៣-២. មហាមោគ្គល្លានត្ថេរអបទានវណ្ណនា

អនោមទស្សី ភគវាត្យាទិកំ អាយស្មតោ មោគ្គល្លានត្ថេរស្ស អបទានំ. អយញ្ច ថេរោ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ អនោមទស្សិស្ស ភគវតោ កាលេតិអាទិ សារិបុត្តត្ថេរស្ស ធម្មសេនាបតិនោ វត្ថុម្ហិ វុត្តមេវ. ថេរោ ហិ បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ សត្តមេ ទិវសេ មគធរដ្ឋេ កល្លវាលគាមកំ ឧបនិស្សាយ សមណធម្មំ ករោន្តោ ថិនមិទ្ធេ ឱក្កមន្តេ សត្ថារា ‘‘មោគ្គល្លាន, មា តុច្ឆោ តវ វាយាមោ’’តិអាទិនា សំវេជិតោ ថិនមិទ្ធំ វិនោទេត្វា ភគវតា វុច្ចមានំ ធាតុកម្មដ្ឋានំ សុណន្តោ ឯវ វិបស្សនាបដិបាដិយា ឧបរិមគ្គត្តយំ អធិគន្ត្វា អគ្គផលក្ខណេ សាវកញាណស្ស មត្ថកំ បាបុណិ.

៣៧៥. ឯវំ ទុតិយសាវកភាវំ បត្វា អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សវសេន បុព្ពចរិយំ អបទានំ បកាសេន្តោ អនោមទស្សី ភគវាតិអាទិមាហ. តត្ថ ន ឱមំ អលាមកំ ទស្សនំ បស្សនំ អស្សាតិ អនោមទស្សី. តស្ស ហិ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណបដិមណ្ឌិតសរីរត្តា សកលំ ទិវសំ សកលំ មាសំ សកលំ សំវច្ឆរំ សំវច្ឆរសតសហស្សម្បិ បស្សន្តានំ ទេវមនុស្សានំ អតិត្តិករំ ទស្សនន្តិ, អនោមំ អលាមកំ និព្ពានំ ទស្សនសីលោតិ វា ‘‘អនោមទស្សី’’តិ លទ្ធនាមោ ភាគ្យវន្តតាទីហិ ការណេហិ ភគវា. លោកជេដ្ឋោតិ សកលសត្តលោកស្ស ជេដ្ឋោ បធានោ. អាសភសទិសត្តា អាសភោ, នរានំ អាសភោ នរាសភោ. សោ លោកជេដ្ឋោ នរាសភោ អនោមទស្សី ភគវា ទេវសង្ឃបុរក្ខតោ ទេវសមូហេហិ បរិវារិតោ. ហិមវន្តម្ហិ វិហាសីតិ សម្ពន្ធោ.

៣៧៦. យទា ទុតិយសាវកភាវាយ ទុតិយវារេ បត្ថនំ អកាសិ, តទា នាមេន វរុណោ នាម អហំ នាគរាជា ហុត្វា និព្ពត្តោ អហោសិន្តិ អត្ថោ. តេន វុត្តំ – ‘‘វរុណោ នាម នាមេន, នាគរាជា អហំ តទា’’តិ. កាមរូបីតិ យទិច្ឆិតកាមនិម្មានសីលោ. វិកុព្ពាមីតិ វិវិធំ ឥទ្ធិវិកុព្ពនំ ករោមិ. មហោទធិនិវាសហន្តិ មញ្ជេរិកា នាគា, ភូមិគតា នាគា, បព្ពតដ្ឋា នាគា, គង្គាវហេយ្យា នាគា, សាមុទ្ទិកា នាគាតិ ឥមេសំ នាគានំ អន្តរេ សាមុទ្ទិកនាគោ អហំ មហោទធិម្ហិ សមុទ្ទេ និវាសិំ, វាសំ កប្បេសិន្តិ អត្ថោ.

៣៧៧. សង្គណិយំ គណំ ហិត្វាតិ និច្ចបរិវារភូតំ សកបរិវារំ នាគសមូហំ ហិត្វា វិនា ហុត្វា. តូរិយំ បដ្ឋបេសហន្តិ អហំ តូរិយំ បដ្ឋបេសិំ, វជ្ជាបេសិន្តិ អត្ថោ. សម្ពុទ្ធំ បរិវារេត្វាតិ អនោមទស្សិសម្ពុទ្ធំ សមន្តតោ សេវមានា អច្ឆរា នាគមាណវិកា វាទេសុំ ទិព្ពវាទេហិ គីតា វាក្យាទីហិ វាទេសុំ លទ្ធានុរូបតោ វជ្ជេសុំ តទាតិ អត្ថោ.

៣៧៨. វជ្ជមានេសុ តូរេសូតិ មនុស្សនាគតូរិយេសុ បញ្ចង្គិកេសុ វជ្ជមានេសុ. ទេវា តូរានិ វជ្ជយុន្តិ ចាតុមហារាជិកា ទេវា ទិព្ពតូរិយានិ វជ្ជិំសុ វាទេសុន្តិ អត្ថោ. ឧភិន្នំ សទ្ទំ សុត្វានាតិ ឧភិន្នំ ទេវមនុស្សានំ ភេរិសទ្ទំ សុត្វា. តិលោកគរុសមានោបិ ពុទ្ធោ សម្បពុជ្ឈថ ជានាតិ សុណាតីតិ អត្ថោ.

៣៧៩. និមន្តេត្វាន សម្ពុទ្ធន្តិ សសាវកសង្ឃំ សម្ពុទ្ធំ ស្វាតនាយ និមន្តេត្វា បរិវារេត្វា. សកភវនន្តិ អត្តនោ នាគភវនំ ឧបាគមិំ. គន្ត្វា ច អាសនំ បញ្ញបេត្វានាតិ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានកុដិមណ្ឌបសយននិសីទនដ្ឋានានិ បញ្ញាបេត្វា សជ្ជេត្វាតិ អត្ថោ. កាលមារោចយិំ អហន្តិ ឯវំ កតបុព្ពវិធានោ អហំ ‘‘កាលោ, ភន្តេ, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ កាលំ អារោចយិំ វិញ្ញាបេសិំ.

៣៨០. ខីណាសវសហស្សេហីតិ តទា សោ ភគវា អរហន្តសហស្សេហិ បរិវុតោ លោកនាយកោ សព្ពា ទិសា ឱភាសេន្តោ មេ ភវនំ ឧបាគមិ សម្បត្តោតិ អត្ថោ.

៣៨១. អត្តនោ ភវនំ បវិដ្ឋំ ភគវន្តំ ភោជនាការំ ទស្សេន្តោ ឧបវិដ្ឋំ មហាវីរន្តិអាទិមាហ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

៣៨៦. ឱក្កាកកុលសម្ភវោតិ ឱក្កាករញ្ញោ បរម្បរាគតរាជកុលេ ឧប្បន្នោ សកលជម្ពុទីបេ បាកដរាជកុលេ ឧប្បន្នោ វា គោត្តេន គោត្តវសេន គោតមោ នាម សត្ថា មនុស្សលោកេ ភវិស្សតិ.

៣៨៨. សោ បច្ឆា បព្ពជិត្វានាតិ សោ នាគរាជា បច្ឆា បច្ឆិមភវេ កុសលមូលេន បុញ្ញសម្ភារេន ចោទិតោ ឧយ្យោជិតោ សាសនេ បព្ពជិត្វា គោតមស្ស ភគវតោ ទុតិយោ អគ្គសាវកោ ហេស្សតីតិ ព្យាករណមកាសិ.

៣៨៩. អារទ្ធវីរិយោតិ ឋាននិសជ្ជាទីសុ ឥរិយាបថេសុ វីរិយវា. បហិតត្តោតិ និព្ពានេ បេសិតចិត្តោ. ឥទ្ធិយា បារមិំ គតោតិ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ឥទ្ធិមន្តានំ យទិទំ មហាមោគ្គល្លានោ’’តិ (អ. និ. ១.១៨០, ១៩០) អធិដ្ឋានិទ្ធិវិកុព្ពនិទ្ធិកម្មវិបាកជិទ្ធិអាទីសុ បារមិំ បរិយោសានំ គតោ បត្តោ. សព្ពាសវេតិ អា សមន្តតោ សវនតោ បវត្តនតោ ‘‘អាសវា’’តិ លទ្ធនាមេ កាមភវទិដ្ឋិអវិជ្ជាធម្មេ សព្ពេ បរិញ្ញាយ សមន្តតោ អញ្ញាយ ជានិត្វា បជហិត្វា អនាសវោ និក្កិលេសោ. និព្ពាយិស្សតីតិ កិលេសខន្ធបរិនិព្ពានេន និព្ពាយិស្សតីតិ សម្ពន្ធោ.

៣៩០. ឯវំ ថេរោ អត្តនោ បុញ្ញវសេន លទ្ធព្យាករណំ វត្វា បុន បាបចរិយំ បកាសេន្តោ បាបមិត្តោបនិស្សាយាតិអាទិមាហ. តត្ថ បាបមិត្តេ បាបកេ លាមកេ មិត្តេ ឧបនិស្សាយ និស្សយេ កត្វា តេហិ សំសគ្គោ ហុត្វាតិ អត្ថោ.

តត្រាយមនុបុព្ពី កថា – ឯកស្មិំ សមយេ តិត្ថិយា សន្និបតិត្វា មន្តេសុំ – ‘‘ជានាថាវុសោ, កេន ការណេន សមណស្ស គោតមស្ស លាភសក្ការោ មហា ហុត្វា និព្ពត្តោ’’តិ? ‘‘ន ជានាម’’. ‘‘តុម្ហេ បន ន ជានាថា’’តិ? ‘‘អាម, ជានាម’’ – មោគ្គល្លានំ នាម ឯកំ ភិក្ខុំ និស្សាយ ឧប្បន្នោ. សោ ហិ ទេវលោកំ គន្ត្វា ទេវតាហិ កតកម្មំ បុច្ឆិត្វា អាគន្ត្វា មនុស្សានំ កថេសិ – ‘‘ឥទំ នាម កត្វា ឯវរូបំ សម្បត្តិំ លភន្តី’’តិ. និរយេ និព្ពត្តានម្បិ កម្មំ បុច្ឆិត្វា អាគន្ត្វា មនុស្សានំ កថេសិ – ‘‘ឥទំ នាម កត្វា ឯវរូបំ ទុក្ខំ អនុភវន្តី’’តិ. មនុស្សា តស្ស កថំ សុត្វា មហន្តំ លាភសក្ការំ អភិហរន្តិ. សចេ តំ មារេតុំ សក្ខិស្សាម, សោ លាភសក្ការោ អម្ហាកំ និព្ពត្តិស្សតិ, អត្ថេសោ ឧបាយោតិ សព្ពេ ឯកច្ឆន្ទា ហុត្វា ‘‘យំកិញ្ចិ កត្វា តំ មារេស្សាមា’’តិ អត្តនោ ឧបដ្ឋាកេ សមាទបេត្វា កហាបណសហស្សំ លភិត្វា បុរិសឃាតកេ ចោរេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ នាម សមណស្ស គោតមស្ស សាវកោ កាឡសិលាយំ វសតិ, តុម្ហេ តត្ថ គន្ត្វា តំ មារេថា’’តិ តេសំ តំ សហស្សំ អទំសុ. ចោរា ធនលាភេន សម្បដិច្ឆិត្វា ‘‘ថេរំ មារេស្សាមា’’តិ គន្ត្វា តស្ស វសនដ្ឋានំ បរិវារេសុំ. ថេរោ តេហិ បរិក្ខិត្តភាវំ ញត្វា កុញ្ចិកច្ឆិទ្ទេន និក្ខមិត្វា បក្កាមិ. ចោរា តំ ទិវសំ ថេរំ អទិស្វា បុនេកទិវសំ តស្ស វសនដ្ឋានំ បរិក្ខិបិំសុ. ថេរោ ញត្វា កណ្ណិកាមណ្ឌលំ ភិន្ទិត្វា អាកាសំ បក្ខន្ទិ. ឯវំ តេ បឋមមាសេបិ, មជ្ឈិមមាសេបិ ថេរំ គហេតុំ នាសក្ខិំសុ. បច្ឆិមមាសេ បន សម្បត្តេ ថេរោ អត្តនា កតកម្មស្ស អាកឌ្ឍនភាវំ ញត្វា ន អបគច្ឆិ. ចោរា តំ បហរន្តា តណ្ឌុលកមត្តានិ អដ្ឋីនិ ករោន្តា ភិន្ទិំសុ. អថ នំ ‘‘មតោ’’តិ សញ្ញាយ ឯកស្មិំ គុម្ពបិដ្ឋេ ខិបិត្វា បក្កមិំសុ.

ថេរោ, ‘‘សត្ថារំ បស្សិត្វា វន្ទិត្វាវ បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ អត្តភាវំ ឈានវេឋនេន វេឋេត្វា អាកាសេន សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ អាហ. ‘‘បរិនិព្ពាយិស្សសិ, មោគ្គល្លានា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កត្ថ គន្ត្វា បរិនិព្ពាយិស្សសី’’តិ? ‘‘កាឡសិលាបទេសំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, មោគ្គល្លាន, មយ្ហំ ធម្មំ កថេត្វា យាហិ. តាទិសស្ស ហិ មេ សាវកស្ស ន ទានិ ទស្សនំ អត្ថី’’តិ. សោ ‘‘ឯវំ ករិស្សាមិ, ភន្តេ’’តិ សត្ថារំ វន្ទិត្វា អាកាសំ ឧប្បតិត្វា សារិបុត្តត្ថេរោ វិយ បរិនិព្ពានទិវសេ នានប្បការា ឥទ្ធិយោ កត្វា ធម្មំ កថេត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា កាឡសិលាបទេសំ គន្ត្វា បរិនិព្ពាយិ. ‘‘ថេរំ កិរ ចោរា មារេសុ’’ន្តិ អយំ កថា សកលជម្ពុទីបេ បត្ថរិ.

រាជា អជាតសត្តុ ចោរេ បរិយេសនត្ថាយ ចរបុរិសេ បយោជេសិ. តេសុ ចោរេសុ សុរាបានេ សុរំ បិវន្តេសុ មទ្ទេសុ ឯកោ ឯកស្ស បិដ្ឋិំ បហរិត្វា បាតេសិ. សោ តំ សន្តជ្ជេន្តោ ‘‘អម្ភោ ទុព្ពិនីត ត្វំ, កស្មា មេ បិដ្ឋិំ បហរិត្វា បាតេសិ, កិំ បន, អរេ ទុដ្ឋចោរ, តយា មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ បឋមំ បហតោ’’តិ អាហ. ‘‘កិំ បន ត្វំ មយា បឋមំ បហតភាវំ ន ជានាសី’’តិ? ឯវំ ឯតេសំ ‘‘មយា បហតោ, មយា បហតោ’’តិ វទន្តានំ សុត្វា តេ ចរបុរិសា សព្ពេ តេ ចោរេ គហេត្វា រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា តេ ចោរេ បក្កោសាបេត្វា បុច្ឆិ – ‘‘តុម្ហេហិ ថេរោ មារិតោ’’តិ? ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កេហិ តុម្ហេ ឧយ្យោជិតា’’តិ? ‘‘នគ្គសមណេហិ, ទេវា’’តិ. រាជា បញ្ចសតេ នគ្គសមណេ គាហាបេត្វា បញ្ចសតេហិ ចោរេហិ សទ្ធិំ រាជង្គណេ នាភិបមាណេសុ អាវាដេសុ និខណាបេត្វា បលាលេហិ បដិច្ឆាទេត្វា អគ្គិំ ទាបេសិ. អថ នេសំ ឈាមភាវំ ជានិត្វា អយនង្គលេហិ កសាបេត្វា សព្ពេ ខណ្ឌាខណ្ឌំ ការាបេសិ. តទា ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ អត្តនោ អននុរូបមរណំ បត្តោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាម, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘មោគ្គល្លានស្ស, ភិក្ខវេ, ឥមស្សេវ អត្តភាវស្ស អននុរូបំ មរណំ, បុព្ពេ បន តេន កតកម្មស្ស អនុរូបមេវា’’តិ វត្វា ‘‘កិំ បនស្ស, ភន្តេ, បុព្ពកម្ម’’ន្តិ បុដ្ឋោ តំ វិត្ថារេត្វា កថេសិ.

អតីតេ, ភិក្ខវេ, ពារាណសិយំ ឯកោ កុលបុត្តោ សយមេវ កោដ្ដនបចនាទីនិ ករោន្តោ មាតាបិតរោ បដិជគ្គិ. អថស្ស មាតាបិតរោ ‘‘តាត, ត្វំ ឯកកោវ គេហេ ច អរញ្ញេ ច កម្មំ ករោន្តោ កិលមសិ, ឯកំ តេ កុមារិកំ អានេស្សាមា’’តិ វត្វា ‘‘អម្មតាតា, យាវ តុម្ហេ ជីវថ, តាវ វោ សហត្ថា ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ តេន បដិក្ខិត្តាបិ បុនប្បុនំ យាចិត្វា កុមារិកំ អានេសុំ. សា កតិបាហមេវ តេ ឧបដ្ឋហិត្វា បច្ឆា តេសំ ទស្សនមបិ អនិច្ឆន្តី – ‘‘ន សក្កា តវ មាតាបិតូហិ សទ្ធិំ ឯកដ្ឋានេ វសិតុ’’ន្តិ ឧជ្ឈាយិត្វា តស្មិំ អត្តនោ កថំ អគ្គណ្ហន្តេ តស្ស ពហិគតកាលេ មកចិវាកខណ្ឌានិ ច យាគុផេណកេ ច គហេត្វា តត្ថ តត្ថ អាកិរិត្វា តេនាគន្ត្វា ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ បុដ្ឋា ‘‘ឥមេសំ មហល្លកអន្ធានំ ឯតំ កម្មំ, សព្ពំ គេហំ កិលិដ្ឋា ករោន្តា វិចរន្តិ, ន សក្កា ឯតេហិ សទ្ធិំ ឯកដ្ឋានេ វសិតុ’’ន្តិ ឯវំ តាយ បុនប្បុនំ កថិយមានាយ ឯវរូបោបិ បូរិតបារមី សត្តោ មាតាបិតូហិ សទ្ធិំ ភិជ្ជិ. សោ ‘‘ហោតុ, ជានិស្សាមិ នេសំ កត្តព្ពកម្ម’’ន្តិ តេ ភោជេត្វា ‘‘អម្មតាតា, អសុកដ្ឋានេ នាម តុម្ហាកំ ញាតកា អាគមនំ បច្ចាសីសន្តិ, តត្ថ គមិស្សាមា’’តិ តេ យានកំ អារោបេត្វា អាទាយ គច្ឆន្តោ អដវិមជ្ឈំ បត្តកាលេ ‘‘តាត, រស្មិយោ គណ្ហថ, គោណា ទណ្ឌសញ្ញាយ គមិស្សន្តិ, ឥមស្មិំ ឋានេ ចោរា វសន្តិ, អហំ ឱតរិត្វា ចរាមី’’តិ បិតុ ហត្ថេ រស្មិយោ ទត្វា ឱតរិត្វា គច្ឆន្តោ សទ្ទំ បរិវត្តេត្វា ចោរានំ ឧដ្ឋិតសទ្ទមកាសិ. មាតាបិតរោ សទ្ទំ សុត្វា ‘‘ចោរា ឧដ្ឋិតា’’តិ សញ្ញាយ ‘‘តាត, ចោរា ឧដ្ឋិតា, មហល្លកា មយំ, ត្វំ អត្តានមេវ រក្ខាហី’’តិ អាហំសុ. សោ មាតាបិតរោ វិរវន្តេបិ ចោរសទ្ទំ ករោន្តោ កោដ្ដេត្វា មារេត្វា អដវិយំ ខិបិត្វា បច្ចាគមិ.

សត្ថា ឥទំ តស្ស បុព្ពកម្មំ កថេត្វា ‘‘ភិក្ខវេ, មោគ្គល្លានោ ឯត្តកំ កម្មំ កត្វា អនេកវស្សសតសហស្សានិ និរយេ បច្ចិត្វា តាវ បក្កាវសេសេន អត្តភាវសតេ ឯវមេវ កោដ្ដេត្វា សំចុណ្ណោ មរណំ បត្តោ, ឯវំ មោគ្គល្លានេន អត្តនោ កម្មានុរូបមេវ មរណំ លទ្ធំ. បញ្ចហិ ចោរសតេហិ សទ្ធិំ បញ្ចតិត្ថិយសតានិបិ មម បុត្តំ អប្បទុដ្ឋំ ទុស្សេត្វា អនុរូបមេវ មរណំ លភិំសុ. អប្បទុដ្ឋេសុ ហិ បទុស្សន្តោ ទសហិ ការណេហិ អនយព្យសនំ បាបុណាតិយេវា’’តិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

‘‘យោ ទណ្ឌេន អទណ្ឌេសុ, អប្បទុដ្ឋេសុ ទុស្សតិ;

ទសន្នមញ្ញតរំ ឋានំ, ខិប្បមេវ និគច្ឆតិ.

‘‘វេទនំ ផរុសំ ជានិំ, សរីរស្ស វ ភេទនំ;

គរុកំ វាបិ អាពាធំ, ចិត្តក្ខេបំ វ បាបុណេ.

‘‘រាជតោ វា ឧបសគ្គំ, អព្ភក្ខានំ វ ទារុណំ;

បរិក្ខយំ វ ញាតីនំ, ភោគានំ វ បភង្គុនំ.

‘‘អថវស្ស អគារានិ, អគ្គិ ឌហតិ បាវកោ;

កាយស្ស ភេទា ទុប្បញ្ញោ, និរយំ សោបបជ្ជតី’’តិ. (ធ. ប. ១៣៧-១៤០);

៣៩៣. បវិវេកមនុយុត្តោតិ បការេន វិវេកំ ឯកីភាវំ អនុយុត្តោ យោជិតោ យុត្តប្បយុត្តោ. សមាធិភាវនារតោតិ បឋមជ្ឈានាទិភាវនាយ រតោ អល្លីនោ ច. សព្ពាសវេ សកលកិលេសេ, បរិញ្ញាយ ជានិត្វា បជហិត្វា, អនាសវោ និក្កិលេសោ វិហរាមីតិ សម្ពន្ធោ.

៣៩៤. ឥទានិ អត្តនោ បុញ្ញសម្ភារវសេន បុព្ពចរិតស្ស ផលំ ទស្សេន្តោ ធរណិម្បិ សុគម្ភីរន្តិអាទិមាហ.

តត្រាយមនុបុព្ពីកថា – ពុទ្ធេន ចោទិតោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធេន ចោទិតោ ឧយ្យោជិតោ. ភិក្ខុសង្ឃស្ស បេក្ខតោតិ មហតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បស្សន្តស្ស. មិគារមាតុបាសាទំ, បាទង្គុដ្ឋេន កម្បយីតិ បុព្ពារាមេ វិសាខាយ មហាឧបាសិកាយ ការិតំ សហស្សត្ថម្ភបដិមណ្ឌិតំ មហាបាសាទំ អត្តនោ បាទង្គុដ្ឋេន កម្បេសិំ. ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ បុព្ពារាមេ យថាវុត្តបាសាទេ ភគវតិ វិហរន្តេ សម្ពហុលា នវកតរា ភិក្ខូ ឧបរិបាសាទេ និសិន្នា សត្ថារម្បិ អចិន្តេត្វា តិរច្ឆានកថំ កថេតុមារទ្ធា. តំ សុត្វា ភគវា តេ សំវេជេត្វា អត្តនោ ធម្មទេសនាយ ភាជនភូតេ កាតុកាមោ អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘បស្សសិ ត្វំ, មោគ្គល្លាន, នវេ ភិក្ខូ តិរច្ឆានកថមនុយុត្តេ’’តិ តំ សុត្វា ថេរោ សត្ថុ អជ្ឈាសយំ ញត្វា អភិញ្ញាបាទកំ អាបោកសិណារម្មណំ ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ‘‘បាសាទស្ស បតិដ្ឋិតោកាសំ ឧទកំ ហោតូ’’តិ អធិដ្ឋាយ បាសាទមត្ថកេ ថុបិកំ បាទង្គុដ្ឋេន បហរិ, បាសាទោ ឱនមិត្វា ឯកេន បស្សេន អដ្ឋាសិ. បុនបិ បហរិ, អបរេនបិ បស្សេន អដ្ឋាសិ. តេ ភិក្ខូ ភីតា សំវិគ្គា បាសាទស្ស បតនភយេន តតោ និក្ខមិត្វា ភគវតោ សមីបេ អដ្ឋំសុ. សត្ថា តេសំ អជ្ឈាសយំ ឱលោកេត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. តំ សុត្វា តេសុ កេចិ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ, កេចិ សកទាគាមិផលេ, កេចិ អនាគាមិផលេ, កេចិ អរហត្តផលេ បតិដ្ឋហិំសុ. ស្វាយមត្ថោ បាសាទកម្បនសុត្តេន ទីបេតព្ពោ.

វេជយន្តបាសាទន្តិ សោ វេជយន្តបាសាទោ តាវតិំសភវនេ យោជនសហស្សុព្ពេធោ អនេកសហស្សនិយ្យូហកូដាគារបដិមណ្ឌិតោ ទេវាសុរសង្គាមេ អសុរេ ជិនិត្វា សក្កេ ទេវានមិន្ទេ នគរមជ្ឈេ ឋិតេ ឧដ្ឋិតោ វិជយន្តេន និព្ពត្តត្តា ‘‘វេជយន្តោ’’តិ លទ្ធនាមោ បាសាទោ, តំ សន្ធាយាហ – ‘‘វេជយន្តបាសាទ’’ន្តិ, តម្បិ អយំ ថេរោ បាទង្គុដ្ឋេន កម្បេតិ. ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ ភគវន្តំ បុព្ពារាមេ វិហរន្តំ សក្កោ ទេវរាជា ឧបសង្កមិត្វា តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តិំ បុច្ឆិ. តស្ស ភគវា វិស្សជ្ជេសិ. សោ តំ សុត្វា អត្តមនោ បមុទិតោ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា អត្តនោ ទេវលោកមេវ គតោ. អថាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ សក្កោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវរូបំ គម្ភីរនិព្ពានបដិសំយុត្តំ បញ្ហំ បុច្ឆិ, ភគវតា ច បញ្ហោ វិស្សជ្ជិតោ, កិំ នុ ខោ ជានិត្វា គតោ, ឧទាហុ អជានិត្វា. យំនូនាហំ ទេវលោកំ គន្ត្វា តមត្ថំ ជានេយ្យ’’ន្តិ? សោ តាវទេវ តាវតិំសភវនំ គន្ត្វា សក្កំ ទេវានមិន្ទំ តមត្ថំ បុច្ឆិ. សក្កោ ទិព្ពសម្បត្តិយា បមត្តោ ហុត្វា វិក្ខេបំ អកាសិ. ថេរោ តស្ស សំវេគជននត្ថំ វេជយន្តបាសាទំ បាទង្គុដ្ឋេន កម្បេសិ. តេន វុត្តំ –

‘‘យោ វេជយន្តបាសាទំ, បាទង្គុដ្ឋេន កម្បយិ;

ឥទ្ធិពលេនុបត្ថទ្ធោ, សំវេជេសិ ច ទេវតា’’តិ. (ម. និ. ១.៥១៣);

អយំ បនត្ថោ – ចូឡតណ្ហាសង្ខយវិមុត្តិសុត្តេន (ម. និ. ១.៣៩០ អាទយោ) ទីបេតព្ពោ. កម្បិតាការោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. ‘‘សក្កំ សោ បរិបុច្ឆតី’’តិ (ម. និ. ១.៥១៣) យថាវុត្តមេវ ថេរស្ស តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តិបុច្ឆំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនាហ – ‘‘អបាវុសោ, ជានាសិ, តណ្ហក្ខយវិមុត្តិយោ’’តិ? តស្ស សក្កោ វិយាកាសិ. ឥទំ ថេរេន បាសាទកម្បនេ កតេ សំវិគ្គហទយេន បមាទំ បហាយ យោនិសោ មនសិ ករិត្វា បញ្ហស្ស ព្យាកតភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. សត្ថារា ទេសិតនិយាមេនេវ ហិ សោ តទា កថេសិ. តេនាហ – ‘‘បញ្ហំ បុដ្ឋោ យថាតថ’’ន្តិ (ម. និ. ១.៥១៣). តត្ថ សក្កំ សោ បរិបុច្ឆតីតិ សក្កំ ទេវរាជំ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ សត្ថារា ទេសិតាយ តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តិយា សម្មទេវ គហិតភាវំ បុច្ឆិ. អតីតត្ថេ ហិ ឥទំ វត្តមានវចនំ. អបាវុសោ, ជានាសីតិ អាវុសោ, អបិ ជានាសិ, កិំ ជានាសិ? តណ្ហក្ខយវិមុត្តិយោតិ (ម. និ. ១.៥១៣) តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តិយោ សត្ថារា តុយ្ហំ ទេសិតា, តថា ‘‘កិំ ជានាសី’’តិ បុច្ឆតិ. តណ្ហក្ខយវិមុត្តិយោតិ វា តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តិសុត្តស្ស ទេសនំ បុច្ឆតិ.

ព្រហ្មានន្តិ មហាព្រហ្មានំ. សុធម្មាយាភិតោ សភន្តិ (ម. និ. ១.៥១៣) សុធម្មាយ សភាយ. អយំ បន ព្រហ្មលោកេ សុធម្មា សភា, ន តាវតិំសភវនេ. សុធម្មាសភាវិរហិតោ ទេវលោកោ នាម នត្ថិ. ‘‘អជ្ជាបិ តេ, អាវុសោ, សា ទិដ្ឋិ, យា តេ ទិដ្ឋិ បុរេ អហូ’’តិ ឥមំ ព្រហ្មលោកំ ឧបគន្តុំ សមត្ថោ នត្ថិ កោចិ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា. សត្ថុ ឥធាគមនតោ បុព្ពេ យា តុយ្ហំ ទិដ្ឋិ អហោសិ, កិំ អជ្ជាបិ ឥទានិបិ សា ទិដ្ឋិ ន វិគតាតិ? បស្សសិ វីតិវត្តន្តំ ព្រហ្មលោកេ បភស្សរន្តិ ព្រហ្មលោកេ វីតិបតន្តំ មហាកប្បិនមហាកស្សបាទីហិ សាវកេហិ បរិវារិតស្ស តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា និសិន្នស្ស សសាវកស្ស ភគវតោ ឱកាសំ បស្សសីតិ អត្ថោ. ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ ភគវា ព្រហ្មលោកេ សុធម្មាយ សភាយ សន្និបតិត្វា សន្និសិន្នស្ស ‘‘អត្ថិ នុ ខោ កោចិ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឯវំមហិទ្ធិកោ, សោ ឥធ អាគន្តុំ សក្កុណេយ្យា’’តិ ចិន្តេន្តស្ស ព្រហ្មុនោ ចិត្តមញ្ញាយ តត្ថ គន្ត្វា ព្រហ្មុនោ មត្ថកេ អាកាសេ និសិន្នោ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា ឱភាសំ មុញ្ចន្តោ មហាមោគ្គល្លានាទីនំ អាគមនំ ចិន្តេសិ. សហ ចិន្តនេន តេបិ តត្ថ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា សត្ថុ អជ្ឈាសយំ ញត្វា តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា បច្ចេកទិសាសុ និសីទិត្វា ឱភាសំ វិស្សជ្ជេសុំ. សកលព្រហ្មលោកោ ឯកោភាសោ អហោសិ. សត្ថា ព្រហ្មុនោ កល្លចិត្តតំ ញត្វា ចតុសច្ចបកាសនំ ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ អនេកានិ ព្រហ្មសហស្សានិ មគ្គផលេសុ បតិដ្ឋហិំសុ. តំ សន្ធាយ ចោទេន្តោ អជ្ជាបិ តេ, អាវុសោ, សា ទិដ្ឋីតិ គាថមាហ. អយំ បនត្ថោ ពកព្រហ្មសុត្តេន (សំ. និ. ១.១៧៥) ទីបេតព្ពោ. វុត្តំ ហេតំ (សំ. និ. ១.១៧៦) –

‘‘ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរស្ស ព្រហ្មុនោ ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ ហោតិ – ‘នត្ថិ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា យោ ឥធ អាគច្ឆេយ្យា’តិ. អថ ខោ ភគវា តស្ស ព្រហ្មុនោ ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ; ឯវមេវ ជេតវនេ អន្តរហិតោ តស្មិំ ព្រហ្មលោកេ បាតុរហោសិ. អថ ខោ ភគវា តស្ស ព្រហ្មុនោ ឧបរិវេហាសំ បល្លង្កេន និសីទិ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា.

‘‘អថ ខោ អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានស្ស ឯតទហោសិ ‘កហំ នុ ខោ ភគវា ឯតរហិ វិហរតី’តិ? អទ្ទស ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ភគវន្តំ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន តស្ស ព្រហ្មុនោ ឧបរិវេហាសំ បល្លង្កេន និសិន្នំ តេជោធាតុំ សមាបន្នំ. ទិស្វាន សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ; ឯវមេវ ជេតវនេ អន្តរហិតោ តស្មិំ ព្រហ្មលោកេ បាតុរហោសិ. អថ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ បុរត្ថិមំ ទិសំ និស្សាយ តស្ស ព្រហ្មុនោ ឧបរិវេហាសំ បល្លង្កេន និសីទិ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា នីចតរំ ភគវតោ.

‘‘អថ ខោ អាយស្មតោ មហាកស្សបស្ស ឯតទហោសិ – ‘កហំ នុ ខោ ភគវា ឯតរហិ វិហរតី’តិ? អទ្ទស ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ ភគវន្តំ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន តស្ស ព្រហ្មុនោ ឧបរិវេហាសំ បល្លង្កេន និសិន្នំ តេជោធាតុំ សមាបន្នំ. ទិស្វាន សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ…បេ… ឯវមេវ ជេតវនេ អន្តរហិតោ តស្មិំ ព្រហ្មលោកេ បាតុរហោសិ. អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ ទក្ខិណំ ទិសំ និស្សាយ តស្ស ព្រហ្មុនោ ឧបរិវេហាសំ បល្លង្កេន និសីទិ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា នីចតរំ ភគវតោ.

‘‘អថ ខោ អាយស្មតោ មហាកប្បិនស្ស ឯតទហោសិ – ‘កហំ នុ ខោ ភគវា ឯតរហិ វិហរតី’តិ? អទ្ទស ខោ អាយស្មា មហាកប្បិនោ ភគវន្តំ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន តស្ស ព្រហ្មុនោ ឧបរិវេហាសំ បល្លង្កេន និសិន្នំ តេជោធាតុំ សមាបន្នំ. ទិស្វាន សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ…បេ… ឯវមេវ ជេតវនេ អន្តរហិតោ តស្មិំ ព្រហ្មលោកេ បាតុរហោសិ. អថ ខោ អាយស្មា មហាកប្បិនោ បច្ឆិមំ ទិសំ និស្សាយ តស្ស ព្រហ្មុនោ ឧបរិវេហាសំ បល្លង្កេន និសីទិ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា នីចតរំ ភគវតោ.

‘‘អថ ខោ អាយស្មតោ អនុរុទ្ធស្ស ឯតទហោសិ – ‘កហំ នុ ខោ ភគវា ឯតរហិ វិហរតី’តិ? អទ្ទស ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ភគវន្តំ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន តស្ស ព្រហ្មុនោ ឧបរិវេហាសំ បល្លង្កេន និសិន្នំ តេជោធាតុំ សមាបន្នំ. ទិស្វាន សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ…បេ… ឯវមេវ ជេតវនេ អន្តរហិតោ តស្មិំ ព្រហ្មលោកេ បាតុរហោសិ. អថ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ឧត្តរំ ទិសំ និស្សាយ តស្ស ព្រហ្មុនោ ឧបរិវេហាសំ បល្លង្កេន និសីទិ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា នីចតរំ ភគវតោ’’.

អថ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តំ ព្រហ្មានំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –

‘‘អជ្ជាបិ តេ អាវុសោ សា ទិដ្ឋិ, យា តេ ទិដ្ឋិ បុរេ អហុ;

បស្សសិ វីតិវត្តន្តំ, ព្រហ្មលោកេ បភស្សរ’’ន្តិ.

‘‘ន មេ មារិស សា ទិដ្ឋិ, យា មេ ទិដ្ឋិ បុរេ អហុ;

បស្សាមិ វីតិវត្តន្តំ, ព្រហ្មលោកេ បភស្សរំ;

ស្វាហំ អជ្ជ កថំ វជ្ជំ, អហំ និច្ចោម្ហិ សស្សតោ’’តិ.

‘‘អថ ខោ ភគវា តំ ព្រហ្មានំ សំវេជេត្វា សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ…បេ… ឯវមេវ តស្មិំ ព្រហ្មលោកេ អន្តរហិតោ ជេតវនេ បាតុរហោសិ. អថ ខោ សោ ព្រហ្មា អញ្ញតរំ ព្រហ្មបារិសជ្ជំ អាមន្តេសិ – ‘ឯហិ ត្វំ, មារិស, យេនាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តេនុបសង្កម, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ ឯវំ វទេហិ – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, មារិស មោគ្គល្លាន, អញ្ញេបិ តស្ស ភគវតោ សាវកា ឯវំមហិទ្ធិកា ឯវំមហានុភាវា សេយ្យថាបិ ភវំ មោគ្គល្លានោ កស្សបោ កប្បិនោ អនុរុទ្ធោ’’តិ? ‘ឯវំ, មារិសា’តិ ខោ សោ ព្រហ្មបារិសជ្ជោ តស្ស ព្រហ្មុនោ បដិស្សុត្វា យេនាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ ឯតទវោច – ‘អត្ថិ នុ ខោ, មារិស មោគ្គល្លាន, អញ្ញេបិ តស្ស ភគវតោ សាវកា ឯវំមហិទ្ធិកា ឯវំមហានុភាវា សេយ្យថាបិ ភវំ មោគ្គល្លានោ កស្សបោ កប្បិនោ អនុរុទ្ធោ’តិ? អថ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តំ ព្រហ្មបារិសជ្ជំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –

‘‘តេវិជ្ជា ឥទ្ធិបត្តា ច, ចេតោបរិយាយកោវិទា;

ខីណាសវា អរហន្តោ, ពហូ ពុទ្ធស្ស សាវកា’’តិ.

‘‘អថ ខោ សោ ព្រហ្មបារិសជ្ជោ អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា យេន សោ ព្រហ្មា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា តំ ព្រហ្មានំ ឯតទវោច – ‘អាយស្មា មារិស មហាមោគ្គល្លានោ ឯវមាហ –

‘‘‘តេវិជ្ជា ឥទ្ធិបត្តា ច, ចេតោបរិយាយកោវិទា;

ខីណាសវា អរហន្តោ, ពហូ ពុទ្ធស្ស សាវកា’’’តិ. –

ឥទមវោច សោ ព្រហ្មបារិសជ្ជោ. អត្តមនោ ច សោ ព្រហ្មា តស្ស ព្រហ្មបារិសជ្ជស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទីតិ (សំ. និ. ១.១៧៦).

ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘អយំ បនត្ថោ ពកព្រហ្មសុត្តេន ទីបេតព្ពោ’’តិ.

មហានេរុនោ កូដន្តិ (ម. និ. ១.៥១៣) កូដសីសេន សកលមេវ សិនេរុបព្ពតរាជំ វទសិ. វិមោក្ខេន អបស្សយីតិ (ម. និ. ១.៥១៣) ឈានវិមោក្ខេន និស្សយេន អភិញ្ញាយេន បស្សយីតិ អធិប្បាយោ. វនន្តិ (ម. និ. ១.៥១៣) ជម្ពុទីបំ. សោ ហិ វនពាហុល្លតាយ ‘‘វន’’ន្តិ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘ជម្ពុមណ្ឌស្ស ឥស្សរោ’’តិ. បុព្ពវិទេហានន្តិ (ម. និ. ១.៥១៣) បុព្ពវិទេហដ្ឋានញ្ច បុព្ពវិទេហន្តិ អត្ថោ. យេ ច ភូមិសយា នរាតិ (ម. និ. ១.៥១៣) ភូមិសយា នរា នាម អបរគោយានឧត្តរកុរុកា ច មនុស្សា. តេ ហិ គេហាភាវតោ ‘‘ភូមិសយា’’តិ វុត្តា. តេបិ សព្ពេ អបស្សយីតិ សម្ពន្ធោ. អយំ បនត្ថោ នន្ទោបនន្ទទមនេន ទីបេតព្ពោ – ឯកស្មិំ កិរ សមយេ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ ភគវតោ ធម្មទេសនំ សុត្វា ‘‘ស្វេ, ភន្តេ, បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ មយ្ហំ គេហេ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ និមន្តេត្វា បក្កាមិ. តំទិវសញ្ច ភគវតោ បច្ចូសសមយេ ទសសហស្សិលោកធាតុំ ឱលោកេន្តស្ស នន្ទោបនន្ទោ នាម នាគរាជា ញាណមុខេ អាបាថំ អាគច្ឆិ. ភគវា ‘‘អយំ នាគរាជា មយ្ហំ ញាណមុខេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, កិំ នុ ខោ ភវិស្សតី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ សរណគមនស្ស ឧបនិស្សយំ ទិស្វា ‘‘អយំ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ តីសុ រតនេសុ អប្បសន្នោ, កោ នុ ខោ ឥមំ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ វិមោចេយ្យា’’តិ អាវជ្ជេន្តោ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរំ អទ្ទស. តតោ បភាតាយ រត្តិយា សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ – ‘‘អានន្ទ, បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ អារោចេហិ – ‘តថាគតោ ទេវចារិកំ គច្ឆតី’’’តិ. តំទិវសញ្ច នន្ទោបនន្ទស្ស អាបានភូមិំ សជ្ជយិំសុ. សោ ទិព្ពរតនបល្លង្កេ ទិព្ពេន សេតច្ឆត្តេន ធារិយមានោ តិវិធនាដកេហិ ចេវ នាគបរិសាយ ច បរិវុតោ ទិព្ពភាជនេសុ ឧបដ្ឋាបិតអន្នបានំ ឱលោកយមានោ និសិន្នោ ហោតិ. អថ ខោ ភគវា យថា នាគរាជា បស្សតិ, តថា កត្វា តស្ស វិមានមត្ថកេនេវ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ តាវតិំសទេវលោកាភិមុខោ បាយាសិ.

តេន ខោ បន សមយេន នន្ទោបនន្ទស្ស នាគរាជស្ស ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ ហោតិ ‘‘ឥមេ ហិ នាម មុណ្ឌសមណកា អម្ហាកំ ឧបរិភវនេន ទេវានំ តាវតិំសានំ ភវនំ បវិសន្តិបិ និក្ខមន្តិបិ, ន ទានិ ឥតោ បដ្ឋាយ ឥមេសំ អម្ហាកំ មត្ថកេ បាទបំសុំ ឱកិរន្តានំ គន្តុំ ទស្សាមី’’តិ ឧដ្ឋាយ សិនេរុបាទំ គន្ត្វា តំ អត្តភាវំ វិជហិត្វា សិនេរុំ សត្តក្ខត្តុំ ភោគេហិ បរិក្ខិបិត្វា ឧបរិ ផណំ កត្វា តាវតិំសភវនំ អវកុជ្ជេន ផណេន បរិគ្គហេត្វា អទស្សនំ គមេសិ.

អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘បុព្ពេ, ភន្តេ, ឥមស្មិំ បទេសេ ឋិតោ សិនេរុំ បស្សាមិ, សិនេរុបរិភណ្ឌំ បស្សាមិ, តាវតិំសំ បស្សាមិ, វេជយន្តំ បស្សាមិ, វេជយន្តស្ស បាសាទស្ស ឧបរិធជំ បស្សាមិ. កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតុ កោ បច្ចយោ, យំ ឯតរហិ នេវ សិនេរុំ បស្សាមិ…បេ… ន វេជយន្តស្ស បាសាទស្ស ឧបរិធជំ បស្សាមី’’តិ. ‘‘អយំ, រដ្ឋបាល, នន្ទោបនន្ទោ នាម នាគរាជា តុម្ហាកំ កុបិតោ សិនេរុំ សត្តក្ខត្តុំ ភោគេហិ បរិក្ខិបិត្វា ឧបរិ ផណេន បដិច្ឆាទេត្វា អន្ធការំ កត្វា ឋិតោ’’តិ. ‘‘ទមេមិ នំ, ភន្តេ’’តិ. ន ភគវា នំ អនុជានិ. អថ ខោ អាយស្មា ភទ្ទិយោ, អាយស្មា រាហុលោតិ អនុក្កមេន សព្ពេបិ ភិក្ខូ ឧដ្ឋហិំសុ. ភគវា អនុជានិ.

អវសានេ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ – ‘‘អហំ, ភន្តេ, ទមេមិ ន’’ន្តិ អាហ. ‘‘ទមេហិ, មោគ្គល្លានា’’តិ ភគវា អនុជានិ. ថេរោ អត្តភាវំ វិជហិត្វា មហន្តំ នាគរាជវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា នន្ទោបនន្ទំ ចុទ្ទសក្ខត្តុំ ភោគេហិ បរិក្ខិបិត្វា តស្ស ផណមត្ថកេ អត្តនោ ផណំ ឋបេត្វា សិនេរុនា សទ្ធិំ អភិនិប្បីឡេសិ. នាគរាជា ធូមាយិ. ថេរោបិ ‘‘ន តុយ្ហំយេវ សរីរេ ធូមោ អត្ថិ, មយ្ហម្បិ អត្ថី’’តិ ធូមាយិ. នាគរាជស្ស ធូមោ ថេរំ ន ពាធតិ, ថេរស្ស បន ធូមោ នាគរាជំ ពាធតិ. តតោ នាគរាជា បជ្ជលិ, ថេរោបិ ‘‘ន តុយ្ហំយេវ សរីរេ អគ្គិ អត្ថិ, មយ្ហម្បិ អត្ថី’’តិ បជ្ជលិ. នាគរាជស្ស តេជោ ថេរំ ន ពាធតិ, ថេរស្ស បន តេជោ នាគរាជានំ ពាធតិ. នាគរាជា – ‘‘អយំ មំ សិនេរុនា អភិនិប្បីឡេត្វា ធូមាយតិ ចេវ បជ្ជលតិ ចា’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ភោ, តុវំ កោសី’’តិ បដិបុច្ឆិ. ‘‘អហំ ខោ, នន្ទ, មោគ្គល្លានោ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, អត្តនោ ភិក្ខុភាវេន តិដ្ឋាហី’’តិ.

ថេរោ តំ អត្តភាវំ វិជហិត្វា តស្ស ទក្ខិណកណ្ណសោតេន បវិសិត្វា វាមកណ្ណសោតេន និក្ខមិ, វាមកណ្ណសោតេន បវិសិត្វា ទក្ខិណកណ្ណសោតេន និក្ខមិ. តថា ទក្ខិណនាសសោតេន បវិសិត្វា វាមនាសសោតេន និក្ខមិ, វាមនាសសោតេន បវិសិត្វា ទក្ខិណនាសសោតេន និក្ខមិ. តតោ នាគរាជា មុខំ វិវរិ, ថេរោ មុខេន បវិសិត្វា អន្តោកុច្ឆិយំ បាចីនេន ច បច្ឆិមេន ច ចង្កមតិ. ភគវា – ‘‘មោគ្គល្លាន, មនសិ ករោហិ, មហិទ្ធិកោ នាគោ’’តិ អាហ. ថេរោ ‘‘មយ្ហំ ខោ, ភន្តេ, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ភាវិតា ពហុលីកតា យានីកតា វត្ថុកតា អនុដ្ឋិតា បរិចិតា សុសមារទ្ធា, តិដ្ឋតុ, ភន្តេ, នន្ទោបនន្ទោ, អហំ នន្ទោបនន្ទសទិសានំ នាគរាជានំ សតម្បិ សហស្សម្បិ ទមេយ្យ’’ន្តិអាទិមាហ.

នាគរាជា ចិន្តេសិ – ‘‘បវិសន្តោ តាវ មេ ន ទិដ្ឋោ, និក្ខមនកាលេ ទានិ នំ ទាឋន្តរេ បក្ខិបិត្វា ខាទិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘និក្ខមថ, ភន្តេ, មា មំ អន្តោកុច្ឆិយំ អបរាបរំ ចង្កមន្តោ ពាធយិត្ថា’’តិ អាហ. ថេរោ និក្ខមិត្វា ពហិ អដ្ឋាសិ. នាគរាជា ‘‘អយំ សោ’’តិ ទិស្វា នាសវាតំ វិស្សជ្ជិ, ថេរោ ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ, លោមកូបម្បិស្ស វាតោ ចាលេតុំ នាសក្ខិ. អវសេសា ភិក្ខូ កិរ អាទិតោ បដ្ឋាយ សព្ពបាដិហារិយានិ កាតុំ សក្កុណេយ្យុំ, ឥមំ បន ឋានំ បត្វា ឯវំ ខិប្បនិសន្តិនោ ហុត្វា សមាបជ្ជិតុំ ន សក្ខិស្សន្តីតិ នេសំ ភគវា នាគរាជទមនំ នានុជានិ.

នាគរាជា ‘‘អហំ ឥមស្ស សមណស្ស នាសវាតេន លោមកូបម្បិ ចាលេតុំ នាសក្ខិ, មហិទ្ធិកោ សោ សមណោ’’តិ ចិន្តេសិ. ថេរោ អត្តភាវំ វិជហិត្វា សុបណ្ណរូបំ អភិនិម្មិនិត្វា សុបណ្ណវាតំ ទស្សេន្តោ នាគរាជានំ អនុពន្ធិ. នាគរាជា តំ អត្តភាវំ វិជហិត្វា មាណវកវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិ វទន្តោ ថេរស្ស បាទេ វន្ទិ. ថេរោ ‘‘សត្ថា, នន្ទ, អាគតោ, ឯហិ គមិស្សាមា’’តិ នាគរាជានំ ទមេត្វា និព្ពិសំ កត្វា គហេត្វា ភគវតោ សន្តិកំ អគមាសិ. នាគរាជា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិ អាហ. ភគវា ‘‘សុខី ហោហិ, នាគរាជា’’តិ វត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ អនាថបិណ្ឌិកស្ស និវេសនំ អគមាសិ.

អនាថបិណ្ឌិកោ ‘‘កិំ, ភន្តេ, អតិទិវា អាគតត្ថា’’តិ អាហ. ‘‘មោគ្គល្លានស្ស ច នន្ទោបនន្ទស្ស ច សង្គាមោ អហោសី’’តិ. ‘‘កស្ស បន, ភន្តេ, ជយោ, កស្ស បរាជយោ’’តិ? ‘‘មោគ្គល្លានស្ស ជយោ, នន្ទស្ស បរាជយោ’’តិ. អនាថបិណ្ឌិកោ ‘‘អធិវាសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា សត្តាហំ ឯកបដិបាដិយា ភត្តំ សត្តាហំ ថេរស្ស សក្ការំ ករិស្សាមី’’តិ វត្វា សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខានំ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ មហាសក្ការំ អកាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘នន្ទោបនន្ទទមនេន ទីបេតព្ពោ’’តិ.

ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ បុព្ពារាមេ វិសាខាយ មហាឧបាសិកាយ ការិតសហស្សគព្ភបដិមណ្ឌិតេ បាសាទេ ភគវតិ វិហរន្តេ…បេ… សំវេជេសិ ច ទេវតាតិ. តេន វុត្តំ –

‘‘ធរណិម្បិ សុគម្ភីរំ, ពហលំ ទុប្បធំសិយំ;

វាមង្គុដ្ឋេន ខោភេយ្យំ, ឥទ្ធិយា បារមិំ គតោ’’តិ.

តត្ថ ឥទ្ធិយា បារមិំ គតោតិ វិកុព្ពនិទ្ធិអាទិឥទ្ធិយា បរិយោសានំ គតោ បត្តោ.

៣៩៥. អស្មិមានន្តិ អហមស្មិ បញ្ញាសីលសមាធិសម្បន្នោតិអាទិ អស្មិមានំ ន បស្សាមិ ន អក្ខាមីតិ អត្ថោ. តទេវ ទីបេន្តោ មានោ មយ្ហំ ន វិជ្ជតីតិ អាហ. សាមណេរេ ឧបាទាយាតិ សាមណេរេ អាទិំ កត្វា សកលេ ភិក្ខុសង្ឃេ គរុចិត្តំ គារវចិត្តំ អាទរពហុមានំ អហំ ករោមីតិ អត្ថោ.

៣៩៦. អបរិមេយ្យេ ឥតោ កប្បេតិ ឥតោ អម្ហាកំ ឧប្បន្នកប្បតោ អន្តរកប្បាទីហិ អបរិមេយ្យេ ឯកអសង្ខ្យេយ្យស្ស ឧបរិ សតសហស្សកប្បមត្ថកេតិ អត្ថោ. យំ កម្មមភិនីហរិន្តិ អគ្គសាវកភាវស្ស បទំ បុញ្ញសម្បត្តិំ បូរេសិំ. តាហំ ភូមិមនុប្បត្តោតិ អហំ តំ សាវកភូមិំ អនុប្បត្តោ អាសវក្ខយសង្ខាតំ និព្ពានំ បត្តោ អស្មិ អម្ហីតិ អត្ថោ.

៣៩៧. អត្ថបដិសម្ភិទាទយោ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា សោតាបត្តិមគ្គាទយោ អដ្ឋ វិមោក្ខា ឥទ្ធិវិធាទយោ ឆ អភិញ្ញាយោ មេ មយា សច្ឆិកតា បច្ចក្ខំ កតា. ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ឱវាទានុសាសនីសង្ខាតំ សាសនំ មយា កតំ សីលបដិបត្តិនិប្ផាទនវសេន បរិយោសាបិតន្តិ អត្ថោ.

ឥត្ថន្តិ ឥមិនា បការេន ហេដ្ឋា វុត្តក្កមេន. ឯវំ សោ ឯកស្សេវ អនោមទស្សីពុទ្ធស្ស សន្តិកេ ទ្វិក្ខត្តុំ ព្យាករណំ លភិ. កថំ? ហេដ្ឋា វុត្តនយេន សេដ្ឋិ ហុត្វា តស្ស ភគវតោ សន្តិកេ លទ្ធព្យាករណោ តតោ ចុតោ សាមុទ្ទិកេ នាគភវនេ និព្ពត្តោ តស្សេវ ភគវតោ សន្តិកេ ទីឃាយុកភាវេន ឧបហារំ កត្វា និមន្តេត្វា ភោជេត្វា មហាបូជំ អកាសិ. តទាបិ ភគវា ព្យាករណំ កថេសិ. សុទន្តិ បទបូរណេ និបាតោ. អាយស្មាតិ បិយវចនំ គរុគារវាធិវចនំ. មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ ឥមា អបទានគាថាយោ អភាសិត្ថ កថេសិ. ឥតីតិ បរិសមាបនត្ថេ និបាតោ.

មហាមោគ្គល្លានត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.