២.បច្ចេកពុទ្ធអបទានវណ្ណនា

តតោ អនន្តរំ អបទានំ សង្គាយន្តោ ‘‘បច្ចេកពុទ្ធាបទានំ, អាវុសោ អានន្ទ, ភគវតា កត្ថ បញ្ញត្ត’’ន្តិ បុដ្ឋោ ‘‘អថ បច្ចេកពុទ្ធាបទានំ សុណាថា’’តិ អាហ. តេសំ អបទានត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ.

៨៣. ‘‘សុណាថា’’តិ វុត្តបទំ ឧប្បត្តិនិព្ពត្តិវសេន បកាសេន្តោ ‘‘តថាគតំ ជេតវនេ វសន្ត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ជេតកុមារស្ស នាមវសេន តថាសញ្ញិតេ វិហារេ ចតូហិ ឥរិយាបថវិហារេហិ ទិព្ពព្រហ្មអរិយវិហារេហិ វា វសន្តំ វិហរន្តំ យថា បុរិមកា វិបស្សិអាទយោ ពុទ្ធា សមត្តិំសបារមិយោ បូរេត្វា អាគតា, តថា អម្ហាកម្បិ ភគវា អាគតោតិ តថាគតោ. តំ តថាគតំ ជេតវនេ វសន្តន្តិ សម្ពន្ធោ. វេទេហមុនីតិ វេទេហរដ្ឋេ ជាតា វេទេហី, វេទេហិយា បុត្តោ វេទេហិបុត្តោ. មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ, តេន ឥតោ គតោ បវត្តោតិ មុនិ. វេទេហិបុត្តោ ច សោ មុនិ ចេតិ ‘‘វេទេហិបុត្តមុនី’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘វណ្ណាគមោ’’តិអាទិនា និរុត្តិនយេន ឥ-ការស្ស អត្តំ បុត្ត-សទ្ទស្ស ច លោបំ កត្វា ‘‘វេទេហមុនី’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ សតិមន្តានំ ធិតិមន្តានំ គតិមន្តានំ ពហុស្សុតានំ ឧបដ្ឋាកានំ យទិទំ អានន្ទោ’’តិ (អ. និ. ១.២១៩-២២៣) ឯតទគ្គេ ឋបិតោ អាយស្មា អានន្ទោ នតង្គោ នមនកាយង្គោ អញ្ជលិកោ ហុត្វា ‘‘ភន្តេ, បច្ចេកពុទ្ធា នាម កីទិសា ហោន្តី’’តិ អបុច្ឆីតិ សម្ពន្ធោ. តេ បច្ចេកពុទ្ធា កេហិ ហេតុភិ កេហិ ការណេហិ ភវន្តិ ឧប្បជ្ជន្តិ. វីរាតិ ភគវន្តំ អាលបតិ.

៨៤-៨៥. តតោ បរំ វិស្សជ្ជិតាការំ ទស្សេន្តោ ‘‘តទាហ សព្ពញ្ញុវរោ មហេសី’’តិអាទិមាហ. សព្ពំ អតីតាទិភេទំ ហត្ថាមលកំ វិយ ជានាតីតិ សព្ពញ្ញូ, សព្ពញ្ញូ ច សោ វរោ ឧត្តមោ ចេតិ សព្ពញ្ញុវរោ. មហន្តំ សីលក្ខន្ធំ, សមាធិក្ខន្ធំ, បញ្ញាក្ខន្ធំ, វិមុត្តិក្ខន្ធំ, មហន្តំ វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធំ ឯសតិ គវេសតីតិ មហេសិ. អានន្ទភទ្ទំ មធុរេន សរេន តទា តស្មិំ បុច្ឆិតកាលេ អាហ កថេសីតិ សម្ពន្ធោ. ភោ អានន្ទ, យេ បច្ចេកពុទ្ធា បុព្ពពុទ្ធេសុ បុព្ពេសុ អតីតពុទ្ធេសុ កតាធិការា កតបុញ្ញសម្ភារា ជិនសាសនេសុ អលទ្ធមោក្ខា អប្បត្តនិព្ពានា. តេ សព្ពេ បច្ចេកពុទ្ធា ធីរា ឥធ ឥមស្មិំ លោកេ សំវេគមុខេន ឯកបុគ្គលំ បធានំ កត្វា បច្ចេកពុទ្ធា ជាតាតិ អត្ថោ. សុតិក្ខបញ្ញា សុដ្ឋុ តិក្ខបញ្ញា. វិនាបិ ពុទ្ធេហិ ពុទ្ធានំ ឱវាទានុសាសនីហិ រហិតា អបិ. បរិត្តកេនបិ អប្បមត្តកេនបិ អារម្មណេន បច្ចេកពោធិំ បដិឯក្កំ ពោធិំ សម្មាសម្ពុទ្ធានន្តរំ ពោធិំ អនុបាបុណន្តិ បដិវិជ្ឈន្តិ.

៨៦. សព្ពម្ហិ លោកម្ហិ សកលស្មិំ លោកត្តយេ មមំ ឋបេត្វា មំ វិហាយ បចេកពុទ្ធេហិ សមោវ សទិសោ ឯវ នត្ថិ, តេសំ មហាមុនីនំ បច្ចេកពុទ្ធានំ ឥមំ វណ្ណំ ឥមំ គុណំ បទេសមត្តំ សង្ខេបមត្តំ អហំ តុម្ហាកំ សាធុ សាធុកំ វក្ខាមិ កថេស្សាមីតិ អត្ថោ.

៨៧. អនាចរិយកា ហុត្វា សយមេវ ពុទ្ធានំ អត្តនាវ បដិវិទ្ធានំ ឥសីនំ អន្តរេ មហាឥសីនំ មធូវខុទ្ទំ ខុទ្ទកមធុបដលំ ឥវ សាធូនិ មធុរានិ វាក្យានិ ឧទានវចនានិ អនុត្តរំ ឧត្តរវិរហិតំ ភេសជំ ឱសធំ និព្ពានំ បត្ថយន្តា ឥច្ឆន្តា សព្ពេ តុម្ហេ សុបសន្នចិត្តា សុប្បសន្នមនា សុណាថ មនសិ ករោថាតិ អត្ថោ.

៨៨-៨៩. បច្ចេកពុទ្ធានំ សមាគតានន្តិ រាសិភូតានំ ឧប្បន្នានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ. អរិដ្ឋោ, ឧបរិដ្ឋោ, តគរសិខិ, យសស្សី, សុទស្សនោ, បិយទស្សី, គន្ធារោ, បិណ្ឌោលោ, ឧបាសភោ, និថោ, តថោ, សុតវា, ភាវិតត្តោ, សុម្ភោ, សុភោ, មេថុលោ, អដ្ឋមោ, សុមេធោ, អនីឃោ, សុទាឋោ, ហិង្គុ, ហិង្គោ, ទ្វេជាលិនោ, អដ្ឋកោ, កោសលោ, សុពាហុ, ឧបនេមិសោ, នេមិសោ, សន្តចិត្តោ, សច្ចោ, តថោ, វិរជោ, បណ្ឌិតោ, កាលោ, ឧបកាលោ, វិជិតោ, ជិតោ, អង្គោ, បង្គោ, គុត្តិជ្ជិតោ, បស្សី, ជហី, ឧបធិំ, ទុក្ខមូលំ, អបរាជិតោ, សរភង្គោ, លោមហំសោ, ឧច្ចង្គមាយោ, អសិតោ, អនាសវោ, មនោមយោ, មានច្ឆិទោ, ពន្ធុមា, តទាធិមុត្តោ, វិមលោ, កេតុមា, កោតុម្ពរង្គោ, មាតង្គោ, អរិយោ, អច្ចុតោ, អច្ចុតគាមិ, ព្យាមកោ, សុមង្គលោ, ទិព្ពិលោ ចាតិអាទីនំ បច្ចេកពុទ្ធសតានំ យានិ អបទានានិ បរម្បរំ បច្ចេកំ ព្យាករណានិ យោ ច អាទីនវោ យញ្ច វិរាគវត្ថុំ អនល្លីយនការណំ យថា ច យេន ការណេន ពោធិំ អនុបាបុណិំសុ ចតុមគ្គញាណំ បច្ចក្ខំ ករិំសុ. សរាគវត្ថុសូតិ សុដ្ឋុ អល្លីយិតព្ពវត្ថូសុ វត្ថុកាមកិលេសកាមេសុ វិរាគសញ្ញី វិរត្តសញ្ញវន្តោ រត្តម្ហិ លោកម្ហិ អល្លីយនសភាវលោកេ វិរតចិត្តា អនល្លីយនមនា ហិត្វា បបញ្ចេតិ រាគោ បបញ្ចំ ទោសោ បបញ្ចំ សព្ពកិលេសា បបញ្ចាតិ បបញ្ចសង្ខាតេ កិលេសេ ហិត្វា ជិយ ផន្ទិតានីតិ ផន្ទិតានិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ ជិនិត្វា តថេវ តេន ការណេន ឯវំ ពោធិំ អនុបាបុណិំសុ បច្ចេកពោធិញាណំ បច្ចក្ខំ ករិំសូតិ អត្ថោ.

៩០-៩១. សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌន្តិ តជ្ជនផាលនវធពន្ធនំ និធាយ ឋបេត្វា តេសំ សព្ពសត្តានំ អន្តរេ អញ្ញតរំ កញ្ចិ ឯកម្បិ សត្តំ អវិហេឋយំ អវិហេឋយន្តោ អទុក្ខាបេន្តោ មេត្តេន ចិត្តេន ‘‘សព្ពេ សត្តា សុខិតា ហោន្តូ’’តិ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ហិតានុកម្បី ហិតេន អនុកម្បនសភាវោ. អថ វា សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌន្តិ សព្ពេសូតិ សព្ពេន សព្ពំ សព្ពថា សព្ពំ អសេសំ និស្សេសំ បរិយាទិយនវចនមេតំ. ភូតេសូតិ ភូតា វុច្ចន្តិ តសា ច ថាវរា ច. យេសំ តសិណា តណ្ហា អប្បហីនា, យេសញ្ច ភយភេរវា អប្បហីនា, តេ តសា. កិំ ការណា វុច្ចន្តិ តសា? តសន្តិ ឧត្តសន្តិ បរិតសន្តិ ភាយន្តិ សន្តាសំ អាបជ្ជន្តិ, តំ ការណា វុច្ចន្តិ តសា. យេសំ តសិណា តណ្ហា បហីនា, យេសញ្ច ភយភេរវា បហីនា, តេ ថាវរា. កិំ ការណា វុច្ចន្តិ ថាវរា? ថិរន្តិ ន តសន្តិ ន ឧត្តសន្តិ ន បរិតសន្តិ ន ភាយន្តិ ន សន្តាសំ អាបជ្ជន្តិ, តំ ការណា វុច្ចន្តិ ថាវរា.

តយោ ទណ្ឌា – កាយទណ្ឌោ, វចីទណ្ឌោ, មនោទណ្ឌោតិ. តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ កាយទណ្ឌោ, ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ វចីទណ្ឌោ, តិវិធំ មនោទុច្ចរិតំ មនោទណ្ឌោ. សព្ពេសុ សកលេសុ ភូតេសុ សត្តេសុ តំ តិវិធំ ទណ្ឌំ និធាយ និទហិត្វា ឱរោបយិត្វា សមោរោបយិត្វា និក្ខិបិត្វា បដិប្បស្សម្ភេត្វា ហិំសនត្ថំ អគហេត្វាតិ សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌំ. អវិហេឋយំ អញ្ញតរម្បិ តេសន្តិ ឯកមេកម្បិ សត្តំ បាណិនា វា លេឌ្ឌុនា វា ទណ្ឌេន វា សត្ថេន វា អន្ទុយា វា រជ្ជុយា វា អវិហេឋយន្តោ, សព្ពេបិ សត្តេ បាណិនា វា លេឌ្ឌុនា វា ទណ្ឌេន វា សត្ថេន វា អន្ទុយា វា រជ្ជុយា វា អវិហេឋយំ អវិហេឋយន្តោ អញ្ញតរម្បិ តេសំ. ន បុត្តមិច្ឆេយ្យ កុតោ សហាយន្តិ នាតិ បដិក្ខេបោ. បុត្តន្តិ ចត្តារោ បុត្តា អត្រជោ បុត្តោ, ខេត្តជោ, ទិន្នកោ, អន្តេវាសិកោ បុត្តោ. សហាយន្តិ សហាយោ វុច្ចតិ យេន សហ អាគមនំ ផាសុ, គមនំ ផាសុ, ឋានំ ផាសុ, និសជ្ជា ផាសុ, អាលបនំ ផាសុ, សល្លបនំ ផាសុ, សមុល្លបនំ ផាសុ. ន បុត្តមិច្ឆេយ្យ កុតោ សហាយន្តិ បុត្តម្បិ ន ឥច្ឆេយ្យ ន សាទិយេយ្យ ន បត្ថេយ្យ ន បិហយេយ្យ នាភិជប្បេយ្យ, កុតោ មិត្តំ វា សន្ទិដ្ឋំ វា សម្ភត្តំ វា សហាយំ វា ឥច្ឆេយ្យ សាទិយេយ្យ បត្ថេយ្យ បិហយេយ្យ អភិជប្បេយ្យាតិ ន បុត្តមិច្ឆេយ្យ កុតោ សហាយំ. ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោតិ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន ឯកោ, អទុតិយដ្ឋេន ឯកោ, តណ្ហាយ បហានដ្ឋេន ឯកោ, ឯកន្តវីតរាគោតិ ឯកោ, ឯកន្តវីតទោសោតិ ឯកោ, ឯកន្តវីតមោហោតិ ឯកោ, ឯកន្តនិក្កិលេសោតិ ឯកោ, ឯកាយនមគ្គំ គតោតិ ឯកោ, ឯកោ អនុត្តរំ បច្ចេកសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ឯកោ.

កថំ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន ឯកោ? សោ ហិ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ សព្ពំ ឃរាវាសបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា, បុត្តទារបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា, ញាតិបលិពោធំ, មិត្តាមច្ចបលិពោធំ, សន្និធិបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា និក្ខម្ម អនគារិយំ បព្ពជិត្វា អកិញ្ចនភាវំ ឧបគន្ត្វា ឯកោវ ចរតិ វិហរតិ ឥរិយតិ វត្តតិ បាលេតិ យបេតិ យាបេតីតិ ឯវំ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន ឯកោ.

កថំ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ អទុតិយដ្ឋេន ឯកោ? សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ ឯកោ អរញ្ញវនបត្ថានិ បន្តានិ សេនាសនានិ បដិសេវតិ អប្បសទ្ទានិ អប្បនិគ្ឃោសានិ វិជនវាតានិ មនុស្សរាហស្សេយ្យកានិ បដិសល្លានសារុប្បានិ. សោ ឯកោ តិដ្ឋតិ, ឯកោ គច្ឆតិ, ឯកោ និសីទតិ, ឯកោ សេយ្យំ កប្បេតិ, ឯកោ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសតិ, ឯកោ បដិក្កមតិ, ឯកោ រហោ និសីទតិ, ឯកោ ចង្កមតិ, ឯកោ ចរតិ វិហរតិ ឥរិយតិ វត្តតិ បាលេតិ យបេតិ យាបេតីតិ ឯវំ សោ អទុតិយដ្ឋេន ឯកោ.

កថំ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ តណ្ហាយ បហានដ្ឋេន ឯកោ? សោ ឯកោ អទុតិយោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ មហាបធានំ បទហន្តោ មារំ សសេនកំ នមុចិំ កណ្ហំ បមត្តពន្ធុំ វិធមេត្វា ច តណ្ហាជាលិនិំ វិសរិតំ វិសត្តិកំ បជហិ វិនោទេសិ ព្យន្តិំ អកាសិ អនភាវំ គមេសិ.

‘‘តណ្ហាទុតិយោ បុរិសោ, ទីឃមទ្ធាន សំសរំ;

ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវំ, សំសារំ នាតិវត្តតិ.

‘‘ឯតមាទីនវំ ញត្វា, តណ្ហំ ទុក្ខស្ស សម្ភវំ;

វីតតណ្ហោ អនាទានោ, សតោ ភិក្ខុ បរិព្ពជេ’’តិ. (ឥតិវុ. ១៥, ១០៥; មហានិ. ១៩១) –

ឯវំ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ តណ្ហាយ បហានដ្ឋេន ឯកោ.

កថំ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឯកន្តវីតរាគោតិ ឯកោ? រាគស្ស បហីនត្តា ឯកន្តវីតរាគោតិ ឯកោ, ទោសស្ស បហីនត្តា ឯកន្តវីតទោសោតិ ឯកោ, មោហស្ស បហីនត្តា ឯកន្តវីតមោហោតិ ឯកោ, កិលេសានំ បហីនត្តា ឯកន្តនិក្កិលេសោតិ ឯកោ, ឯវំ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឯកន្តវីតរាគោតិ ឯកោ.

កថំ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឯកាយនមគ្គំ គតោតិ ឯកោ? ឯកាយនមគ្គោ វុច្ចតិ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, បញ្ច ពលានិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ.

‘‘ឯកាយនំ ជាតិខយន្តទស្សី, មគ្គំ បជានាតិ ហិតានុកម្បី;

ឯតេន មគ្គេន តរិំសុ បុព្ពេ, តរិស្សន្តិ យេ ច តរន្តិ ឱឃ’’ន្តិ. (សំ. និ. ៥.៣៨៤; មហានិ. ១៩១) –

ឯវំ សោ ឯកាយនមគ្គំ គតោតិ ឯកោ.

កថំ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឯកោ អនុត្តរំ បច្ចេកសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ឯកោ? ពោធិ វុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណំ (មហានិ. ១៩១; ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១២១). បញ្ញា បញ្ញិន្ទ្រិយំ បញ្ញាពលំ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ វីមំសា វិបស្សនា សម្មាទិដ្ឋិ. សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ តេន បច្ចេកពោធិញាណេន ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ ពុជ្ឈិ. ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘វេទនាបច្ចយា តណ្ហា’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទាន’’ន្តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘ភវបច្ចយា ជាតី’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ ពុជ្ឈិ. ‘‘អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ’’តិ ពុជ្ឈិ…បេ… ‘‘ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘ជាតិនិរោធា ជរាមរណនិរោធោ’’តិ ពុជ្ឈិ. ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនិបដិបទា’’តិ ពុជ្ឈិ. ‘‘ឥមេ អាសវា’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘អយំ អាសវសមុទយោ’’តិ ពុជ្ឈិ…បេ… ‘‘បដិបទា’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘ឥមេ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យា’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘ឥមេ ធម្មា បហាតព្ពា’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘ឥមេ ធម្មា សច្ឆិកាតព្ពា’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘ឥមេ ធម្មា ភាវេតព្ពា’’តិ ពុជ្ឈិ. ឆន្នំ ផស្សាយតនានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច ពុជ្ឈិ, បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ សមុទយញ្ច…បេ… និស្សរណញ្ច ពុជ្ឈិ, ចតុន្នំ មហាភូតានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច ពុជ្ឈិ, ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ ពុជ្ឈិ.

អថ វា យំ ពុជ្ឈិតព្ពំ អនុពុជ្ឈិតព្ពំ បដិពុជ្ឈិតព្ពំ សម្ពុជ្ឈិតព្ពំ អធិគន្តព្ពំ ផស្សិតព្ពំ សច្ឆិកាតព្ពំ, សព្ពំ តំ តេន បច្ចេកពោធិញាណេន ពុជ្ឈិ អនុពុជ្ឈិ បដិពុជ្ឈិ សម្ពុជ្ឈិ អធិគញ្ឆិ ផស្សេសិ សច្ឆាកាសីតិ, ឯវំ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឯកោ អនុត្តរំ បច្ចេកសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ឯកោ.

ចរេតិ អដ្ឋ ចរិយាយោ (ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១២១) – ឥរិយាបថចរិយា, អាយតនចរិយា, សតិចរិយា, សមាធិចរិយា, ញាណចរិយា, មគ្គចរិយា, បត្តិចរិយា, លោកត្ថចរិយា. ឥរិយាបថចរិយាតិ ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ, អាយតនចរិយាតិ ឆសុ អជ្ឈត្តិកពាហិរេសុ អាយតនេសុ, សតិចរិយាតិ ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ, សមាធិចរិយាតិ ចតូសុ ឈានេសុ, ញាណចរិយាតិ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ, មគ្គចរិយាតិ ចតូសុ អរិយមគ្គេសុ, បត្តិចរិយាតិ ចតូសុ សាមញ្ញផលេសុ, លោកត្ថចរិយាតិ តថាគតេសុ អរហន្តេសុ សម្មាសម្ពុទ្ធេសុ, បទេសតោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធេសុ, បទេសតោ សាវកេសុ.

ឥរិយាបថចរិយា ច បណិធិសម្បន្នានំ, អាយតនចរិយា ច ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារានំ, សតិចរិយា ច អប្បមាទវិហារីនំ, សមាធិចរិយា ច អធិចិត្តមនុយុត្តានំ, ញាណចរិយា ច ពុទ្ធិសម្បន្នានំ, មគ្គចរិយា ច សម្មាបដិបន្នានំ, បត្តិចរិយា ច អធិគតផលានំ, លោកត្ថចរិយា ច តថាគតានំ អរហន្តានំ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ, បទេសតោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធានំ, បទេសតោ សាវកានំ. ឥមា អដ្ឋ ចរិយាយោ.

អបរាបិ អដ្ឋ ចរិយាយោ – អធិមុច្ចន្តោ សទ្ធាយ ចរតិ, បគ្គណ្ហន្តោ វីរិយេន ចរតិ, ឧបដ្ឋបេន្តោ សតិយា ចរតិ, អវិក្ខេបំ ករោន្តោ សមាធិនា ចរតិ, បជានន្តោ បញ្ញាយ ចរតិ, វិជានន្តោ វិញ្ញាណចរិយាយ ចរតិ, ឯវំ បដិបន្នស្ស កុសលា ធម្មា អាយតនន្តិ អាយតនចរិយាយ ចរតិ. ឯវំ បដិបន្នោ វិសេសមធិគច្ឆតីតិ វិសេសចរិយាយ ចរតិ. ឥមា អដ្ឋ ចរិយាយោ.

អបរាបិ អដ្ឋ ចរិយាយោ – ទស្សនចរិយា ច សម្មាទិដ្ឋិយា, អភិនិរោបនចរិយា ច សម្មាសង្កប្បស្ស, បរិគ្គហចរិយា ច សម្មាវាចាយ, សមុដ្ឋានចរិយា ច សម្មាកម្មន្តស្ស, វោទានចរិយា ច សម្មាអាជីវស្ស, បគ្គហចរិយា ច សម្មាវាយាមស្ស, ឧបដ្ឋានចរិយា ច សម្មាសតិយា, អវិក្ខេបចរិយា ច សម្មាសមាធិស្ស. ឥមា អដ្ឋ ចរិយាយោ.

ខគ្គវិសាណកប្បោតិ យថា ខគ្គស្ស នាម វិសាណំ ឯកមេវ ហោតិ, អទុតិយំ, ឯវមេវ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ តក្កប្បោ តស្សទិសោ តប្បដិភាគោ. យថា អតិលោណំ វុច្ចតិ លោណកប្បោ, អតិតិត្តកំ វុច្ចតិ តិត្តកប្បោ, អតិមធុរំ វុច្ចតិ មធុរកប្បោ, អតិឧណ្ហំ វុច្ចតិ អគ្គិកប្បោ, អតិសីតំ វុច្ចតិ ហិមកប្បោ, មហាឧទកក្ខន្ធោ វុច្ចតិ សមុទ្ទកប្បោ, មហាភិញ្ញាពលប្បត្តោ សាវកោ វុច្ចតិ សត្ថុកប្បោតិ. ឯវមេវ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ខគ្គវិសាណកប្បោ, ខគ្គវិសាណសទិសោ ខគ្គវិសាណបដិភាគោ ឯកោ អទុតិយោ មុត្តពន្ធនោ សម្មា លោកេ ចរតិ វិហរតិ ឥរិយតិ វត្តតិ បាលេតិ យបេតិ យាបេតីតិ ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ. តេនាហុ បច្ចេកសម្ពុទ្ធា –

‘‘សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌំ, អវិហេឋយំ អញ្ញតរម្បិ តេសំ;

ន បុត្តមិច្ឆេយ្យ កុតោ សហាយំ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘សំសគ្គជាតស្ស ភវន្តិ ស្នេហា, ស្នេហន្វយំ ទុក្ខមិទំ បហោតិ;

អាទីនវំ ស្នេហជំ បេក្ខមានោ; ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘មិត្តេ សុហជ្ជេ អនុកម្បមានោ, ហាបេតិ អត្ថំ បដិពទ្ធចិត្តោ;

ឯតំ ភយំ សន្ថវេ បេក្ខមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘វំសោ វិសាលោវ យថា វិសត្តោ, បុត្តេសុ ទារេសុ ច យា អបេក្ខា;

វំសេ កឡីរោវ អសជ្ជមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘មិគោ អរញ្ញម្ហិ យថា អពទ្ធោ, យេនិច្ឆកំ គច្ឆតិ គោចរាយ;

វិញ្ញូ នរោ សេរិតំ បេក្ខមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘អាមន្តនា ហោតិ សហាយមជ្ឈេ, វាសេ ច ឋានេ គមនេ ចារិកាយ;

អនភិជ្ឈិតំ សេរិតំ បេក្ខមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘ខិឌ្ឌា រតី ហោតិ សហាយមជ្ឈេ, បុត្តេសុ បេមំ វិបុលញ្ច ហោតិ;

បិយវិប្បយោគំ វិជិគុច្ឆមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘ចាតុទ្ទិសោ អប្បដិឃោ ច ហោតិ, សន្តុស្សមានោ ឥតរីតរេន;

បរិស្សយានំ សហិតា អឆម្ភី, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘ទុស្សង្គហា បព្ពជិតាបិ ឯកេ, អថោ គហដ្ឋា ឃរមាវសន្តា;

អប្បោស្សុក្កោ បរបុត្តេសុ ហុត្វា, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘ឱរោបយិត្វា គិហិព្យញ្ជនានិ, សញ្ឆិន្នបត្តោ យថា កោវិឡារោ;

ឆេត្វាន វីរោ គិហិពន្ធនានិ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘សចេ លភេថ និបកំ សហាយំ, សទ្ធិំ ចរំ សាធុវិហារិធីរំ;

អភិភុយ្យ សព្ពានិ បរិស្សយានិ, ចរេយ្យ តេនត្តមនោ សតីមា.

‘‘នោ ចេ លភេថ និបកំ សហាយំ, សទ្ធិំ ចរំ សាធុវិហារិធីរំ;

រាជាវ រដ្ឋំ វិជិតំ បហាយ, ឯកោ ចរេ មាតង្គរញ្ញេវ នាគោ.

‘‘អទ្ធា បសំសាម សហាយសម្បទំ, សេដ្ឋា សមា សេវិតព្ពា សហាយា;

ឯតេ អលទ្ធា អនវជ្ជភោជី, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘ទិស្វា សុវណ្ណស្ស បភស្សរានិ, កម្មារបុត្តេន សុនិដ្ឋិតានិ;

សង្ឃដ្ដមានានិ ទុវេ ភុជស្មិំ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘ឯវំ ទុតីយេន សហា មមស្ស, វាចាភិលាបោ អភិសជ្ជនា វា;

ឯតំ ភយំ អាយតិំ បេក្ខមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘កាមា ហិ ចិត្រា មធុរា មនោរមា, វិរូបរូបេន មថេន្តិ ចិត្តំ;

អាទីនវំ កាមគុណេសុ ទិស្វា, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘ឦតី ច គណ្ឌោ ច ឧបទ្ទវោ ច, រោគោ ច សល្លញ្ច ភយញ្ច មេតំ;

ឯតំ ភយំ កាមគុណេសុ ទិស្វា, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘សីតញ្ច ឧណ្ហញ្ច ខុទំ បិបាសំ, វាតាតបេ ឌំសសរីសបេ ច;

សព្ពានិបេតានិ អភិព្ភវិត្វា, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘នាគោវ យូថានិ វិវជ្ជយិត្វា, សញ្ជាតខន្ធោ បទុមី ឧឡារោ;

យថាភិរន្តំ វិហរំ អរញ្ញេ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘អដ្ឋានតំ សង្គណិការតស្ស, យំ ផស្សយេ សាមយិកំ វិមុត្តិំ;

អាទិច្ចពន្ធុស្ស វចោ និសម្ម, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘ទិដ្ឋីវិសូកានិ ឧបាតិវត្តោ, បត្តោ និយាមំ បដិលទ្ធមគ្គោ;

ឧប្បន្នញាណោម្ហិ អនញ្ញនេយ្យោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘និល្លោលុបោ និក្កុហោ និប្បិបាសោ, និម្មក្ខ និទ្ធន្តកសាវមោហោ;

និរាសយោ សព្ពលោកេ ភវិត្វា, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘បាបំ សហាយំ បរិវជ្ជយេថ, អនត្ថទស្សិំ វិសមេ និវិដ្ឋំ;

សយំ ន សេវេ បសុតំ បមត្តំ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘ពហុស្សុតំ ធម្មធរំ ភជេថ, មិត្តំ ឧឡារំ បដិភានវន្តំ;

អញ្ញាយ អត្ថានិ វិនេយ្យ កង្ខំ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘ខិឌ្ឌំ រតិំ កាមសុខញ្ច លោកេ, អនលង្ករិត្វា អនបេក្ខមានោ;

វិភូសដ្ឋានា វិរតោ សច្ចវាទី, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘បុត្តញ្ច ទារំ បិតរញ្ច មាតរំ, ធនានិ ធញ្ញានិ ច ពន្ធវានិ;

ហិត្វាន កាមានិ យថោធិកានិ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘សង្គោ ឯសោ បរិត្តមេត្ថ សោខ្យំ, អប្បស្សាទោ ទុក្ខមេវេត្ថ ភិយ្យោ;

គឡោ ឯសោ ឥតិ ញត្វា មតិមា, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘សន្ទាលយិត្វាន សំយោជនានិ, ជាលំវ ភេត្វា សលិលម្ពុចារី,

អគ្គីវ ទឌ្ឍំ អនិវត្តមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘ឱក្ខិត្តចក្ខូ ន ច បាទលោលោ, គុត្តិន្ទ្រិយោ រក្ខិតមានសានោ;

អនវស្សុតោ អបរិឌយ្ហមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘ឱហារយិត្វា គិហិព្យញ្ជនានិ, សញ្ឆន្នបត្តោ យថា បារិឆត្តោ;

កាសាយវត្ថោ អភិនិក្ខមិត្វា, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘រសេសុ គេធំ អករំ អលោលោ, អនញ្ញបោសី សបទានចារី;

កុលេ កុលេ អប្បដិពទ្ធចិត្តោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘បហាយ បញ្ចាវរណានិ ចេតសោ, ឧបក្កិលេសេ ព្យបនុជ្ជ សព្ពេ;

អនិស្សិតោ ឆេជ្ជ សិនេហទោសំ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘វិបិដ្ឋិកត្វាន សុខញ្ច ទុក្ខំ, បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សំ;

លទ្ធានុបេក្ខំ សមថំ វិសុទ្ធំ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘អារទ្ធវីរិយោ បរមត្ថបត្តិយា, អលីនចិត្តោ អកុសីតវុត្តិ;

ទឡ្ហនិក្កមោ ថាមពលូបបន្នោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘បដិសល្លានំ ឈានមរិញ្ចមានោ, ធម្មេសុ និច្ចំ អនុធម្មចារី;

អាទីនវំ សម្មសិតា ភវេសុ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘តណ្ហក្ខយំ បត្ថយមប្បមត្តោ, អនេឡមូគោ សុតវា សតីមា;

សង្ខាតធម្មោ និយតោ បធានវា, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘សីហោវ សទ្ទេសុ អសន្តសន្តោ, វាតោវ ជាលម្ហិ អសជ្ជមានោ;

បទុមំវ តោយេន អលិម្បមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘សីហោ យថា ទាឋពលី បសយ្ហ, រាជា មិគានំ អភិភុយ្យ ចារី;

សេវេថ បន្តានិ សេនាសនានិ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘មេត្តំ ឧបេក្ខំ ករុណំ វិមុត្តិំ, អាសេវមានោ មុទិតញ្ច កាលេ;

សព្ពេន លោកេន អវិរុជ្ឈមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘រាគញ្ច ទោសញ្ច បហាយ មោហំ, សន្ទាលយិត្វាន សំយោជនានិ;

អសន្តសំ ជីវិតសង្ខយម្ហិ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

‘‘ភជន្តិ សេវន្តិ ច ការណត្ថា, និក្ការណា ទុល្លភា អជ្ជ មិត្តា;

អត្តត្ថបញ្ញា អសុចីមនុស្សា, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ.

តត្ថ សព្ពេសុ ភូតេសូតិ ខគ្គវិសាណបច្ចេកពុទ្ធាបទានសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? សព្ពសុត្តានំ ចតុព្ពិធា ឧប្បត្តិ – អត្តជ្ឈាសយតោ, បរជ្ឈាសយតោ, អដ្ឋុប្បត្តិតោ, បុច្ឆាវសិតោតិ. តត្ថ ខគ្គវិសាណសុត្តស្ស អវិសេសេន បុច្ឆាវសិតោ ឧប្បត្តិ. វិសេសេន បន យស្មា ឯត្ថ កាចិ គាថា តេន តេន បច្ចេកពុទ្ធេន បុដ្ឋេន វុត្តា, កាចិ អបុដ្ឋេន អត្តនា អធិគតមគ្គនយានុរូបំ ឧទានំយេវ ឧទានេន្តេន, តស្មា កាយចិ គាថាយ បុច្ឆាវសិតោ, កាយចិ អត្តជ្ឈាសយតោ ឧប្បត្តិ. តត្ថ យា អយំ អវិសេសេន បុច្ឆាវសិតោ ឧប្បត្តិ, សា អាទិតោ បភុតិ ឯវំ វេទិតព្ពា –

ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ. អថ ខោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘ពុទ្ធានំ បត្ថនា ច អភិនីហារោ ច ទិស្សតិ, តថា សាវកានំ, បច្ចេកពុទ្ធានំ ន ទិស្សតិ, យំនូនាហំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆេយ្យ’’ន្តិ? សោ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា យថាក្កមេន ឯតមត្ថំ បុច្ឆិ. អថស្ស ភគវា បុព្ពយោគាវចរសុត្តំ អភាសិ –

‘‘បញ្ចិមេ, អានន្ទ, អានិសំសា បុព្ពយោគាវចរេ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បដិកច្ចេវ អញ្ញំ អារាធេតិ. នោ ចេ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បដិកច្ចេវ អញ្ញំ អារាធេតិ, អថ មរណកាលេ អញ្ញំ អារាធេតិ. អថ ទេវបុត្តោ សមានោ អញ្ញំ អារាធេតិ. អថ ពុទ្ធានំ សម្មុខីភាវេ ខិប្បាភិញ្ញោ ហោតិ. អថ បច្ឆិមេ កាលេ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ហោតី’’តិ.

ឯវំ វត្វា បុន អាហ –

‘‘បច្ចេកសម្ពុទ្ធា នាម, អានន្ទ, អភិនីហារសម្បន្នា បុព្ពយោគាវចរា ហោន្តិ, តស្មា បច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធសាវកានំ សព្ពេសំ បត្ថនា ច អភិនីហារោ ច ឥច្ឆិតព្ពោ’’តិ.

សោ អាហ – ‘‘ពុទ្ធានំ, ភន្តេ, បត្ថនា កីវ ចិរំ វដ្ដតី’’តិ. ពុទ្ធានំ, អានន្ទ, ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច, មជ្ឈិមបរិច្ឆេទេន អដ្ឋ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច, ឧបរិមបរិច្ឆេទេន សោឡស អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច. ឯតេ ច ភេទា បញ្ញាធិកសទ្ធាធិកវីរិយាធិកានំ វសេន ញាតព្ពា. បញ្ញាធិកានញ្ហិ សទ្ធា មន្ទា ហោតិ, បញ្ញា តិក្ខា. សទ្ធាធិកានំ បញ្ញា មជ្ឈិមា ហោតិ, សទ្ធា តិក្ខា. វីរិយាធិកានំ សទ្ធា បញ្ញា មន្ទា ហោតិ, វីរិយំ តិក្ខន្តិ. អប្បត្វា បន ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច ទិវសេ ទិវសេ វេស្សន្តរទានសទិសំ ទានំ ទេន្តោបិ តទនុរូបេ សីលាទិបារមិធម្មេ អាចិនន្តោបិ អន្តរា ពុទ្ធោ ភវិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. កស្មា? ញាណំ គព្ភំ ន គណ្ហាតិ, វេបុល្លំ នាបជ្ជតិ, បរិបាកំ ន គច្ឆតីតិ. យថា នាម តិមាសចតុមាសបញ្ចមាសច្ចយេន និប្ផជ្ជនកំ សស្សំ តំ តំ កាលំ អប្បត្វា ទិវសេ ទិវសេ សតក្ខត្តុំ សហស្សក្ខត្តុំ កេឡាយន្តោបិ ឧទកេន សិញ្ចន្តោបិ អន្តរា បក្ខេន វា មាសេន វា និប្ផាទេស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. កស្មា? សស្សំ គព្ភំ ន គណ្ហាតិ, វេបុល្លំ នាបជ្ជតិ, បរិបាកំ ន គច្ឆតីតិ. ឯវមេវំ អប្បត្វា ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច អន្តរា ពុទ្ធោ ភវិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. តស្មា យថាវុត្តមេវ កាលំ បារមិបូរណំ កាតព្ពំ ញាណបរិបាកត្ថាយ. ឯត្តកេនាបិ ច កាលេន ពុទ្ធត្តំ បត្ថយតោ អភិនីហារករណេ អដ្ឋ សម្បត្តិយោ ឥច្ឆិតព្ពា. អយញ្ហិ –

‘‘មនុស្សត្តំ លិង្គសម្បត្តិ, ហេតុ សត្ថារទស្សនំ;

បព្ពជ្ជា គុណសម្បត្តិ, អធិការោ ច ឆន្ទតា;

អដ្ឋធម្មសមោធានា, អភិនីហារោ សមិជ្ឈតិ’’. (ពុ. វំ. ២.៥៩);

អភិនីហារោតិ មូលបណិធានស្សេតំ អធិវចនំ. តត្ថ មនុស្សត្តន្តិ មនុស្សជាតិ. អញ្ញត្រ ហិ មនុស្សជាតិយា អវសេសជាតីសុ ទេវជាតិយម្បិ ឋិតស្ស បណិធិ ន ឥជ្ឈតិ, តត្ថ ឋិតេន បន ពុទ្ធត្តំ បត្ថយន្តេន ទានាទីនិ បុញ្ញកម្មានិ កត្វា មនុស្សត្តំយេវ បត្ថេតព្ពំ, តត្ថ ឋត្វា បណិធិ កាតព្ពោ. ឯវញ្ហិ សមិជ្ឈតិ. លិង្គសម្បត្តីតិ បុរិសភាវោ. មាតុគាមនបុំសកឧភតោព្យញ្ជនកានញ្ហិ មនុស្សជាតិយំ ឋិតានម្បិ បណិធិ ន ឥជ្ឈតិ. តត្ថ ឋិតេន បន ពុទ្ធត្តំ បត្ថេន្តេន ទានាទីនិ បុញ្ញកម្មានិ កត្វា បុរិសភាវោយេវ បត្ថេតព្ពោ, តត្ថ ឋត្វា បណិធិ កាតព្ពោ. ឯវញ្ហិ សមិជ្ឈតិ. ហេតូតិ អរហត្តស្ស ឧបនិស្សយសម្បត្តិ. យោ ហិ តស្មិំ អត្តភាវេ វាយមន្តោ អរហត្តំ បាបុណិតុំ សមត្ថោ, តស្ស បណិធិ សមិជ្ឈតិ, នោ ឥតរស្ស យថា សុមេធបណ្ឌិតស្ស. សោ ហិ ទីបង្ករបាទមូលេ បព្ពជិត្វា តេនត្តភាវេន អរហត្តំ បាបុណិតុំ សមត្ថោ អហោសិ. សត្ថារទស្សនន្តិ ពុទ្ធានំ សម្មុខាទស្សនំ. ឯវញ្ហិ ឥជ្ឈតិ, នោ អញ្ញថា យថា សុមេធបណ្ឌិតស្ស. សោ ហិ ទីបង្ករំ សម្មុខា ទិស្វា បណិធិំ អកាសិ. បព្ពជ្ជាតិ អនគារិយភាវោ. សោ ច ខោ សាសនេ វា កម្មវាទិកិរិយវាទិតាបសបរិព្ពាជកនិកាយេ វា វដ្ដតិ យថា សុមេធបណ្ឌិតស្ស. សោ ហិ សុមេធោ នាម តាបសោ ហុត្វា បណិធិំ អកាសិ. គុណសម្បត្តីតិ ឈានាទិគុណបដិលាភោ. បព្ពជិតស្សបិ ហិ គុណសម្បន្នស្សេវ ឥជ្ឈតិ, នោ ឥតរស្ស យថា សុមេធបណ្ឌិតស្ស. សោ ហិ បញ្ចាភិញ្ញោ ច អដ្ឋសមាបត្តិលាភី ច ហុត្វា បណិធេសិ. អធិការោតិ អធិកការោ, បរិច្ចាគោតិ អត្ថោ. ជីវិតាទិបរិច្ចាគញ្ហិ កត្វា បណិទហតោយេវ ឥជ្ឈតិ, នោ ឥតរស្ស យថា សុមេធបណ្ឌិតស្ស. សោ ហិ –

‘‘អក្កមិត្វាន មំ ពុទ្ធោ, សហ សិស្សេហិ គច្ឆតុ;

មា នំ កលលេ អក្កមិត្ថ, ហិតាយ មេ ភវិស្សតី’’តិ. (ពុ. វំ. ២.៥៣);

ឯវំ អត្តបរិច្ចាគំ កត្វា បណិធេសិ. ឆន្ទតាតិ កត្តុកម្យតា. សា យស្ស ពលវតី ហោតិ, តស្ស ឥជ្ឈតិ បណិធិ. សា ច សចេ កោចិ វទេយ្យ ‘‘កោ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច និរយេ បច្ចិត្វា ពុទ្ធត្តំ ឥច្ឆតី’’តិ. តំ សុត្វា យោ ‘‘អហ’’ន្តិ វត្តុំ ឧស្សហតិ, តស្ស ពលវតីតិ វេទិតព្ពា. តថា យទិ កោចិ វទេយ្យ ‘‘កោ សកលចក្កវាឡំ វីតច្ចិកានំ អង្គារានំ បូរំ អក្កមិត្វា ពុទ្ធត្តំ ឥច្ឆតិ, កោ សកលចក្កវាឡំ សត្តិសូលេហិ អាកិណ្ណំ អក្កមន្តោ អតិក្កមិត្វា ពុទ្ធត្តំ ឥច្ឆតិ, កោ សកលចក្កវាឡំ សមតិត្តិកំ ឧទកបុណ្ណំ ឧត្តរិត្វា ពុទ្ធត្តំ ឥច្ឆតិ, កោ សកលចក្កវាឡំ និរន្តរំ វេឡុគុម្ពសញ្ឆន្នំ មទ្ទន្តោ អតិក្កមិត្វា ពុទ្ធត្តំ ឥច្ឆតី’’តិ, តំ សុត្វា យោ ‘‘អហ’’ន្តិ វត្តុំ ឧស្សហតិ, តស្ស ពលវតីតិ វេទិតព្ពា. ឯវរូបេន ច កត្តុកម្យតាឆន្ទេន សមន្នាគតោ សុមេធបណ្ឌិតោ បណិធេសីតិ.

ឯវំ សមិទ្ធាភិនីហារោ ច ពោធិសត្តោ ឥមានិ អដ្ឋារស អភព្ពដ្ឋានានិ ន ឧបេតិ. សោ ហិ តតោ បភុតិ ន ជច្ចន្ធោ ហោតិ ន ជច្ចបធិរោ, ន ឧម្មត្តកោ, ន ឯឡមុគោ, ន បីឋសប្បិ, ន មិលក្ខេសុ ឧប្បជ្ជតិ, ន ទាសិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តតិ, ន និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិកោ ហោតិ, នាស្ស លិង្គំ បរិវត្តតិ, ន បញ្ចានន្តរិយកម្មានិ ករោតិ, ន កុដ្ឋី ហោតិ, ន តិរច្ឆានយោនិយំ វដ្ដកតោ បច្ឆិមត្តភាវោ ហត្ថិតោ អធិកត្តភាវោ ហោតិ, ន ខុប្បិបាសិកនិជ្ឈាមតណ្ហិកបេតេសុ ឧប្បជ្ជតិ, ន កាលកញ្ចិកាសុរេសុ, ន អវីចិនិរយេ, ន លោកន្តរិកេសុ ឧប្បជ្ជតិ. កាមាវចរេសុ បន ន មារោ ហោតិ, រូបាវចរេសុ ន អសញ្ញីភវេ, ន សុទ្ធាវាសេសុ ឧប្បជ្ជតិ, ន អរូបភវេសុ, ន អញ្ញំ ចក្កវាឡំ សង្កមតិ.

យា ចិមា ឧស្សាហោ ច ឧម្មង្គោ ច អវត្ថានញ្ច ហិតចរិយា ចាតិ ចតស្សោ ពុទ្ធភូមិយោ, តាហិ សមន្នាគតោ ហោតិ. តត្ថ –

‘‘ឧស្សាហោ វីរិយំ វុត្តំ, ឧម្មង្គោ បញ្ញា បវុច្ចតិ;

អវត្ថានំ អធិដ្ឋានំ, ហិតចរិយា មេត្តាភាវនា’’តិ. –

វេទិតព្ពា. យេ ច ឥមេ នេក្ខម្មជ្ឈាសយោ, បវិវេកជ្ឈាសយោ, អលោភជ្ឈាសយោ, អទោសជ្ឈាសយោ, អមោហជ្ឈាសយោ, និស្សរណជ្ឈាសយោតិ ឆ អជ្ឈាសយា ពោធិបរិបាកាយ សំវត្តន្តិ, យេហិ សមន្នាគតត្តា នេក្ខម្មជ្ឈាសយា ច ពោធិសត្តា កាមេសុ ទោសទស្សាវិនោ, បវិវេកជ្ឈាសយា ច ពោធិសត្តា សង្គណិកាយ ទោសទស្សាវិនោ, អលោភជ្ឈាសយា ច ពោធិសត្តា លោភេ ទោសទស្សាវិនោ, អទោសជ្ឈាសយា ច ពោធិសត្តា ទោសេ ទោសទស្សាវិនោ, អមោហជ្ឈាសយា ច ពោធិសត្តា មោហេ ទោសទស្សាវិនោ, និស្សរណជ្ឈាសយា ច ពោធិសត្តា សព្ពភវេសុ ទោសទស្សាវិនោតិ វុច្ចន្តិ, តេហិ ច សមន្នាគតោ ហោតិ.

បច្ចេកពុទ្ធានំ បន កីវ ចិរំ បត្ថនា វដ្ដតីតិ? បច្ចេកពុទ្ធានំ ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច, តតោ ឱរំ ន សក្កា, បុព្ពេ វុត្តនយេនេវេត្ថ ការណំ វេទិតព្ពំ. ឯត្តកេនាបិ ច កាលេន បច្ចេកពុទ្ធត្តំ បត្ថយតោ អភិនីហារករណេ បញ្ច សម្បត្តិយោ ឥច្ឆិតព្ពា. តេសញ្ហិ –

‘‘មនុស្សត្តំ លិង្គសម្បត្តិ, វិគតាសវទស្សនំ;

អធិការោ ច ឆន្ទតា, ឯតេ អភិនីហារការណា’’.

តត្ថ វិគតាសវទស្សនន្តិ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធសាវកានំ យស្ស កស្សចិ ទស្សនន្តិ អត្ថោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

អថ ‘‘សាវកានំ បត្ថនា កិត្តកំ វដ្ដតី’’តិ? ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ កប្បសតសហស្សញ្ច, អសីតិមហាសាវកានំ កប្បសតសហស្សមេវ. តថា ពុទ្ធស្ស មាតាបិតូនំ ឧបដ្ឋាកស្ស បុត្តស្ស ចាតិ, តតោ ឱរំ ន សក្កា, តត្ថ ការណំ វុត្តនយមេវ. ឥមេសំ បន សព្ពេសម្បិ អធិការោ ច ឆន្ទតាតិ ទ្វង្គសមន្នាគតោយេវ អភិនីហារោ ហោតិ.

ឯវំ ឥមាយ បត្ថនាយ ឥមិនា ច អភិនីហារេន យថាវុត្តប្បភេទំ កាលំ បារមិយោ បូរេត្វា ពុទ្ធា លោកេ ឧប្បជ្ជន្តា ខត្តិយកុលេ វា ព្រាហ្មណកុលេ វា ឧប្បជ្ជន្តិ, បច្ចេកពុទ្ធា ខត្តិយព្រាហ្មណគហបតិកុលានំ អញ្ញតរស្មិំ, អគ្គសាវកា បន ពុទ្ធា វិយ ខត្តិយព្រាហ្មណកុលេស្វេវ. សព្ពពុទ្ធា សំវដ្ដមានេ កប្បេ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, វិវដ្ដមានេ កប្បេ ឧប្បជ្ជន្តិ, តថា បច្ចេកពុទ្ធា. តេ បន ពុទ្ធានំ ឧប្បជ្ជនកាលេ ន ឧប្បជ្ជន្តិ. ពុទ្ធា សយញ្ច ពុជ្ឈន្តិ, បរេ ច ពោធេន្តិ. បច្ចេកពុទ្ធា សយមេវ ពុជ្ឈន្តិ, ន បរេ ពោធេន្តិ. អត្ថរសមេវ បដិវិជ្ឈន្តិ, ន ធម្មរសំ. ន ហិ តេ លោកុត្តរធម្មំ បញ្ញត្តិំ អារោបេត្វា ទេសេតុំ សក្កោន្តិ, មូគេន ទិដ្ឋសុបិនោ វិយ វនចរកេន នគរេ សាយិតព្យញ្ជនរសោ វិយ ច នេសំ ធម្មាភិសមយោ ហោតិ. សព្ពំ ឥទ្ធិសមាបត្តិបដិសម្ភិទាបភេទំ បាបុណន្តិ. គុណវិសិដ្ឋតាយ ពុទ្ធានំ ហេដ្ឋា សាវកានំ ឧបរិ ហោន្តិ, ន អញ្ញេ បព្ពាជេត្វា អាភិសមាចារិកំ សិក្ខាបេន្តិ, ‘‘ចិត្តសល្លេខោ កាតព្ពោ, វោសានំ នាបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា ឧទ្ទេសេន ឧបោសថំ ករោន្តិ, អជ្ជ ឧបោសថោតិ វចនមត្តេន វា, ឧបោសថំ ករោន្តា ច គន្ធមាទនេ មញ្ជូសករុក្ខមូលេ រតនមាឡេ សន្និបតិត្វា ករោន្តីតិ. ឯវំ ភគវា អាយស្មតោ អានន្ទស្ស បច្ចេកពុទ្ធានំ សព្ពាការបរិបូរំ បត្ថនញ្ច អភិនីហារញ្ច កថេត្វា ឥទានិ ឥមាយ បត្ថនាយ ឥមិនា ច អភិនីហារេន សមុទាគតេ តេ តេ បច្ចេកពុទ្ធេ កថេតុំ ‘‘សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌ’’ន្តិអាទិនា នយេន ឥមំ ខគ្គវិសាណសុត្តំ អភាសិ. អយំ តាវ អវិសេសេន បុច្ឆាវសិតោ ខគ្គវិសាណសុត្តស្ស ឧប្បត្តិ.

ឥទានិ វិសេសេន វត្តព្ពា. តត្ថ ឥមិស្សា តាវ គាថាយ ឯវំ ឧប្បត្តិ វេទិតព្ពា – អយំ កិរ បច្ចេកពុទ្ធោ បច្ចេកពោធិសត្តភូមិំ ឱគាហន្តោ ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច បារមិយោ បូរេត្វា កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ បព្ពជិត្វា អារញ្ញិកោ ហុត្វា គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេន្តោ សមណធម្មំ អកាសិ. ឯតំ កិរ វត្តំ អបរិបូរេត្វា បច្ចេកពោធិំ បាបុណន្តោ នាម នត្ថិ. កិំ បនេតំ គតបច្ចាគតវត្តំ នាម? ហរណបច្ចាហរណន្តិ. តំ យថា វិភូតំ ហោតិ, តថា កថេស្សាម.

ឥធ ឯកច្ចោ ភិក្ខុ ហរតិ ន បច្ចាហរតិ, ឯកច្ចោ បច្ចាហរតិ ន ហរតិ, ឯកច្ចោ នេវ ហរតិ ន បច្ចាហរតិ, ឯកច្ចោ ហរតិ ច បច្ចាហរតិ ច. តត្ថ យោ ភិក្ខុ បគេវ វុដ្ឋាយ ចេតិយង្គណពោធិយង្គណវត្តំ កត្វា ពោធិរុក្ខេ ឧទកំ អាសិញ្ចិត្វា បានីយឃដំ បូរេត្វា បានីយមាឡេ ឋបេត្វា អាចរិយវត្តំ ឧបជ្ឈាយវត្តំ កត្វា ទ្វេអសីតិ ខន្ធកវត្តានិ ច ចុទ្ទស មហាវត្តានិ សមាទាយ វត្តតិ. សោ សរីរបរិកម្មំ កត្វា សេនាសនំ បវិសិត្វា យាវ ភិក្ខាចារវេលា, តាវ វិវិត្តាសនេ វីតិនាមេត្វា វេលំ ញត្វា និវាសេត្វា កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា ឧត្តរាសង្គំ កត្វា សង្ឃាដិំ ខន្ធេ ករិត្វា បត្តំ អំសេ អាលគ្គេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោន្តោ ចេតិយង្គណំ គន្ត្វា ចេតិយញ្ច ពោធិញ្ច វន្ទិត្វា គាមសមីបេ ចីវរំ បារុបិត្វា បត្តំ អាទាយ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសតិ. ឯវំ បវិដ្ឋោ ច លាភី ភិក្ខុ បុញ្ញវា ឧបាសកេហិ សក្កតោ គរុកតោ ឧបដ្ឋាកកុលេ វា បដិក្កមនសាលាយំ វា បដិក្កមិត្វា ឧបាសកេហិ តំ តំ បញ្ហំ បុច្ឆិយមានោ តេសំ បញ្ហវិស្សជ្ជនេន ធម្មទេសនាវិក្ខេបេន ច តំ មនសិការំ ឆឌ្ឌេត្វា និក្ខមតិ. វិហារំ អាគតោបិ ភិក្ខូហិ បញ្ហំ បុដ្ឋោ កថេតិ, ធម្មំ ភណតិ, តំ តំ ព្យាបារញ្ច អាបជ្ជតិ. បច្ឆាភត្តម្បិ បុរិមយាមម្បិ មជ្ឈិមយាមម្បិ ឯវំ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ បបញ្ចេត្វា កាយទុដ្ឋុល្លាភិភូតោ បច្ឆិមយាមេបិ សយតិ, នេវ កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតិ. អយំ វុច្ចតិ ‘‘ហរតិ ន បច្ចាហរតី’’តិ.

យោ បន ព្យាធិពហុលោ ហោតិ, ភុត្តាហារោ បច្ចូសសមយេ ន សម្មា បរិណមតិ. បគេវ វុដ្ឋាយ យថាវុត្តំ វត្តំ កាតុំ ន សក្កោតិ កម្មដ្ឋានំ វា មនសិ កាតុំ, អញ្ញទត្ថុ យាគុំ វា ខជ្ជកំ វា ភេសជ្ជំ វា ភត្តំ វា បត្ថយមានោ កាលស្សេវ បត្តចីវរមាទាយ គាមំ បវិសតិ. តត្ថ យាគុំ វា ខជ្ជកំ វា ភេសជ្ជំ វា ភត្តំ វា លទ្ធា បត្តំ នីហរិត្វា ភត្តកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសិន្នោ កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករិត្វា វិសេសំ បត្វា វា អបត្វា វា វិហារំ អាគន្ត្វា តេនេវ មនសិការេន វិហរតិ. អយំ វុច្ចតិ ‘‘បច្ចាហរតិ ន ហរតី’’តិ. ឯទិសា ហិ ភិក្ខូ យាគុំ បិវិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ពុទ្ធសាសនេ អរហត្តំ បត្តា គណនបថំ វីតិវត្តា, សីហឡទីបេយេវ តេសុ តេសុ គាមេសុ អាសនសាលាយំ តំ អាសនំ នត្ថិ, យត្ថ ភិក្ខូ និសិន្នា យាគុំ បិវិត្វា អរហត្តំ អប្បត្តា.

យោ បន បមាទវិហារី ហោតិ និក្ខិត្តធុរោ, សព្ពវត្តានិ ភិន្ទិត្វា បញ្ចវិធចេតោខិលវិនិពន្ធនពទ្ធចិត្តោ វិហរន្តោ កម្មដ្ឋានមនសិការមននុយុត្តោ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា គិហីហិ សទ្ធិំ កថាបបញ្ចេន បបញ្ចិតោ តុច្ឆកោវ និក្ខមតិ. អយំ វុច្ចតិ ‘‘នេវ ហរតិ ន បច្ចាហរតី’’តិ.

យោ បន បគេវ វុដ្ឋាយ បុរិមនយេនេវ សព្ពវត្តានិ បរិបូរេត្វា យាវ ភិក្ខាចារវេលា, តាវ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតិ. កម្មដ្ឋានំ នាម ទុវិធំ – សព្ពត្ថកញ្ច បារិហារិយញ្ច. តត្ថ សព្ពត្ថកំ នាម មេត្តា ច មរណានុស្សតិ ច. តញ្ហិ សព្ពត្ថ អត្ថយិតព្ពំ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ ‘‘សព្ពត្ថក’’ន្តិ វុច្ចតិ. មេត្តា នាម អាវាសាទីសុ សព្ពត្ថ ឥច្ឆិតព្ពា. អាវាសេសុ ហិ មេត្តាវិហារី ភិក្ខុ សព្រហ្មចារីនំ បិយោ ហោតិ មនាបោ, តេន ផាសុ អសង្ឃដ្ឋោ វិហរតិ. ទេវតាសុ មេត្តាវិហារី ទេវតាហិ រក្ខិតគោបិតោ សុខំ វិហរតិ. រាជរាជមហាមត្តាទីសុ មេត្តាវិហារី តេហិ មមាយិតោ សុខំ វិហរតិ. គាមនិគមាទីសុ មេត្តាវិហារី សព្ពត្ថ ភិក្ខាចរិយាទីសុ មនុស្សេហិ សក្កតោ គរុកតោ សុខំ វិហរតិ. មរណានុស្សតិភាវនាយ ជីវិតនិកន្តិំ បហាយ អប្បមត្តោ វិហរតិ.

យំ បន សទា បរិហរិតព្ពំ ចរិយានុកូលេន គហិតំ. តំ ទសាសុភកសិណានុស្សតីសុ អញ្ញតរំ, ចតុធាតុវវត្ថានមេវ វា, តំ សទា បរិហរិតព្ពតោ រក្ខិតព្ពតោ ភាវេតព្ពតោ ច ‘‘បារិហារិយ’’ន្តិ វុច្ចតិ, មូលកម្មដ្ឋានន្តិបិ តទេវ. អត្ថកាមា ហិ កុលបុត្តា សាសនេ បព្ពជិត្វា ទសបិ វីសម្បិ តិំសម្បិ ចត្តាលីសម្បិ បញ្ញាសម្បិ សតម្បិ ឯកតោ វសន្តា កតិកវត្តំ កត្វា វិហរន្តិ – ‘‘អាវុសោ, តុម្ហេ ន ឥណដ្ដា ន ភយដ្ដា ន ជីវិកាបកតា បព្ពជិតា, ទុក្ខា មុច្ចិតុកាមា បនេត្ថ បព្ពជិតា. តស្មា គមនេ ឧប្បន្នកិលេសេ គមនេយេវ និគ្គណ្ហថ, ឋានេ, និសជ្ជាយ, សយនេ ឧប្បន្នកិលេសេ សយនេយេវ និគ្គណ្ហថា’’តិ.

តេ ឯវំ កតិកវត្តំ កត្វា ភិក្ខាចារំ គច្ឆន្តា អឌ្ឍឧសភឧសភអឌ្ឍគាវុតគាវុតន្តរេសុ បាសាណា ហោន្តិ, តាយ សញ្ញាយ កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តាវ គច្ឆន្តិ. សចេ កស្សចិ គមនេ កិលេសោ ឧប្បជ្ជតិ, សោ តត្ថេវ នំ និគ្គណ្ហាតិ. តថា អសក្កោន្តោ តិដ្ឋតិ, អថស្ស បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តោបិ តិដ្ឋតិ. សោ ‘‘អយំ ភិក្ខុ តុយ្ហំ ឧប្បន្នំ វិតក្កំ ជានាតិ, អននុច្ឆវិកំ តេ ឯត’’ន្តិ អត្តានំ បដិចោទេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា តត្ថេវ អរិយភូមិំ ឱក្កមតិ. តថា អសក្កោន្តោ និសីទតិ. អថស្ស បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តោបិ និសីទតីតិ. សោយេវ នយោ អរិយភូមិំ ឱក្កមិតុំ អសក្កោន្តោបិ តំ កិលេសំ វិក្ខម្ភេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោវ គច្ឆតិ, ន កម្មដ្ឋានវិប្បយុត្តេន ចិត្តេន បាទំ ឧទ្ធរតិ. ឧទ្ធរតិ ចេ, បដិនិវត្តិត្វា បុរិមបទេសេយេវ តិដ្ឋតិ. អាលិន្ទកវាសី មហាផុស្សទេវត្ថេរោ វិយ.

សោ កិរ ឯកូនវីសតិវស្សានិ គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេន្តោ ឯវំ វិហាសិ. មនុស្សាបិ សុទំ អន្តរាមគ្គេ កសន្តា ច វបន្តា ច មទ្ទន្តា ច កម្មានិ ករោន្តា ច ថេរំ តថា គច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘អយំ ថេរោ បុនប្បុនំ និវត្តិត្វា គច្ឆតិ, កិំ នុ ខោ មគ្គមូឡ្ហោ, ឧទាហុ កិញ្ចិ បមុដ្ឋោ’’តិ សមុល្លបន្តិ. សោ តំ អនាទិយិត្វា កម្មដ្ឋានយុត្តេន ចិត្តេនេវ សមណធម្មំ ករោន្តោ វីសតិវស្សព្ភន្តរេ អរហត្តំ បាបុណិ. អរហត្តបត្តទិវសេយេវស្ស ចង្កមនកោដិយំ អធិវត្ថា ទេវតា អង្គុលីហិ ទីបំ ឧជ្ជាលេត្វា អដ្ឋាសិ, ចត្តារោបិ មហារាជានោ សក្កោ ច ទេវានមិន្ទោ ព្រហ្មា ច សហម្បតិ ឧបដ្ឋានំ អាគមិំសុ. តញ្ច ឱភាសំ ទិស្វា វនវាសី មហាតិស្សត្ថេរោ តំ ទុតិយទិវសេ បុច្ឆិ – ‘‘រត្តិភាគេ អាយស្មតោ សន្តិកេ ឱភាសោ អហោសិ, កិំ សោ’’តិ? ថេរោ វិក្ខេបំ ករោន្តោ ‘‘ឱភាសោ នាម ទីបោភាសោបិ ហោតិ មណិឱភាសោបី’’តិ ឯវមាទិមាហ. សោ ‘‘បដិច្ឆាទេថ តុម្ហេ’’តិ និពទ្ធោ ‘‘អាមា’’តិ បដិជានិត្វា អារោចេសិ.

កាឡវល្លិមណ្ឌបវាសី មហានាគត្ថេរោ វិយ ច. សោបិ កិរ គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេន្តោ ‘‘បឋមំ តាវ ភគវតោ មហាបធានំ បូជេស្សាមី’’តិ សត្ត វស្សានិ ឋានចង្កមមេវ អធិដ្ឋាសិ, បុន សោឡស វស្សានិ គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. ឯវំ កម្មដ្ឋានមនុយុត្តចិត្តេនេវ បាទំ ឧទ្ធរន្តោ វិប្បយុត្តេន ចិត្តេន ឧទ្ធដេ បដិនិវត្តន្តោ គាមសមីបំ គន្ត្វា ‘‘គាវី នុ ខោ បព្ពជិតោ នុ ខោ’’តិ អាសង្កនីយប្បទេសេ ឋត្វា សង្ឃាដិំ បារុបិត្វា បត្តំ គហេត្វា គាមទ្វារំ បត្វា កច្ឆកន្តរតោ ឧទកំ គហេត្វា គណ្ឌូសំ កត្វា គាមំ បវិសតិ ‘‘ភិក្ខំ វា ទាតុំ វន្ទិតុំ វា ឧបគតេ មនុស្សេ ‘ទីឃាយុកា ហោថា’តិ វចនមត្តេនាបិ មា មេ កម្មដ្ឋានវិក្ខេបោ អហោសី’’តិ. សចេ បន នំ ‘‘អជ្ជ, ភន្តេ, កិំ សត្តមី, ឧទាហុ អដ្ឋមី’’តិ ទិវសំ បុច្ឆន្តិ, ឧទកំ គិលិត្វា អារោចេតិ. សចេ ទិវសបុច្ឆកា ន ហោន្តិ, និក្ខមនវេលាយំ គាមទ្វារេ និដ្ឋុភិត្វាវ យាតិ.

សីហឡទីបេ កលម្ពតិត្ថវិហារេ វស្សូបគតា បញ្ញាស ភិក្ខូ វិយ ច. តេ កិរ វស្សូបនាយិកឧបោសថទិវសេ កតិកវត្តំ អកំសុ – ‘‘អរហត្តំ អប្បត្វា ន អញ្ញមញ្ញំ អាលបិស្សាមា’’តិ. គាមញ្ច បិណ្ឌាយ បវិសន្តា គាមទ្វារេ ឧទកគណ្ឌូសំ កត្វា បវិសិំសុ, ទិវសេ បុច្ឆិតេ ឧទកំ គិលិត្វា អារោចេសុំ, អបុច្ឆិតេ គាមទ្វារេ និដ្ឋុភិត្វា វិហារំ អាគមំសុ. តត្ថ មនុស្សា និដ្ឋុភនដ្ឋានំ ទិស្វា ជានិំសុ – ‘‘អជ្ជ ឯកោ អាគតោ, អជ្ជ ទ្វេ’’តិ. ឯវញ្ច ចិន្តេសុំ – ‘‘កិំ នុ ខោ ឯតេ អម្ហេហេវ សទ្ធិំ ន សល្លបន្តិ, ឧទាហុ អញ្ញមញ្ញម្បិ, យទិ អញ្ញមញ្ញម្បិ ន សល្លបន្តិ, អទ្ធា វិវាទជាតា ភវិស្សន្តិ, ហន្ទ នេសំ អញ្ញមញ្ញំ ខមាបេស្សាមា’’តិ. សព្ពេ វិហារំ អគមំសុ. តត្ថ បញ្ញាសាយ ភិក្ខូសុ វស្សំ ឧបគតេសុ ទ្វេ ភិក្ខូ ឯកោកាសេ នាទ្ទសំសុ. តតោ តេសុ យោ ចក្ខុមា បុរិសោ, សោ ឯវមាហ – ‘‘ន, ភោ, កលហការកានំ វសនោកាសោ ឦទិសោ ហោតិ, សុសម្មដ្ឋំ ចេតិយង្គណំ ពោធិយង្គណំ, សុនិក្ខិត្តា សម្មជ្ជនិយោ, សូបដ្ឋបិតំ បានីយបរិភោជនីយ’’ន្តិ, តេ តតោ និវត្តា. តេបិ ភិក្ខូ អន្តោវស្សេយេវ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បត្វា មហាបវារណាយ វិសុទ្ធិបវារណំ បវារេសុំ.

ឯវំ កាឡវល្លិមណ្ឌបវាសី មហានាគត្ថេរោ វិយ កលម្ពតិត្ថវិហារេ វស្សូបគតា ភិក្ខូ វិយ ច កម្មដ្ឋានយុត្តេនេវ ចិត្តេន បាទំ ឧទ្ធរន្តោ គាមសមីបំ គន្ត្វា ឧទកគណ្ឌូសំ កត្វា វីថិយោ សល្លក្ខេត្វា យត្ថ សុរាសោណ្ឌធុត្តាទយោ កលហការកា ចណ្ឌហត្ថិអស្សាទយោ វា នត្ថិ, តំ វីថិំ បដិបជ្ជតិ. តត្ថ ច បិណ្ឌាយ ចរន្តោ ន តុរិតតុរិតោ ជវេន គច្ឆតិ, ជវនបិណ្ឌបាតិកធុតង្គំ នាម នត្ថិ, វិសមភូមិភាគប្បត្តំ បន ឧទកភរិតសកដមិវ និច្ចលោ ហុត្វា គច្ឆតិ. អនុឃរំ បវិដ្ឋោ ច ទាតុកាមំ វា អទាតុកាមំ វា សល្លក្ខេតុំ តទនុរូបំ កាលំ អាគមេន្តោ ភិក្ខំ គហេត្វា បតិរូបេ ឱកាសេ និសីទិត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោ អាហារេ បដិក្កូលសញ្ញំ ឧបដ្ឋបេត្វា អក្ខព្ភញ្ជនវណាលេបនបុត្តមំសូបមាវសេន បច្ចវេក្ខន្តោ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ អាហារំ អាហារេតិ នេវ ទវាយ ន មទាយ…បេ… ភុត្តាវី ច ឧទកកិច្ចំ កត្វា មុហុត្តំ ភត្តកិលមថំ វិនោទេត្វា យថា បុរេភត្តំ, ឯវំ បច្ឆាភត្តំ, បុរិមយាមំ បច្ឆិមយាមញ្ច កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតិ. អយំ វុច្ចតិ ‘‘ហរតិ ច បច្ចាហរតិ ចា’’តិ. ឯវមេតំ ហរណបច្ចាហរណំ គតបច្ចាគតវត្តន្តិ វុច្ចតិ.

ឯតំ បូរេន្តោ យទិ ឧបនិស្សយសម្បន្នោ ហោតិ, បឋមវយេ ឯវ អរហត្តំ បាបុណាតិ. នោ ចេ បឋមវយេ បាបុណាតិ, អថ មជ្ឈិមវយេ បាបុណាតិ. នោ ចេ មជ្ឈិមវយេ បាបុណាតិ, អថ មរណសមយេ បាបុណាតិ. នោ ចេ មរណសមយេ បាបុណាតិ, អថ ទេវបុត្តោ ហុត្វា បាបុណាតិ. នោ ចេ ទេវបុត្តោ ហុត្វា បាបុណាតិ, អថ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា បរិនិព្ពាតិ. នោ ចេ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា បរិនិព្ពាតិ, អថ ពុទ្ធានំ សម្មុខីភាវេ ខិប្បាភិញ្ញោ ហោតិ សេយ្យថាបិ ថេរោ ពាហិយោ, មហាបញ្ញោ វា ហោតិ សេយ្យថាបិ ថេរោ សារិបុត្តោតិ.

អយំ បន បច្ចេកពោធិសត្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ បព្ពជិត្វា អារញ្ញិកោ ហុត្វា វីសតិ វស្សសហស្សានិ ឯតំ គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេត្វា កាលំ កត្វា កាមាវចរទេវលោកេ ឧប្បជ្ជិ. តតោ ចវិត្វា ពារាណសិរញ្ញោ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ. កុសលា ឥត្ថិយោ តទហេវ គព្ភសណ្ឋានំ ជានន្តិ. សា ច តាសំ អញ្ញតរា, តស្មា ឯសាបិ តំ គព្ភបតិដ្ឋានំ រញ្ញោ និវេទេសិ. ធម្មតា ឯសា, យំ បុញ្ញវន្តេ សត្តេ គព្ភេ ឧប្បន្នេ មាតុគាមោ គព្ភបរិហារំ លភតិ. តស្មា រាជា តស្សា គព្ភបរិហារំ អទាសិ. សា តតោ បភុតិ នាច្ចុណ្ហំ កិញ្ចិ អជ្ឈោហរិតុំ លភតិ, នាតិសីតំ នាច្ចម្ពិលំ នាតិលោណំ នាតិកដុកំ នាតិតិត្តកំ. អច្ចុណ្ហេ ហិ មាតរា អជ្ឈោហដេ គព្ភស្ស លោហកុម្ភិវាសោ វិយ ហោតិ, អតិសីតេ លោកន្តរិកវាសោ វិយ, អច្ចម្ពិលលោណកដុកតិត្តកេសុ ភុត្តេសុ សត្ថេន ផាលេត្វា អម្ពិលាទីហិ សិត្តានិ វិយ ទារកស្ស អង្គានិ តិព្ពវេទនានិ ហោន្តិ. អតិចង្កមនដ្ឋាននិសជ្ជសយនតោបិ នំ និវារេន្តិ ‘‘កុច្ឆិគតស្ស សញ្ចលនទុក្ខំ មា អហោសី’’តិ. មុទុកត្ថរណត្ថតាយ ភូមិយា ចង្កមនាទីនិ មត្តាយ កាតុំ លភតិ, វណ្ណគន្ធាទិសម្បន្នំ សាទុំ សប្បាយំ អន្នបានំ ភុញ្ជិតុំ លភតិ. បរិគ្គហេត្វាវ នំ ចង្កមាបេន្តិ និសីទាបេន្តិ វុដ្ឋាបេន្តិ.

សា ឯវំ បរិហរិយមានា គព្ភបរិបាកកាលេ សូតិឃរំ បវិសិត្វា បច្ចូសសមយេ បុត្តំ វិជាយិ បក្កតេលមទ្ទិតមនោសិលាបិណ្ឌិសទិសំ ធញ្ញបុញ្ញលក្ខណូបេតំ. តតោ នំ បញ្ចមទិវសេ អលង្កតបដិយត្តំ រញ្ញោ ទស្សេសុំ, រាជា តុដ្ឋោ ឆសដ្ឋិយា ធាតីហិ ឧបដ្ឋាបេសិ. សោ សព្ពសម្បត្តីហិ វឌ្ឍមានោ នចិរស្សេវ វិញ្ញុតំ បាបុណិ. សោឡសវស្សុទ្ទេសិកំ នំ រាជា រជ្ជេន អភិសិញ្ចិ, វិវិធនាដកាហិ ច ឧបដ្ឋាបេសិ. អភិសិត្តោ រាជបុត្តោ រជ្ជំ ការេសិ នាមេន ព្រហ្មទត្តោ, សកលជម្ពុទីបេ វីសតិយា នគរសហស្សេសុ. ជម្ពុទីបេ កិរ បុព្ពេ ចតុរាសីតិ នគរសតសហស្សានិ អហេសុំ, តានិ បរិហាយន្តានិ សដ្ឋិ អហេសុំ, តតោ បរិហាយន្តានិ ចត្តាលីសំ, សព្ពបរិហាយនកាលេ បន វីសតិសហស្សានិ ហោន្តិ. អយញ្ច ព្រហ្មទត្តោ សព្ពបរិហាយនកាលេ ឧប្បជ្ជិ, តេនស្ស វីសតិ នគរសហស្សានិ អហេសុំ វីសតិ បាសាទសហស្សានិ, វីសតិ ហត្ថិសហស្សានិ, វីសតិ អស្សសហស្សានិ, វីសតិ រថសហស្សានិ, វីសតិ បត្តិសហស្សានិ, វីសតិ ឥត្ថិសហស្សានិ ឱរោធា ច នាដកិត្ថិយោ ច, វីសតិ អមច្ចសហស្សានិ.

សោ មហារជ្ជំ ការយមានោយេវ កសិណបរិកម្មំ កត្វា បញ្ច អភិញ្ញាយោ, អដ្ឋ សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេសិ. យស្មា បន អភិសិត្តរញ្ញា នាម អវស្សំ អដ្ដករណេ និសីទិតព្ពំ, តស្មា ឯកទិវសំ បគេវ បាតរាសំ ភុញ្ជិត្វា វិនិច្ឆយដ្ឋានេ និសីទិ. តត្ថ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទំ អកំសុ, សោ ‘‘អយំ សទ្ទោ សមាបត្តិយា ឧបក្កិលេសោ’’តិ បាសាទតលំ អភិរុហិត្វា ‘‘សមាបត្តិំ អប្បេមី’’តិ និសិន្នោ នាសក្ខិ អប្បេតុំ រជ្ជវិក្ខេបេន សមាបត្តិ បរិហីនា. តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘កិំ រជ្ជំ វរំ, ឧទាហុ សមណធម្មោ’’តិ? តតោ ‘‘រជ្ជសុខំ បរិត្តំ អនេកាទីនវំ, សមណធម្មសុខំ បន វិបុលំ អនេកានិសំសំ ឧត្តមបុរិសេហិ សេវិតញ្ចា’’តិ ញត្វា អញ្ញតរំ អមច្ចំ អាណាបេសិ ‘‘ឥមំ រជ្ជំ ធម្មេន សមេន អនុសាស, មា ខោ អធម្មការំ ការេសី’’តិ សព្ពំ តស្ស និយ្យាតេត្វា បាសាទំ អភិរុហិត្វា សមាបត្តិសុខេន វីតិនាមេសិ, ន កោចិ ឧបសង្កមិតុំ លភតិ អញ្ញត្រ មុខធោវនទន្តកដ្ឋទាយកភត្តនីហារកាទីហិ.