមត្ថកេ ចាតុរន្តោ ចតុមហាទីបវន្តោ វិជិតាវី សព្ពំ បច្ចត្ថិកំ វិជិតវន្តោ អហំ ឧព្ពិទ្ធោ នាម ចក្កវត្តី រាជា ហុត្វា បថវិំ អាវសិំ រជ្ជំ ការេសិន្តិ សម្ពន្ធោ.

៤១២-៤. តថេវ ភទ្ទកេ កប្បេតិ បញ្ចពុទ្ធបដិមណ្ឌិតត្តា ភទ្ទកេ នាម កប្បេ. តិំសក្ខត្តុំ តិំសជាតិយា ចតុទីបម្ហិ ឥស្សរោ បធានោ ចក្ករតនាទីហិ សត្តហិ រតនេហិ សម្បន្នោ សមង្គីភូតោ សកកម្មាភិរទ្ធោ អត្តនោ កម្មេ ទស រាជធម្មេ អភិរទ្ធោ អល្លីនោ ចក្កវត្តី រាជា អម្ហី អហោសិន្តិ សម្ពន្ធោ. អត្តនោ ចក្កវត្តិកាលេ អនុភូតសម្បត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថាបិ ភវនំ មយ្ហ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ តស្មិំ ចក្កវត្តិរជ្ជម្ហិ មយ្ហំ ភវនំ មម បាសាទំ ឥន្ទលដ្ឋីវ ឧគ្គតំ អាកាសេ ឋិតវិជ្ជោតមានា វិជ្ជុល្លតា ឥវ ឧគ្គតំ សត្តភូមិកាទិភេទេហិ ឧច្ចំ អាយាមតោ ទីឃតោ ច ឧច្ចតោ ច ចតុវីសតិយោជនំ វិត្ថារតោ ទ្វាទសយោជនំ អហោសីតិ សម្ពន្ធោ. សព្ពេសំ ជនានំ មនំ អល្លីនភាវេន រម្មណំ នាម នគរំ អហោសីតិ អត្ថោ. ទឡ្ហេហិ ទ្វាទសហត្ថេហិ វា តិំសហត្ថេហិ វា ឧច្ចេហិ បាការតោរណេហិ សម្បន្នន្តិ ទស្សេតិ.

៤១៥-២០. តទឌ្ឍកំ តតោ អឌ្ឍកំ អឌ្ឍតិយសតយោជនន្តិ អត្ថោ. បក្ខិត្តា បណ្ណវីសតីតិ វីសតិអាបណបក្ខិត្តំ និរន្តរំ វីថិបរិច្ឆេទន្តិ អត្ថោ. ព្រាហ្មញ្ញកុលសម្ភូតោតិ ព្រាហ្មណកុលេ សុជាតោ. សេសំ វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

មហាកស្សបត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.