៣-១. សារិបុត្តត្ថេរអបទានវណ្ណនា

តទនន្តរំ ថេរាបទានសង្គហគាថាយោ សំវណ្ណេតុំ ‘‘អថ ថេរាបទានំ សុណាថា’’តិ អាហ. អថ-អបទាន-សទ្ទានមត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោវ. ឯត្ថ ថេរ-សទ្ទោ បនាយំ កាលថិរបញ្ញត្តិនាមធេយ្យជេដ្ឋាទីសុ អនេកេសុ អត្ថេសុ វត្តតិ. តថា ហិ ‘‘ថេរោវស្សិកានិ បូតីនិ ចុណ្ណកជាតានី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៧៩; ម. និ. ១.១១២) កាលេ, ថេរោវស្សិកានិ ចិរកាលំ ឱវស្សិកានីតិ អត្ថោ. ‘‘ថេរោបិ តាវ មហា’’ឥច្ចាទីសុ ថិរេ ថិរសីលោតិ អត្ថោ. ‘‘ថេរកោ អយមាយស្មា មហល្លកោ’’តិអាទីសុ បញ្ញត្តិយំ, លោកបញ្ញត្តិមត្តោតិ អត្ថោ. ‘‘ចុន្ទត្ថេរោ ផុស្សត្ថេរោ’’តិអាទីសុ នាមធេយ្យេ, ឯវំ កតនាមោតិ អត្ថោ. ‘‘ថេរោ ចាយំ កុមារោ មម បុត្តេសូ’’តិអាទីសុ ជេដ្ឋេ, ជេដ្ឋោ កុមារោតិ អត្ថោ. ឥធ បនាយំ កាលេ ច ថិរេ ច វត្តតិ. តស្មា ចិរំ កាលំ ឋិតោតិ ថេរោ, ថិរតរសីលាចារមទ្ទវាទិគុណាភិយុត្តោ វា ថេរោតិ វុច្ចតិ. ថេរោ ច ថេរោ ចេតិ ថេរា, ថេរានំ អបទានំ ការណំ ថេរាបទានំ, តំ ថេរាបទានំ សុណាថាតិ សម្ពន្ធោ. ហិមវន្តស្ស អវិទូរេ, លម្ពកោ នាម បព្ពតោតិអាទិ អាយស្មតោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស អបទានំ, តស្សាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស ច វត្ថុ ឯវំ វេទិតព្ពំ –

អតីតេ កិរ ឥតោ កប្បតោ សតសហស្សកប្បាធិកេ ឯកអសង្ខ្យេយ្យមត្ថកេ អាយស្មា សារិបុត្តោ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិត្វា នាមេន សរទមាណវោ នាម អហោសិ. មហាមោគ្គល្លានោ គហបតិមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិត្វា នាមេន សិរិវឌ្ឍនកុដុម្ពិកោ នាម អហោសិ. តេ ឧភោបិ សហបំសុកីឡនសហាយា អហេសុំ. តេសុ សរទមាណវោ បិតុ អច្ចយេន កុលសន្តកំ ធនំ បដិបជ្ជិត្វា ឯកទិវសំ រហោគតោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេសំ សត្តានំ មរណំ នាម ឯកន្តិកំ, តស្មា មយា ឯកំ បព្ពជ្ជំ ឧបគន្ត្វា វិមោក្ខមគ្គោ គវេសិតព្ពោ’’តិ សហាយំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘សម្ម, អហំ បព្ពជិតុកាមោ. កិំ ត្វំ បព្ពជិតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ វត្វា តេន ‘‘ន សក្ខិស្សាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘ហោតុ អហមេវ បព្ពជិស្សាមី’’តិ រតនកោដ្ឋាគារានិ វិវរាបេត្វា កបណទ្ធិកាទីនំ មហាទានំ ទត្វា បព្ពតបាទំ គន្ត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិ. តស្ស បព្ពជិតស្ស អនុបព្ពជ្ជំ បព្ពជិតា ចតុសត្តតិសហស្សមត្តា ព្រាហ្មណបុត្តា អហេសុំ. សោ បញ្ច អភិញ្ញាយោ អដ្ឋ ច សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា តេសម្បិ ជដិលានំ កសិណបរិកម្មំ អាចិក្ខិ. តេ សព្ពេបិ បញ្ចាភិញ្ញា អដ្ឋ ច សមាបត្តិយោ និព្ពត្តិសុំ.

តេន សមយេន អនោមទស្សី នាម សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ សត្តេ សំសារមហោឃតោ តារេត្វា ឯកទិវសំ សរទតាបសស្ស ច អន្តេវាសិកានញ្ច សង្គហំ កត្តុកាមោ ឯកោ អទុតិយោ បត្តចីវរមាទាយ អាកាសេន គន្ត្វា ‘‘ពុទ្ធភាវំ មេ ជានាតូ’’តិ តាបសស្ស បស្សន្តស្សេវ អាកាសតោ ឱតរិត្វា បថវិយំ បតិដ្ឋាសិ. សរទតាបសោ សត្ថុ សរីរេ មហាបុរិសលក្ខណានិ ឧបធារេត្វា ‘‘សព្ពញ្ញុពុទ្ធោយេវាយ’’ន្តិ និដ្ឋំ គន្ត្វា បច្ចុគ្គមនំ កត្វា អាសនំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ. សរទតាបសោ សត្ថុ សន្តិកេ ឯកមន្តំ និសីទិ.

តស្មិំ សមយេ តស្ស អន្តេវាសិកា ចតុសត្តតិសហស្សមត្តា ជដិលា បណីតបណីតានិ ឱជវន្តានិ ផលាផលានិ គហេត្វា អាគតា សត្ថារំ ទិស្វា សញ្ជាតបសាទា អត្តនោ អាចរិយស្ស សត្ថុ ច និសិន្នាការំ ឱលោកេត្វា ‘‘អាចរិយ, មយំ បុព្ពេ ‘តុម្ហេហិ មហន្តតរោ កោចិ នត្ថី’តិ មញ្ញាម, អយំ បន បុរិសោ តុម្ហេហិ មហន្តតរោ មញ្ញេ’’តិ អាហំសុ. កិំ វទេថ, តាតា, សាសបេន សទ្ធិំ អដ្ឋសដ្ឋិយោជនសតសហស្សុព្ពេធំ សិនេរុំ សមំ កាតុំ ឥច្ឆថ, សព្ពញ្ញុពុទ្ធេន មំ តុលំ មា ករិត្ថាតិ. អថ តេ តាបសា អាចរិយស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘យាវ មហា វតាយំ បុរិសុត្តមោ’’តិ សព្ពេវ បាទេសុ និបតិត្វា សត្ថារំ វន្ទិំសុ.

អថ តេ អាចរិយោ អាហ – ‘‘តាតា, សត្ថុ អនុច្ឆវិកោ នោ ទេយ្យធម្មោ នត្ថិ, សត្ថា ច ភិក្ខាចរវេលាយ ឥធាគតោ, ហន្ទ, មយំ ទេយ្យធម្មំ យថាពលំ ទស្សាម. តុម្ហេហិ យំ យំ បណីតំ ផលាផលំ អាភតំ, តំ តំ អាហរថា’’តិ អាហរាបេត្វា ហត្ថេ ធោវិត្វា សយំ តថាគតស្ស បត្តេ បតិដ្ឋាបេសិ. សត្ថារា ផលាផលេ បដិគ្គហិតមត្តេ ទេវតា ទិព្ពោជំ បក្ខិបិំសុ. តាបសោ ឧទកម្បិ សយមេវ បរិស្សាវេត្វា អទាសិ. តតោ ភោជនកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា សត្ថរិ និសិន្នេ សព្ពេ អន្តេវាសិកេ បក្កោសាបេត្វា សត្ថុ សន្តិកេ សារណីយំ កថំ កថេន្តោ និសីទិ. សត្ថា ‘‘ទ្វេ អគ្គសាវកា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ អាគច្ឆន្តូ’’តិ ចិន្តេសិ. តាវទេវ សតសហស្សខីណាសវបរិវារា អគ្គសាវកា អាគន្ត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ.

តតោ សរទតាបសោ អន្តេវាសិកេ អាមន្តេសិ – ‘‘តាតា, សត្ថុ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច បុប្ផាសនេន បូជា កាតព្ពា, តស្មា បុប្ផានិ អាហរថា’’តិ. តេ តាវទេវ ឥទ្ធិយា វណ្ណគន្ធសម្បន្នានិ បុប្ផានិ អាហរិត្វា ពុទ្ធស្ស យោជនប្បមាណំ បុប្ផាសនំ បញ្ញាបេសុំ, ឧភិន្នំ អគ្គសាវកានំ តិគាវុតំ, សេសភិក្ខូនំ អឌ្ឍយោជនិកាទិភេទំ, សង្ឃនវកស្ស ឧសភមត្តំ បញ្ញាបេសុំ. ឯវំ បញ្ញត្តេសុ អាសនេសុ សរទតាបសោ តថាគតស្ស បុរតោ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ អនុគ្គហត្ថាយ ឥមំ បុប្ផាសនំ អតិរុហថា’’តិ អាហ. និសីទិ ភគវា បុប្ផាសនេ. សត្ថរិ និសិន្នេ ទ្វេ អគ្គសាវកា សេសភិក្ខូ ច អត្តនោ អត្តនោ បត្តាសនេ និសីទិំសុ. សត្ថា ‘‘តេសំ មហប្ផលំ ហោតូ’’តិ និរោធំ សមាបជ្ជិ. សត្ថុ សមាបន្នភាវំ ញត្វា ទ្វេ អគ្គសាវកាបិ សេសភិក្ខូបិ និរោធំ សមាបជ្ជិំសុ. តាបសោ សត្តាហំ និរន្តរំ សត្ថុ បុប្ផច្ឆត្តំ ធារេន្តោ អដ្ឋាសិ. ឥតរេ វនមូលផលំ បរិភុញ្ជិត្វា សេសកាលេ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ អដ្ឋំសុ. សត្ថា សត្តាហស្ស អច្ចយេន និរោធតោ វុដ្ឋហិត្វា អគ្គសាវកំ និសភត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘តាបសានំ បុប្ផាសនានុមោទនំ ករោហី’’តិ. ថេរោ សាវកបារមីញាណេ ឋត្វា តេសំ បុប្ផាសនានុមោទនំ អកាសិ. តស្ស ទេសនាវសានេ សត្ថា ទុតិយំ អគ្គសាវកំ អនោមត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘ត្វម្បិ ឥមេសំ ធម្មំ ទេសេហី’’តិ. សោបិ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ សម្មសិត្វា តេសំ ធម្មំ កថេសិ. ទ្វិន្នម្បិ ទេសនាយ ធម្មាភិសមយោ នាហោសិ. អថ សត្ថា ពុទ្ធវិសយេ ឋត្វា ធម្មទេសនំ អារភិ. ទេសនាវសានេ ឋបេត្វា សរទតាបសំ អវសេសា សព្ពេបិ ចតុសត្តតិសហស្សជដិលា អរហត្តំ បាបុណិំសុ. សត្ថា តេ ‘‘ឯថ ភិក្ខវោ’’តិ ហត្ថំ បសារេសិ. តេ តាវទេវ អន្តរហិតតាបសវេសា អដ្ឋបរិក្ខារធរា សដ្ឋិវស្សិកត្ថេរោ វិយ អហេសុំ.

សរទតាបសោ បន ‘‘អហោ វតាហម្បិ អយំ និសភត្ថេរោ វិយ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាវកោ ភវេយ្យ’’ន្តិ ទេសនាកាលេ ឧប្បន្នបរិវិតក្កតាយ អញ្ញវិហិតោ ហុត្វា មគ្គផលានិ បដិវិជ្ឈិតុំ នាសក្ខិ. អថ សត្ថារំ វន្ទិត្វា តថា បណិធានំ អកាសិ. សត្ថា អនន្តរាយេន សមិជ្ឈនភាវំ ទិស្វា ‘‘ឥតោ កប្បសតសហស្សាធិកំ ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ អតិក្កមិត្វា គោតមស្ស នាម សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អគ្គសាវកោ សារិបុត្តោ នាម ភវិស្សតី’’តិ ព្យាករិត្វា ធម្មកថំ វត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ អាកាសំ បក្ខន្ទិ. សរទតាបសោបិ សហាយស្ស សិរិវឌ្ឍស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘សម្ម, មយា អនោមទស្សិស្ស ភគវតោ បាទមូលេ អនាគតេ ឧប្បជ្ជនកស្ស គោតមសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អគ្គសាវកដ្ឋានំ បត្ថិតំ, ត្វម្បិ តស្ស ទុតិយសាវកដ្ឋានំ បត្ថេហី’’តិ. សិរិវឌ្ឍោ តំ ឧបទេសំ សុត្វា អត្តនោ និវេសនទ្វារេ អដ្ឋករីសមត្តំ ឋានំ សមតលំ ការេត្វា លាជបញ្ចមានិ បុប្ផានិ វិកិរិត្វា នីលុប្បលច្ឆទនំ មណ្ឌបំ ការេត្វា ពុទ្ធាសនំ បញ្ញាបេត្វា ភិក្ខូនម្បិ អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា មហន្តំ សក្ការសម្មានំ សជ្ជេត្វា សរទតាបសេន សត្ថារំ និមន្តាបេត្វា សត្តាហំ មហាទានំ បវត្តេត្វា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ មហារហេហិ វត្ថេហិ អច្ឆាទេត្វា ទុតិយសាវកភាវាយ បណិធានំ អកាសិ. សត្ថា តស្ស អនន្តរាយេន សមិជ្ឈនភាវំ ទិស្វា វុត្តនយេន ព្យាករិត្វា ភត្តានុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ. សិរិវឌ្ឍោ ហដ្ឋបហដ្ឋោ យាវជីវំ កុសលកម្មំ កត្វា ទុតិយចិត្តវារេ កាមាវចរទេវលោកេ និព្ពត្តិ. សរទតាបសោ ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិ.

តតោ បដ្ឋាយ តេសំ ឧភិន្នម្បិ អន្តរា កម្មំ ន កថិតំ. អម្ហាកំ បន ភគវតោ ឧប្បត្តិតោ បុរេតរមេវ សរទតាបសោ រាជគហស្ស អវិទូរេ ឧបតិស្សាគាមេ រូបសារិយា ព្រាហ្មណិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តំទិវសមេវស្ស សហាយោបិ រាជគហស្សេវ អវិទូរេ កោលិតគាមេ មោគ្គលិយា ព្រាហ្មណិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តស្មា មោគ្គល្លានោ មោគ្គលិយា ព្រាហ្មណិយា បុត្តោតិ មោគ្គល្លានោ. មោគ្គលិគោត្តេន ជាតោតិ វា មោគ្គល្លានោ. អថ វា មាតុកុមារិកកាលេ តស្សា មាតាបិតូហិ វុត្តំ – ‘‘មា ឧគ្គលិ មា ឧគ្គលី’’តិ វចនមុបាទាយ ‘‘មុគ្គលី’’តិ នាមំ. តស្សា មុគ្គលិយា បុត្តោតិ មោគ្គល្លានោ. អថ វា សោតាបត្តិមគ្គាទិមគ្គស្ស លាភេ អាទានេ បដិវិជ្ឈនេ អលំ សមត្ថោតិ មោគ្គល្លានោតិ. តានិ កិរ ទ្វេ កុលានិ យាវ សត្តមា កុលបរិវដ្ដា អាពទ្ធសហាយានេវ. តេសំ ទ្វិន្នំ ឯកទិវសមេវ គព្ភបរិហារមទំសុ. ទសមាសច្ចយេន ជាតានម្បិ តេសំ ឆសដ្ឋិ ធាតិយោ បដ្ឋបេសុំ. នាមគ្គហណទិវសេ រូបសារីព្រាហ្មណិយា បុត្តស្ស ឧបតិស្សគាមេ ជេដ្ឋកុលស្ស បុត្តត្តា ឧបតិស្សោតិ នាមំ ករិំសុ. ឥតរស្ស កោលិតគាមេ ជេដ្ឋកុលស្ស បុត្តត្តា កោលិតោតិ នាមំ ករិំសុ. តេ ឧភោបិ មហតា បរិវារេន វឌ្ឍន្តា វុទ្ធិមន្វាយ សព្ពសិប្បានំ បារំ អគមំសុ.

អថេកទិវសំ តេ រាជគហេ គិរគ្គសមជ្ជំ បស្សន្តា មហាជនំ សន្និបតិតំ ទិស្វា ញាណស្ស បរិបាកំ គតត្តា យោនិសោ ឧម្មុជ្ជន្តា ‘‘សព្ពេបិមេ ឱរំ វស្សសតាវ មច្ចុមុខំ បវិសន្តី’’តិ សំវេគំ បដិលភិត្វា ‘‘អម្ហេហិ មោក្ខធម្មោ បរិយេសិតព្ពោ, តញ្ច បរិយេសន្តេហិ ឯកា បព្ពជ្ជា លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ និច្ឆយំ កត្វា បញ្ចមាណវកសតេហិ សទ្ធិំ សញ្ចយស្ស បរិព្ពាជកស្ស សន្តិកេ បព្ពជិំសុ. តេសំ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ សញ្ចយោ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ អហោសិ. តេ កតិបាហេនេវ សព្ពំ សញ្ចយស្ស សមយំ បរិមជ្ជិត្វា តត្ថ សារំ អទិស្វា តតោ និព្ពិជ្ជិត្វា តត្ថ តត្ថ បណ្ឌិតសម្មតេ សមណព្រាហ្មណេ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, តេ តេហិ បុដ្ឋា ន សម្បាទេន្តិ. អញ្ញទត្ថុ តេយេវ តេសំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តិ. ឯវំ តេ មោក្ខំ បរិយេសន្តា កតិកំ អកំសុ – ‘‘អម្ហេសុ យោ បឋមំ អមតំ អធិគច្ឆតិ, សោ ឥតរស្ស អារោចេតូ’’តិ.

តេន ច សមយេន អម្ហាកំ សត្ថរិ បឋមាភិសម្ពោធិំ បត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កេ អនុបុព្ពេន ឧរុវេលកស្សបាទិកេ សហស្សជដិលេ ទមេត្វា រាជគហេ វិហរន្តេ ឯកទិវសំ ឧបតិស្សោ បរិព្ពាជកោ បរិព្ពាជការាមំ គច្ឆន្តោ អាយស្មន្តំ អស្សជិត្ថេរំ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា ‘‘ន មយា ឯវរូបោ អាកប្បសម្បន្នោ បព្ពជិតោ ទិដ្ឋបុព្ពោ, សន្តធម្មេន នាម ឯត្ថ ភវិតព្ព’’ន្តិ សញ្ជាតបសាទោ បញ្ហំ បុច្ឆិតុំ អាយស្មន្តំ ឧទិក្ខន្តោ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធិ. ថេរោបិ លទ្ធបិណ្ឌបាតោ បរិភុញ្ជិតុំ បតិរូបំ ឱកាសំ គតោ. បរិព្ពាជកោ អត្តនោ បរិព្ពាជកបីឋំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ. ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ ចស្ស អត្តនោ កុណ្ឌិកាយ ឧទកំ អទាសិ. ឯវំ សោ អាចរិយវត្តំ កត្វា កតភត្តកិច្ចេន ថេរេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា – ‘‘កោ វា តេ សត្ថា, កស្ស វា ត្វំ ធម្មំ រោចេសី’’តិ បុច្ឆិ. ថេរោ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អបទិសិ. បុន តេន ‘‘កិំ វាទី បនាយស្មតោ សត្ថា’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘ឥមស្ស សាសនស្ស គម្ភីរតំ ទស្សេស្សាមី’’តិ អត្តនោ នវកភាវំ បវេទេត្វា សង្ខេបវសេន ចស្ស សាសនធម្មំ កថេន្តោ ‘‘យេ ធម្មា ហេតុប្បភវា’’តិ (មហាវ. ៦០; អប. ថេរ ១.១.២៨៦) គាថមាហ. បរិព្ពាជកោ បឋមបទទ្វយមេវ សុត្វា សហស្សនយសម្បន្នេ សោតាបត្តិមគ្គផលេ បតិដ្ឋហិ. ឥតរំ បទទ្វយំ សោតាបន្នកាលេ និដ្ឋាសិ. គាថាបរិយោសានេ បន សោតាបន្នោ ហុត្វា ឧបរិវិសេសេ អបវត្តន្តេ ‘‘ភវិស្សតិ ឯត្ថ ការណ’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា ថេរំ អាហ – ‘‘មា, ភន្តេ, ឧបរិ ធម្មទេសនំ វឌ្ឍយិត្ថ, ឯត្តកមេវ អលំ, កហំ អម្ហាកំ សត្ថា វសតី’’តិ? ‘‘វេឡុវនេ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ បុរតោ គច្ឆថ, អហំ មយ្ហំ សហាយស្ស កតបដិញ្ញំ មោចេត្វា តំ គហេត្វា អាគមិស្សាមី’’តិ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា ថេរំ ឧយ្យោជេត្វា បរិព្ពាជការាមំ អគមាសិ.

កោលិតបរិព្ពាជកោ តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘មុខវណ្ណោ ន អញ្ញទិវសេសុ វិយ អទ្ធានេន អមតំ អធិគតំ ភវិស្សតី’’តិ តេនេវស្ស វិសេសាធិគមំ សម្ភាវេត្វា អមតាធិគមំ បុច្ឆិ. សោបិស្ស ‘‘អាវុសោ, អមតមធិគត’’ន្តិ បដិជានិត្វា តមេវ គាថំ អភាសិ. គាថាបរិយោសានេ កោលិតោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិត្វា អាហ – ‘‘កហំ នោ សត្ថា’’តិ? ‘‘វេឡុវនេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, អាវុសោ, អាយាម, សត្ថារំ បស្សិស្សាមា’’តិ. ឧបតិស្សោ សព្ពកាលម្បិ អាចរិយបូជកោវ, តស្មា សញ្ចយស្ស សត្ថុ គុណេ បកាសេត្វា តម្បិ សត្ថុ សន្តិកំ នេតុកាមោ អហោសិ. សោ លាភាសាបកតោ អន្តេវាសិកភាវំ អនិច្ឆន្តោ ‘‘ន សក្កោមិ ចាដិ ហុត្វា ឧទកសិញ្ចនំ ហោតុ’’ន្តិ បដិក្ខិបិ. តេ អនេកេហិ ការណេហិ តំ សញ្ញាបេតុំ អសក្កោន្តា អត្តនោ ឱវាទេ វត្តមានេហិ អឌ្ឍុតេយ្យសតេហិ អន្តេវាសិកេហិ សទ្ធិំ វេឡុវនំ អគមំសុ. សត្ថា តេ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តេ ទិស្វា ‘‘ឯតំ មេ សាវកយុគំ ភវិស្សតិ, អគ្គំ ភទ្ទយុគ’’ន្តិ វត្វា តេសំ បរិសាយ ចរិយវសេន ធម្មំ ទេសេត្វា អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេត្វា ឯហិភិក្ខុភាវេន ឧបសម្បទំ អទាសិ. យថា តេសំ ឯវំ អគ្គសាវកានម្បិ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរំ អាគតមេវ. ឧបរិមគ្គត្តយកិច្ចំ បន ន និដ្ឋាសិ. កស្មា? សាវកបារមីញាណស្ស មហន្តតាយ.

តេសុ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ បព្ពជិតតោ សត្តមេ ទិវសេ មគធរដ្ឋេ កល្លវាលគាមេ សមណធម្មំ ករោន្តោ ថិនមិទ្ធេ ឱក្កមន្តេ សត្ថារា សំវេជិតោ ថិនមិទ្ធំ វិនោទេត្វា ធាតុកម្មដ្ឋានំ សុណន្តោ ឯវ ឧបរិមគ្គត្តយំ អធិគន្ត្វា សាវកបារមីញាណស្ស មត្ថកំ បាបុណិ. អាយស្មា សារិបុត្តោ បព្ពជ្ជាយ អទ្ធមាសំ អតិក្កមិត្វា សត្ថារា សទ្ធិំ រាជគហេ សូករខតលេណេ វិហរន្តោ អត្តនោ ភាគិនេយ្យស្ស ទីឃនខបរិព្ពាជកស្ស វេទនាបរិគ្គហសុត្តន្តេ (ម. និ. ២.២០១ អាទយោ) ទេសិយមានេ ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា បរស្ស វឌ្ឍិតំ ភត្តំ ភុញ្ជន្តោ វិយ សាវកបារមីញាណស្ស មត្ថកំ បាបុណិ. ឥតិ ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ សត្ថុ សមីបេ ឯវ សាវកបារមីញាណំ មត្ថកំ បត្តំ.

ឯវំ បត្តសាវកបារមីញាណោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ‘‘កេន កម្មេន អយំ សម្បត្តិ លទ្ធា’’តិ អាវជ្ជេន្តោ តំ ញត្វា បីតិសោមនស្សវសេន ឧទានំ ឧទានេន្តោ ‘‘ហិមវន្តស្ស អវិទូរេ’’តិអាទិមាហ. តេន វុត្តំ –

១៤១. ‘‘ហិមវន្តស្ស អវិទូរេ, លម្ពកោ នាម បព្ពតោ;

អស្សមោ សុកតោ មយ្ហំ, បណ្ណសាលា សុមាបិតា’’តិ.

តត្ថ ហិមវន្តស្សាតិ ហិមោ អស្ស អត្ថីតិ ហិមវា, តស្ស ហិមវន្តស្ស អវិទូរេ សមីបេ, ហិមាលយបដិពទ្ធវនេហិ អត្ថោ. លម្ពកោ នាម បព្ពតោតិ ឯវំនាមកោ បំសុមិស្សកបព្ពតោ. អស្សមោ សុកតោ មយ្ហន្តិ តស្មិំ លម្ពកេ បព្ពតេ មយ្ហំ មមត្ថាយ កតោ អស្សមោ អរញ្ញវាសោ អាសមន្តតោ សមោតិ អស្សមោ. នត្ថិ បវិដ្ឋានំ សមោ បរិស្សមោ ឯត្ថាតិ វា អស្សមោ, សោ ឥត្ថម្ភូតោ អរញ្ញវាសោ សុដ្ឋុ កតោ, រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានកុដិមណ្ឌបាទិវសេន សុន្ទរេនាការេន កតោតិ អត្ថោ. បណ្ណសាលាតិ ឧសីរបព្ពជាទីហិ បណ្ណេហិ ឆាទិតា និវសនបណ្ណសាលាតិ អត្ថោ.

១៤២. ‘‘ឧត្តានកូលា នទិកា, សុបតិត្ថា មនោរមា;

សុសុទ្ធបុលិនាកិណ្ណា, អវិទូរេ មមស្សមំ’’.

តត្ថ ឧត្តានកូលាតិ អគម្ភីរា នទី. សុបតិត្ថាតិ សុន្ទរបតិត្ថា. មនោរមា មនល្លីនា មនាបា. សុសុទ្ធបុលិនាកិណ្ណាតិ សុដ្ឋុ ធវលមុត្តាទលសទិសវាលុកាកិណ្ណា គហនីភូតាតិ អត្ថោ. សា ឥត្ថម្ភូតា នទិកា កុន្នទី មមស្សមំ មយ្ហំ អស្សមស្ស អវិទូរេ សមីបេ អហោសីតិ អត្ថោ. ‘‘អស្សម’’ន្តិ ច សត្តម្យត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ វេទិតព្ពំ.

១៤៣. ‘‘អសក្ខរា អបព្ភារា, សាទុ អប្បដិគន្ធិកា;

សន្ទតី នទិកា តត្ថ, សោភយន្តា មមស្សមំ’’.

តត្ថ អសក្ខរាតិ ‘‘បុលិនាកិណ្ណា’’តិ វុត្តត្តា អសក្ខរា សក្ខរវិរហិតា. អបព្ភារាតិ បព្ភារវិរហិតា, អគម្ភីរកូលាតិ អត្ថោ. សាទុ អប្បដិគន្ធិកាតិ សាទុរសោទកា ទុគ្គន្ធរហិតា មយ្ហំ អស្សមបទំ សោភយន្តី នទិកា ខុទ្ទកនទី សន្ទតិ បវត្តតីតិ អត្ថោ.

១៤៤. ‘‘កុម្ភីលា មករា ចេត្ថ, សុសុមារា ច កច្ឆបា;

សន្ទតិ នទិកា តត្ថ, សោភយន្តា មមស្សមំ’’.

តត្ថ កុម្ភីលមច្ឆា មករមច្ឆា ច សុសុមារា ចណ្ឌមច្ឆា ច កច្ឆបមច្ឆា ច ឯត្ថ ឯតិស្សំ នទិយំ កីឡន្តា អហេសុន្តិ សម្ពន្ធោ. មមស្សមំ សោភយន្តា នទិកា ខុទ្ទកនទី សន្ទតិ បវត្តតីតិ សម្ពន្ធោ.

១៤៥. ‘‘បាឋីនា បាវុសា មច្ឆា, ពលជា មុញ្ជរោហិតា;

វគ្គឡា បបតាយន្តា, សោភយន្តិ មមស្សមំ’’.

បាឋីនមច្ឆា ច បាវុសា មច្ឆា ច ពលជមច្ឆា ច មុញ្ជមច្ឆា រោហិតមច្ឆា ច វគ្គឡមច្ឆា ច ឯតេ សព្ពេ មច្ឆជាតិកា ឥតោ ចិតោ ច បបតាយន្តា នទិយា សទ្ធិំ បវត្តន្តា មម អស្សមបទំ សោភយន្តីតិ អត្ថោ.

១៤៦. ‘‘ឧភោ កូលេសុ នទិយា, បុប្ផិនោ ផលិនោ ទុមា;

ឧភតោ អភិលម្ពន្តា, សោភយន្តិ មមស្សមំ’’.

តត្ថ ឧភោ កូលេសូតិ តស្សា នទិយា ឧភោសុ បស្សេសុ ធុវបុប្ផិនោ ធុវផលិនោ រុក្ខា ឧភតោ អភិលម្ពន្តា នទិយា ឧភោ តីរេ ហេដ្ឋា ឱនមន្តា មម អស្សមំ សោភយន្តីតិ អត្ថោ.

១៤៧. ‘‘អម្ពា សាលា ច តិលកា, បាដលី សិន្ទុវារកា;

ទិព្ពគន្ធា សម្បវន្តិ, បុប្ផិតា មម អស្សមេ’’.

តត្ថ អម្ពាតិ មធុបិណ្ឌិអម្ពា ច សាលរុក្ខា ច តិលករុក្ខា ច បាដលិរុក្ខា ច សិន្ទុវារករុក្ខា ច ឯតេ រុក្ខា និច្ចកាលំ បុប្ផិតា បុប្ផន្តា. ទិព្ពា គន្ធា ឥវ មម អស្សមេ សុគន្ធា សម្បវន្តិ សមន្តតោ បវាយន្តីតិ អត្ថោ.

១៤៨. ‘‘ចម្បកា សឡលា នីបា, នាគបុន្នាគកេតកា;

ទិព្ពគន្ធា សម្បវន្តិ, បុប្ផិតា មម អស្សមេ’’.

តត្ថ ចម្បករុក្ខា ច សឡលរុក្ខា ច សុវណ្ណវដ្ដលសទិសបុប្ផា នីបរុក្ខា ច នាគរុក្ខា ច បុន្នាគរុក្ខា ច សុគន្ធយន្តា កេតករុក្ខា ច ឯតេ សព្ពេ រុក្ខា ទិព្ពា គន្ធារិវ មម អស្សមេ បុប្ផិតា ផុល្លិតា សម្បវន្តិ សុគន្ធំ សុដ្ឋុ បវាយន្តីតិ អត្ថោ.

១៤៩. អសោកា ច‘‘អធិមុត្តា អសោកា ច, ភគិនីមាលា ច បុប្ផិតា;

អង្កោលា ពិម្ពិជាលា ច, បុប្ផិតា មម អស្សមេ’’.

តត្ថ បុប្ផិតា អធិមុត្តករុក្ខា ច បុប្ផិតា អសោករុក្ខា ច បុប្ផិតា ភគិនីមាលា ច បុប្ផិតា អង្កោលា ច បុប្ផិតា ពិម្ពិជាលា ច ឯតេ រុក្ខា មម អស្សមេ ផុល្លិតា សោភយន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

១៥០. ‘‘កេតកា កន្ទលិ ចេវ, គោធុកា តិណសូលិកា;

ទិព្ពគន្ធំ សម្បវន្តា, សោភយន្តិ មមស្សមំ’’.

តត្ថ កេតកាតិ សុគន្ធកេតកគច្ឆា ច. កន្ទលិរុក្ខា ច គោធុករុក្ខា ច តិណសូលិកគច្ឆា ច ឯតេ សព្ពេ រុក្ខជាតិកា ទិព្ពគន្ធំ បវាយមានា មម អស្សមំ សកលំ សោភយន្តីតិ អត្ថោ.

១៥១. ‘‘កណិការា កណ្ណិកា ច, អសនា អជ្ជុនា ពហូ;

ទិព្ពគន្ធំ សម្បវន្តា, សោភយន្តិ មមស្សមំ’’.

ឯតេ កណិការាទយោ រុក្ខា មម អស្សមំ សកលំ សោភយន្តា ទិព្ពគន្ធំ សម្បវាយន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

១៥២. ‘‘បុន្នាគា គិរិបុន្នាគា, កោវិឡារា ច បុប្ផិតា;

ទិព្ពគន្ធំ សម្បវន្តា, សោភយន្តិ មមស្សមំ’’.

បុន្នាគាទយោ រុក្ខា ទិព្ពគន្ធំ បវាយមានា មម អស្សមំ សោភយន្តីតិ អត្ថោ.

១៥៣. ‘‘ឧទ្ទាលកា ច កុដជា, កទម្ពា វកុលា ពហូ;

ទិព្ពគន្ធំ សម្បវន្តា, សោភយន្តិ មមស្សមំ’’.

ឧទ្ទាលកាទយោ រុក្ខា ទិព្ពគន្ធំ វាយមានា មម អស្សមំ សោភយន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

១៥៤. ‘‘អាឡកា ឥសិមុគ្គា ច, កទលិមាតុលុង្គិយោ;

គន្ធោទកេន សំវឌ្ឍា, ផលានិ ធារយន្តិ តេ’’.

តត្ថ ឯតេ អាឡកាទយោ គច្ឆា ចន្ទនាទិសុគន្ធគន្ធោទកេន វឌ្ឍិត្វា សុវណ្ណផលានិ ធារេន្តា មម អស្សមំ សោភយន្តីតិ អត្ថោ.

១៥៥. ‘‘អញ្ញេ បុប្ផន្តិ បទុមា, អញ្ញេ ជាយន្តិ កេសរី;

អញ្ញេ ឱបុប្ផា បទុមា, បុប្ផិតា តឡាកេ តទា’’.

តត្ថ អញ្ញេ បុប្ផន្តិ បទុមាតិ មម អស្សមស្ស អវិទូរេ តឡាកេ អញ្ញេ ឯកច្ចេ បទុមា បុប្ផន្តិ, ឯកច្ចេ កេសរី បទុមា ជាយន្តិ និព្ពត្តន្តិ, ឯកច្ចេ បទុមា ឱបុប្ផា វិគលិតបត្តកេសរាតិ អត្ថោ.

១៥៦. ‘‘គព្ភំ គណ្ហន្តិ បទុមា, និទ្ធាវន្តិ មុឡាលិយោ;

សិង្ឃាដិបត្តមាកិណ្ណា, សោភន្តិ តឡាកេ តទា’’.

តត្ថ គព្ភំ គណ្ហន្តិ បទុមាតិ តទា តាបសេន ហុត្វា មម វសនសមយេ ឯកច្ចេ បទុមា តឡាកព្ភន្តរេ មកុឡបុប្ផាទយោ គណ្ហន្តិ. មុឡាលិយោ បទុមមូលា និទ្ធាវន្តិ ឥតោ កទ្ទមព្ភន្តរតោ ហត្ថិទាឋា វិយ គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. បត្តបុប្ផមាកិណ្ណា គហនីភូតា សិង្ឃាដិយោ សោភយន្តីតិ អត្ថោ.

១៥៧. ‘‘នយិតា អម្ពគន្ធី ច, ឧត្តលី ពន្ធុជីវកា;

ទិព្ពគន្ធា សម្បវន្តិ, បុប្ផិតា តឡាកេ តទា’’.

តទា មម វសនសមយេ តឡាកស្ស សមីបេ នយិតា ច គច្ឆា អម្ពគន្ធី ច គច្ឆា ឧត្តលី នាម គច្ឆា ច ពន្ធុជីវកា ច ឯតេ សព្ពេ គច្ឆា បុប្ផិតា បុប្ផធារិតា សុគន្ធវាហកា តឡាកំ សោភយន្តីតិ អត្ថោ.

១៥៨. ‘‘បាឋីនា បាវុសា មច្ឆា, ពលជា មុញ្ជរោហិតា;

សំគុលា មគ្គុរា ចេវ, វសន្តិ តឡាកេ តទា’’.

តទា មម វសនសមយេ និព្ភីតា បាឋីនាទយោ មច្ឆា តឡាកេ វសន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

១៥៩. ‘‘កុម្ភីលា សុសុមារា ច, តន្តិគាហា ច រក្ខសា;

ឱគុហា អជគរា ច, វសន្តិ តឡាកេ តទា’’.

តទា មម វសនសមយេ មម អស្សមសមីបេ តឡាកេ ឯតេ កុម្ភីលាទយោ មច្ឆា និព្ភីតា និរូបទ្ទវា វសន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

១៦០. ‘‘បារេវតា រវិហំសា, ចក្កវាកា នទីចរា;

កោកិលា សុកសាឡិកា, ឧបជីវន្តិ តំ សរំ’’.

តត្ថ មម អស្សមសមីបេ សរំ និស្សាយ បារេវតាបក្ខី ច រវិហំសាបក្ខី ច នទីចរា ចក្កវាកបក្ខី ច កោកិលាបក្ខី ច សុកបក្ខី ច សាឡិកាបក្ខី ច តំ សរំ ឧបនិស្សាយ ជីវន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

១៦១. ‘‘កុកុត្ថកា កុឡីរកា, វនេ បោក្ខរសាតកា;

ទិន្ទិភា សុវបោតា ច, ឧបជីវន្តិ តំ សរំ’’.

តត្ថ កុកុត្ថកាតិ ឯវំនាមិកា បក្ខី ច. កុឡីរកាតិ ឯវំនាមិកា បក្ខី ច. វនេ បោក្ខរសាតកា បក្ខី ច ទិន្ទិភា បក្ខី ច សុវបោតា បក្ខី ច ឯតេ សព្ពេ បក្ខិនោ តំ មម អស្សមសមីបេ សរំ និស្សាយ ជីវន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

១៦២. ‘‘ហំសា កោញ្ចា មយូរា ច, កោកិលា តម្ពចូឡកា;

បម្មកា ជីវំជីវា ច, ឧបជីវន្តិ តំ សរំ’’.

សព្ពេ ឯតេ ហំសាទយោ បក្ខិនោ តំ សរំ ឧបនិស្សាយ ជីវន្តិ ជីវិកំ បាលេន្តីតិ អត្ថោ.

១៦៣. ‘‘កោសិកា បោដ្ឋសីសា ច, កុររា សេនកា ពហូ;

មហាកាឡា ច សកុណា, ឧបជីវន្តិ តំ សរំ’’.

តត្ថ កោសិកា ច បក្ខី បោដ្ឋសីសា ច បក្ខី កុររា ច បក្ខី សេនកា ច បក្ខី មហាកាឡា ច បក្ខី ថលេ ពហូ បក្ខិនោ តំ សរំ តស្ស សរស្ស សមីបេ ជីវន្តិ ជីវិកំ កប្បេន្តីតិ អត្ថោ.

១៦៤. ‘‘បសទា ច វរាហា ច, ចមរា គណ្ឌកា ពហូ;

រោហិច្ចា សុកបោតា ច, ឧបជីវន្តិ តំ សរំ’’.

តត្ថ បសទាទយោ ឯតេ មិគា តំ សរំ តស្មិំ សរសមីបេ, ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ, ជីវិតំ បរិបាលេន្តា វិហរន្តីតិ អត្ថោ.

១៦៥. ‘‘សីហព្យគ្ឃា ច ទីបី ច, អច្ឆកោកតរច្ឆកា;

តិធា បភិន្នមាតង្គា, ឧបជីវន្តិ តំ សរំ’’.

ឯតេ សីហាទយោ ចតុប្បទា សរសមីបេ ឧបទ្ទវរហិតា ជីវន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

១៦៦. ‘‘កិន្នរា វានរា ចេវ, អថោបិ វនកម្មិកា;

ចេតា ច លុទ្ទកា ចេវ, ឧបជីវន្តិ តំ សរំ’’.

ឯត្ថ ឯតេ ឯវំនាមិកា កិន្នរាទយោ សត្តា តស្មិំ សរសមីបេ វសន្តីតិ អត្ថោ.

១៦៧. ‘‘តិន្ទុកានិ បិយាលានិ, មធុកេកា សុមារិយោ;

ធុវំ ផលានិ ធារេន្តិ, អវិទូរេ មមស្សមំ’’.

តត្ថ ឯតេ តិន្ទុកាទយោ រុក្ខា ធុវំ ហេមន្តគិម្ហវស្សានសង្ខាតេ កាលត្តយេ មម អស្សមតោ អវិទូរេ ឋានេ មធុរផលានិ ធារេន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

១៦៨. ‘‘កោសម្ពា សឡលា និម្ពា, សាទុផលសមាយុតា;

ធុវំ ផលានិ ធារេន្តិ, អវិទូរេ មមស្សមំ’’.

តត្ថ ឯតេ កោសម្ពាទយោ រុក្ខា សារផលា មធុរផលា ឧត្តមផលា សមាយុតា សំ សុដ្ឋុ អាយុតា សមង្គីភូតា និច្ចំ ផលធារិនោ មម អស្សមសមីបេ សោភន្តីតិ អត្ថោ.

១៦៩. ‘‘ហរីតកា អាមលកា, អម្ពជម្ពុវិភីតកា;

កោលា ភល្លាតកា ពិល្លា, ផលានិ ធារយន្តិ តេ’’.

តេ ហរីតកាទយោ រុក្ខា មម អស្សមសមីបេ ជាតា និច្ចំ ផលានិ ធារយន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

១៧០. ‘‘អាលុវា ច កឡម្ពា ច, ពិឡាលីតក្កឡានិ ច;

ជីវកា សុតកា ចេវ, ពហូកា មម អស្សមេ’’.

ឯតេ អាលុវាទយោ មូលផលា ខុទ្ទា មធុរសា មម អស្សមសមីបេ ពហូ សន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

១៧១. ‘‘អស្សមស្សាវិទូរម្ហិ, តឡាកាសុំ សុនិម្មិតា;

អច្ឆោទកា សីតជលា, សុបតិត្ថា មនោរមា’’.

តត្ថ អស្សមស្សាវិទូរម្ហិ អស្សមស្ស សមីបេ សុនិម្មិតា សុដ្ឋុ អារោហនឱរោហនក្ខមំ កត្វា និម្មិតា អច្ឆោទកា វិប្បសន្នោទកា សីតជលា សីតោទកា សុបតិត្ថា សុន្ទរតិត្ថា មនោរមា សោមនស្សករា តឡាកា អាសុំ អហេសុន្តិ អត្ថោ.

១៧២. ‘‘បទុមុប្បលសញ្ឆន្នា, បុណ្ឌរីកសមាយុតា;

មន្ទាលកេហិ សញ្ឆន្នា, ទិព្ពគន្ធោបវាយតិ’’.

តត្ថ បទុមេហិ ច ឧប្បលេហិ ច សញ្ឆន្នា បរិបុណ្ណា បុណ្ឌរីកេហិ សមាយុតា សមង្គីភូតា មន្ទាលកេហិ ច សញ្ឆន្នា គហនីភូតា តឡាកា ទិព្ពគន្ធានិ ឧបវាយន្តិ សមន្តតោ វាយន្តីតិ អត្ថោ.

១៧៣. ‘‘ឯវំ សព្ពង្គសម្បន្នេ, បុប្ផិតេ ផលិតេ វនេ;

សុកតេ អស្សមេ រម្មេ, វិហរាមិ អហំ តទា’’.

តត្ថ ឯវំ សព្ពង្គសម្បន្នេតិ អព្ពេហិ នទិកាទិអវយវេហិ សម្បន្នេ បរិបុណ្ណេ បុប្ផផលរុក្ខេហិ គហនីភូតេ វនេ សុកតេ រមណីយេ អស្សមេ អរញ្ញាវាសេ តទា តាបសភូតកាលេ អហំ វិហរាមីតិ អត្ថោ.

ឯត្តាវតា អស្សមសម្បត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្តនោ សីលាទិគុណសម្បត្តិំ ទស្សេន្តោ –

១៧៤. ‘‘សីលវា វតសម្បន្នោ, ឈាយី ឈានរតោ សទា;

បញ្ចាភិញ្ញាពលប្បត្តោ, សុរុចិ នាម តាបសោ’’តិ. – អាហ;

តត្ថ សីលវាតិ ឈានសម្បយុត្តចតុបារិសុទ្ធិសីលសទិសេហិ បញ្ចហិ សីលេហិ សម្បុណ្ណោតិ អត្ថោ. វតសម្បន្នោតិ ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ ឃរាវាសំ បញ្ច កាមគុណេ វា ន សេវិស្សាមី’’តិ វតសមាទានេន សម្បន្នោ. ឈាយីតិ លក្ខណូបនិជ្ឈានអារម្មណូបនិជ្ឈានេហិ ឈាយី ឈាយនសីលោ. ឈានរតោតិ ឯតេសុ ឈានេសុ រតោ អល្លីនោ សទា សម្បុណ្ណោ. បញ្ចាភិញ្ញាពលប្បត្តោតិ ឥទ្ធិវិធទិព្ពសោតបរចិត្តវិជាននបុព្ពេនិវាសានុស្សតិទិព្ពចក្ខុសង្ខាតាហិ បញ្ចហិ អភិញ្ញាហិ វិសេសបញ្ញាហិ ពលសម្បន្នោ, បរិបុណ្ណោតិ អត្ថោ. នាមេន សុរុចិ នាម តាបសោ ហុត្វា វិហរាមីតិ សម្ពន្ធោ.

ឯត្តកេន អត្តនោ គុណសម្បត្តិំ ទស្សេត្វា បរិសសម្បត្តិំ ទស្សេន្តោ –

១៧៥. ‘‘ចតុវីសសហស្សានិ, សិស្សា មយ្ហំ ឧបដ្ឋហុំ;

សព្ពេ មំ ព្រាហ្មណា ឯតេ, ជាតិមន្តោ យសស្សិនោ’’តិ. – អាទិមាហ;

តត្ថ ឯតេ សព្ពេ ចតុវីសតិសហស្សព្រាហ្មណា មយ្ហំ សិស្សា ជាតិមន្តោ ជាតិសម្បន្នា យសស្សិនោ បរិវារសម្បន្នា មំ ឧបដ្ឋហុន្តិ សម្ពន្ធោ.

១៧៦. ‘‘លក្ខណេ ឥតិហាសេ ច, សនិឃណ្ឌុសកេដុភេ;

បទកា វេយ្យាករណា, សធម្មេ បារមិំ គតា’’.

តត្ថ លក្ខណេតិ លក្ខណសត្ថេ. សព្ពលោកិយានំ ឥត្ថិបុរិសានំ ‘‘ឥមេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតា ទុក្ខិតា ភវន្តិ, ឥមេហិ សុខិតា ភវន្តី’’តិ លក្ខណំ ជានាតិ. តប្បកាសកោ គន្ថោ លក្ខណំ, តស្មិំ លក្ខណេ ច. ឥតិហាសេតិ ‘‘ឥតិហ អាស ឥតិហ អាសា’’តិ វុត្តវចនបដិទីបកេ គន្ថេ. លក្ខណេ ច ឥតិហាសេ ច បារមិំ បរិយោសានំ គតាតិ សម្ពន្ធោ. រុក្ខបព្ពតាទីនំ នាមប្បកាសកគន្ថំ ‘‘និឃណ្ឌូ’’តិ វុច្ចតិ. កេដូភេតិ កិរិយាកប្បវិកប្បានំ កវីនំ ឧបការកោ គន្ថោ. និឃណ្ឌុយា សហ វត្តតីតិ សនិឃណ្ឌុ, កេដុភេន សហ វត្តតីតិ សកេដុភំ, តស្មិំ សនិឃណ្ឌុសកេដុភេ វេទត្តយេ បារមិំ គតាតិ សម្ពន្ធោ. បទកាតិ នាមបទសមាសតទ្ធិតាខ្យាតកិតកាទិបទេសុ ឆេកា. វេយ្យាករណានិ ចន្ទបាណិនីយកលាបាទិព្យាករណេ ឆេកា. សធម្មេ បារមិំ គតាតិ អត្តនោ ធម្មេ ព្រាហ្មណធម្មេ វេទត្តយេ បារមិំ បរិយោសានំ គតា បត្តាតិ អត្ថោ.

១៧៧. ‘‘ឧប្បាតេសុ និមិត្តេសុ, លក្ខណេសុ ច កោវិទា;

បថព្យា ភូមន្តលិក្ខេ, មម សិស្សា សុសិក្ខិតា’’.

តត្ថ ឧក្កាបាតភូមិកម្បាទិកេសុ ឧប្បាតេសុ ច សុភនិមិត្តាសុភនិមិត្តេសុ ច ឥត្ថិលក្ខណបុរិសលក្ខណមហាបុរិសលក្ខណេសុ ច កោវិទា ឆេកា. បថវិយា ច ភូមិយា ច សកលលោកេ ច អន្តលិក្ខេ អាកាសេ ចាតិ សព្ពត្ថ មម សិស្សា សុសិក្ខិតា.

១៧៨. ‘‘អប្បិច្ឆា និបកា ឯតេ, អប្បាហារា អលោលុបា;

លាភាលាភេន សន្តុដ្ឋា, បរិវារេន្តិ មំ សទា’’.

តត្ថ អប្បិច្ឆាតិ អប្បកេនាបិ យាបេន្តា. និបកាតិ នេបក្កសង្ខាតាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតា. អប្បាហារាតិ ឯកាហារា ឯកភត្តិកាតិ អត្ថោ. អលោលុបាតិ លោលុបតណ្ហាយ អប្បវត្តនកា. លាភាលាភេនាតិ លាភេន អលាភេន ច សន្តុដ្ឋា សោមនស្សា ឯតេ មម សិស្សា សទា និច្ចកាលំ មំ បរិវារេន្តិ ឧបដ្ឋហន្តីតិ អត្ថោ.

១៧៩. ‘‘ឈាយី ឈានរតា ធីរា, សន្តចិត្តា សមាហិតា;

អាកិញ្ចញ្ញំ បត្ថយន្តា, បរិវារេន្តិ មំ សទា’’.

តត្ថ ឈាយីតិ លក្ខណូបនិជ្ឈានអារម្មណូបនិជ្ឈានេហិ សមន្នាគតា. ឈាយនសីលា វា. ឈានរតាតិ តេសុ ច ឈានេសុ រតា អល្លីនា. ធីរាតិ ធិតិសម្បន្នា. សន្តចិត្តាតិ វូបសន្តមនា. សមាហិតាតិ ឯកគ្គចិត្តា. អាកិញ្ចញ្ញន្តិ និប្បលិពោធភាវំ. បត្ថយន្តាតិ ឥច្ឆន្តា. ឥត្ថម្ភូតា មេ សិស្សា សទា មំ បរិវារេន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

១៨០. ‘‘អភិញ្ញាបារមិប្បត្តា, បេត្តិកេ គោចរេ រតា;

អន្តលិក្ខចរា ធីរា, បរិវារេន្តិ មំ សទា’’.

តត្ថ អភិញ្ញាបារមិប្បត្តាតិ បញ្ចសុ អភិញ្ញាសុ បារមិំ បរិយោសានំ បត្តា បូរិតាតិ អត្ថោ. បេត្តិកេ គោចរេ រតាតិ ពុទ្ធានុញ្ញាតាយ អវិញ្ញត្តិយា លទ្ធេ អាហារេ រតាតិ អត្ថោ. អន្តលិក្ខចរាតិ អន្តលិក្ខេន អាកាសេន គច្ឆន្តា អាគច្ឆន្តា ចាតិ អត្ថោ. ធីរាតិ ថិរភូតា សីហព្យគ្ឃាទិបរិស្សយេ អច្ឆម្ភិតសភាវាតិ អត្ថោ. ឯវំភូតា មម តាបសា សទា មំ បរិវារេន្តីតិ អត្ថោ.

១៨១. ‘‘សំវុតា ឆសុ ទ្វារេសុ, អនេជា រក្ខិតិន្ទ្រិយា;

អសំសដ្ឋា ច តេ ធីរា, មម សិស្សា ទុរាសទា’’.

តត្ថ ចក្ខាទីសុ ឆសុ ទ្វារេសុ រូបាទីសុ ឆសុ អារម្មណេសុ សំវុតា បិហិតា បដិច្ឆន្នា, រក្ខិតគោបិតទ្វារាតិ អត្ថោ. អនេជា និត្តណ្ហា រក្ខិតិន្ទ្រិយា គោបិតចក្ខាទិឥន្ទ្រិយា អសំសដ្ឋា ញាតីហិ គហដ្ឋេហិ អមិស្សីភូតាតិ អត្ថោ. ទុរាសទាតិ ទុដ្ឋុ អាសទា, អាសាទេតុំ ឃដ្ដេតុំ អសក្កុណេយ្យា អយោគ្គាតិ អត្ថោ.

១៨២. ‘‘បល្លង្កេន និសជ្ជាយ, ឋានចង្កមនេន ច;

វីតិនាមេន្តិ តេ រត្តិំ, មម សិស្សា ទុរាសទា’’.

តត្ថ មម សិស្សា បល្លង្កេន ឩរុពទ្ធាសនេន សេយ្យំ វិហាយ និសជ្ជាយ ច ឋានេន ច ចង្កមេន ច សកលំ រត្តិំ វិសេសេន អតិនាមេន្តិ អតិក្កាមេន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

១៨៣. ‘‘រជនីយេ ន រជ្ជន្តិ, ទុស្សនីយេ ន ទុស្សរេ;

មោហនីយេ ន មុយ្ហន្តិ, មម សិស្សា ទុរាសទា’’.

តេ ឥត្ថម្ភូតា មម សិស្សា តាបសា រជនីយេ រជ្ជិតព្ពេ វត្ថុស្មិំ ន រជ្ជន្តិ រជ្ជំ ន ឧប្បាទេន្តិ. ទុស្សនីយេ ទុស្សិតព្ពេ ទោសំ ឧប្បាទេតុំ យុត្តេ វត្ថុម្ហិ ន ទុស្សរេ ទោសំ ន ករោន្តិ. មោហនីយេ មោហិតុំ យុត្តេ វត្ថុម្ហិ ន មុយ្ហន្តិ មោហំ ន ករោន្តិ, បញ្ញាសម្បយុត្តា ភវន្តីតិ អត្ថោ.

១៨៤. ‘‘ឥទ្ធិំ វីមំសមានា តេ, វត្តន្តិ និច្ចកាលិកំ;

បថវិំ តេ បកម្បេន្តិ, សារម្ភេន ទុរាសទា’’.

តេ មម សិស្សា ‘‘ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោតិ, ពហុធាបិ ហុត្វា ឯកោ ហោតី’’តិអាទិកំ (បដិ. ម. ១.១០២) ឥទ្ធិវិកុព្ពនំ និច្ចកាលិកំ វីមំសមានា វត្តន្តីតិ សម្ពន្ធោ. តេ មម សិស្សា អាកាសេបិ ឧទកេបិ បថវិំ និម្មិនិត្វា ឥរិយាបថំ បកម្បេន្តីតិ អត្ថោ. សារម្ភេន យុគគ្គាហេន កលហករណេន ន អាសាទេតព្ពាតិ អត្ថោ.

១៨៥. ‘‘កីឡមានា ច តេ សិស្សា, កីឡន្តិ ឈានកីឡិតំ;

ជម្ពុតោ ផលមានេន្តិ, មម សិស្សា ទុរាសទា’’.