១០. សង្គីតិសុត្តវណ្ណនា

២៩៦. ឯវំ មេ សុតន្តិ សង្គីតិសុត្តំ. តត្រាយមបុព្ពបទវណ្ណនា – ចារិកំ ចរមានោតិ និពទ្ធចារិកំ ចរមានោ. តទា កិរ សត្ថា ទសសហស្សចក្កវាឡេ ញាណជាលំ បត្ថរិត្វា លោកំ វោលោកយមានោ បាវានគរវាសិនោ មល្លរាជានោ ទិស្វា ឥមេ រាជានោ មយ្ហំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណជាលស្ស អន្តោ បញ្ញាយន្តិ, កិំ នុ ខោតិ អាវជ្ជន្តោ ‘‘រាជានោ ឯកំ សន្ធាគារំ ការេសុំ, មយិ គតេ មង្គលំ ភណាបេស្សន្តិ, អហំ តេសំ មង្គលំ វត្វា ឧយ្យោជេត្វា ‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ធម្មកថំ កថេហី’តិ សារិបុត្តំ វក្ខាមិ, សារិបុត្តោ តីហិ បិដកេហិ សម្មសិត្វា ចុទ្ទសបញ្ហាធិកេន បញ្ហសហស្សេន បដិមណ្ឌេត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស សង្គីតិសុត្តំ នាម កថេស្សតិ, សុត្តន្តំ អាវជ្ជេត្វា បញ្ច ភិក្ខុសតានិ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិស្សន្តី’’តិ ឥមមត្ថំ ទិស្វា ចារិកំ បក្កន្តោ. តេន វុត្តំ – ‘‘មល្លេសុ ចារិកំ ចរមានោ’’តិ.

ឧព្ភតកនវសន្ធាគារវណ្ណនា

២៩៧. ឧព្ភតកន្តិ តស្ស នាមំ, ឧច្ចត្តា វា ឯវំ វុត្តំ. សន្ធាគារន្តិ នគរមជ្ឈេ សន្ធាគារសាលា. សមណេន វាតិ ឯត្ថ យស្មា ឃរវត្ថុបរិគ្គហកាលេយេវ ទេវតា អត្តនោ វសនដ្ឋានំ គណ្ហន្តិ. តស្មា ទេវេន វាតិ អវត្វា ‘‘សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា កេនចិ វា មនុស្សភូតេនា’’តិ វុត្តំ. យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសូតិ ភគវតោ អាគមនំ សុត្វា ‘‘អម្ហេហិ គន្ត្វាបិ ន ភគវា អានីតោ, ទូតំ បេសេត្វាបិ ន បក្កោសាបិតោ, សយមេវ បន មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ អម្ហាកំ វសនដ្ឋានំ សម្បត្តោ, អម្ហេហិ ច សន្ធាគារសាលា ការិតា, ឯត្ថ មយំ ទសពលំ អានេត្វា មង្គលំ ភណាបេស្សាមា’’តិ ចិន្តេត្វា ឧបសង្កមិំសុ.

២៩៨. យេន សន្ធាគារំ តេនុបសង្កមិំសូតិ តំ ទិវសំ កិរ សន្ធាគារេ ចិត្តកម្មំ និដ្ឋបេត្វា អដ្ដកា មុត្តមត្តា ហោន្តិ, ពុទ្ធា ច នាម អរញ្ញជ្ឈាសយា អរញ្ញារាមា, អន្តោគាមេ វសេយ្យុំ វា នោ វា. តស្មា ភគវតោ មនំ ជានិត្វាវ បដិជគ្គិស្សាមាតិ ចិន្តេត្វា តេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិំសុ. ឥទានិ បន មនំ លភិត្វា បដិជគ្គិតុកាមា យេន សន្ធាគារំ តេនុបសង្កមិំសុ. សព្ពសន្ថរិន្តិ យថា សព្ពំ សន្ថតំ ហោតិ, ឯវំ. យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសូតិ ឯត្ថ បន តេ មល្លរាជានោ សន្ធាគារំ បដិជគ្គិត្វា នគរវីថិយោបិ សម្មជ្ជាបេត្វា ធជេ ឧស្សាបេត្វា គេហទ្វារេសុ បុណ្ណឃដេ ច កទលិយោ ច ឋបាបេត្វា សកលនគរំ ទីបមាលាទីហិ វិប្បកិណ្ណតារកំ វិយ កត្វា ខីរបាយកេ ទារកេ ខីរំ បាយ្យេថ, ទហរេ កុមារេ លហុំ លហុំ ភោជាបេត្វា សយាបេថ, ឧច្ចាសទ្ទំ មា ករិត្ថ, អជ្ជ ឯករត្តិំ សត្ថា អន្តោគាមេ វសិស្សតិ, ពុទ្ធា នាម អប្បសទ្ទកាមា ហោន្តីតិ ភេរិំ ចរាបេត្វា សយំ ទណ្ឌទីបិកំ អាទាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ.

២៩៩. ភគវន្តំយេវ បុរក្ខត្វាតិ ភគវន្តំ បុរតោ កត្វា. តត្ថ ភគវា ភិក្ខូនញ្ចេវ ឧបាសកានញ្ច មជ្ឈេ និសិន្នោ អតិវិយ វិរោចតិ, សមន្តបាសាទិកោ សុវណ្ណវណ្ណោ អភិរូបោ ទស្សនីយោ. បុរិមកាយតោ សុវណ្ណវណ្ណា រស្មិ ឧដ្ឋហិត្វា អសីតិហត្ថំ ឋានំ គណ្ហាតិ. បច្ឆិមកាយតោ. ទក្ខិណហត្ថតោ. វាមហត្ថតោ សុវណ្ណវណ្ណា រស្មិ ឧដ្ឋហិត្វា អសីតិហត្ថំ ឋានំ គណ្ហាតិ. ឧបរិ កេសន្តតោ បដ្ឋាយ សព្ពកេសាវដ្ដេហិ មោរគីវវណ្ណា រស្មិ ឧដ្ឋហិត្វា គគនតលេ អសីតិហត្ថំ ឋានំ គណ្ហាតិ. ហេដ្ឋា បាទតលេហិ បវាឡវណ្ណា រស្មិ ឧដ្ឋហិត្វា ឃនបថវិយំ អសីតិហត្ថំ ឋានំ គណ្ហាតិ. ឯវំ សមន្តា អសីតិ ហត្ថមត្តំ ឋានំ ឆព្ពណ្ណា ពុទ្ធរស្មិយោ វិជ្ជោតមានា វិប្ផន្ទមានា វិធាវន្តិ. សព្ពេ ទិសាភាគា សុវណ្ណចម្បកបុប្ផេហិ វិកិរិយមានា វិយ សុវណ្ណឃដតោ និក្ខន្តសុវណ្ណរសធារាហិ សិញ្ចមានា វិយ បសារិតសុវណ្ណបដបរិក្ខិត្តា វិយ វេរម្ភវាតសមុដ្ឋិតកិំសុកកណិការបុប្ផចុណ្ណសមាកិណ្ណា វិយ ច វិប្បកាសន្តិ.

ភគវតោបិ អសីតិអនុព្យញ្ជនព្យាមប្បភាទ្វត្តិំសវរលក្ខណសមុជ្ជលំ សរីរំ សមុគ្គតតារកំ វិយ គគនតលំ, វិកសិតមិវ បទុមវនំ, សព្ពបាលិផុល្លោ វិយ យោជនសតិកោ បារិច្ឆត្តកោ បដិបាដិយា ឋបិតានំ ទ្វត្តិំសចន្ទានំ ទ្វត្តិំសសូរិយានំ ទ្វត្តិំសចក្កវត្តិរាជានំ ទ្វត្តិំសទេវរាជានំ ទ្វត្តិំសមហាព្រហ្មានំ សិរិយា សិរិំ អភិភវមានំ វិយ វិរោចតិ. បរិវារេត្វា និសិន្នា ភិក្ខូបិ សព្ពេវ អប្បិច្ឆា សន្តុដ្ឋា បវិវិត្តា អសំសដ្ឋា អារទ្ធវីរិយា វត្តារោ វចនក្ខមា ចោទកា បាបគរហិនោ សីលសម្បន្នា សមាធិសម្បន្នា បញ្ញាវិមុត្តិ វិមុត្តិញាណទស្សនសម្បន្នា. តេហិ បរិវារិតោ ភគវា រត្តកម្ពលបរិក្ខិត្តោ វិយ សុវណ្ណក្ខន្ធោ, រត្តបទុមវនសណ្ឌមជ្ឈគតា វិយ សុវណ្ណនាវា, បវាឡវេទិកាបរិក្ខិត្តោ វិយ សុវណ្ណបាសាទោ វិរោចិត្ថ.

អសីតិមហាថេរាបិ នំ មេឃវណ្ណំ បំសុកូលំ បារុបិត្វា មណិវម្មវម្មិតា វិយ មហានាគា បរិវារយិំសុ វន្តរាគា ភិន្នកិលេសា វិជដិតជដា ឆិន្នពន្ធនា កុលេ វា គណេ វា អលគ្គា. ឥតិ ភគវា សយំ វីតរាគោ វីតរាគេហិ, វីតទោសោ វីតទោសេហិ, វីតមោហោ វីតមោហេហិ, និត្តណ្ហោ និត្តណ្ហេហិ, និក្កិលេសោ និក្កិលេសេហិ, សយំ ពុទ្ធោ ពហុស្សុតពុទ្ធេហិ បរិវារិតោ បត្តបរិវារិតំ វិយ កេសរំ, កេសរបរិវារិតា វិយ កណ្ណិកា, អដ្ឋនាគសហស្សបរិវារិតោ វិយ ឆទ្ទន្តោ នាគរាជា, នវុតិហំសសហស្សបរិវារិតោ វិយ ធតរដ្ឋោ ហំសរាជា, សេនង្គបរិវារិតោ វិយ ចក្កវត្តិរាជា, មរុគណបរិវារិតោ វិយ សក្កោ ទេវរាជា, ព្រហ្មគណបរិវារិតោ វិយ ហារិតោ មហាព្រហ្មា, អសមេន ពុទ្ធវេសេន អបរិមាណេន ពុទ្ធវិលាសេន តស្សំ បរិសតិ និសិន្នោ បាវេយ្យកេ មល្លេ ពហុទេវ រត្តិំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេត្វា ឧយ្យោជេសិ.

ឯត្ថ ច ធម្មិកថា នាម សន្ធាគារអនុមោទនប្បដិសំយុត្តា បកិណ្ណកកថា វេទិតព្ពា. តទា ហិ ភគវា អាកាសគង្គំ ឱតារេន្តោ វិយ បថវោជំ អាកឌ្ឍន្តោ វិយ មហាជម្ពុំ មត្ថកេ គហេត្វា ចាលេន្តោ វិយ យោជនិយមធុគណ្ឌំ ចក្កយន្តេន បីឡេត្វា មធុបានំ បាយមានោ វិយ ច បាវេយ្យកានំ មល្លានំ ហិតសុខាវហំ បកិណ្ណកកថំ កថេសិ.

៣០០. តុណ្ហីភូតំ តុណ្ហីភូតន្តិ យំ យំ ទិសំ អនុវិលោកេតិ, តត្ថ តត្ថ តុណ្ហីភូតមេវ. អនុវិលោកេត្វាតិ មំសចក្ខុនា ទិព្ពចក្ខុនាតិ ទ្វីហិ ចក្ខូហិ តតោ តតោ វិលោកេត្វា. មំសចក្ខុនា ហិ នេសំ ពហិទ្ធា ឥរិយាបថំ បរិគ្គហេសិ. តត្ថ ឯកភិក្ខុស្សាបិ នេវ ហត្ថកុក្កុច្ចំ ន បាទកុក្កុច្ចំ អហោសិ, ន កោចិ សីសមុក្ខិបិ, ន កថំ កថេសិ, ន និទ្ទាយន្តោ និសីទិ. សព្ពេបិ តីហិ សិក្ខាហិ សិក្ខិតា និវាតេ បទីបសិខា វិយ និច្ចលា និសីទិំសុ. ឥតិ នេសំ ឥមំ ឥរិយាបថំ មំសចក្ខុនា បរិគ្គហេសិ. អាលោកំ បន វឌ្ឍយិត្វា ទិព្ពចក្ខុនា ហទយរូបំ ទិស្វា អព្ភន្តរគតំ សីលំ ឱលោកេសិ. សោ អនេកសតានំ ភិក្ខូនំ អន្តោកុម្ភិយំ ជលមានំ បទីបំ វិយ អរហត្តុបគំ សីលំ អទ្ទស. អារទ្ធវិបស្សកា ហិ តេ ភិក្ខូ. ឥតិ នេសំ សីលំ ទិស្វា ‘‘ឥមេបិ ភិក្ខូ មយ្ហំ អនុច្ឆវិកា, អហម្បិ ឥមេសំ អនុច្ឆវិកោ’’តិ ចក្ខុតលេសុ និមិត្តំ ឋបេត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ ឱលោកេត្វា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ អាមន្តេសិ ‘‘បិដ្ឋិ មេ អាគិលាយតី’’តិ. កស្មា អាគិលាយតិ? ភគវតោ ហិ ឆព្ពស្សានិ មហាបធានំ បទហន្តស្ស មហន្តំ កាយទុក្ខំ អហោសិ. អថស្ស អបរភាគេ មហល្លកកាលេ បិដ្ឋិវាតោ ឧប្បជ្ជិ.

សង្ឃាដិំ បញ្ញាបេត្វាតិ សន្ធាគារស្ស កិរ ឯកបស្សេ តេ រាជានោ កប្បិយមញ្ចកំ បញ្ញបេសុំ ‘‘អប្បេវ នាម សត្ថា និបជ្ជេយ្យា’’តិ. សត្ថាបិ ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ បរិភុត្តំ ឥមេសំ មហប្ផលំ ភវិស្សតីតិ តត្ថ សង្ឃាដិំ បញ្ញាបេត្វា និបជ្ជិ.

ភិន្ននិគណ្ឋវត្ថុវណ្ណនា

៣០១. តស្ស កាលង្កិរិយាយាតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.

៣០២. អាមន្តេសីតិ ភណ្ឌនាទិវូបសមករំ ស្វាខ្យាតំ ធម្មំ ទេសេតុកាមោ អាមន្តេសិ.

ឯកកវណ្ណនា

៣០៣. តត្ថាតិ តស្មិំ ធម្មេ. សង្គាយិតព្ពន្តិ សមគ្គេហិ គាយិតព្ពំ, ឯកវចនេហិ អវិរុទ្ធវចនេហិ ភណិតព្ពំ. ន វិវទិតព្ពន្តិ អត្ថេ វា ព្យញ្ជនេ វា វិវាទោ ន កាតព្ពោ. ឯកោ ធម្មោតិ ឯកកទុកតិកាទិវសេន ពហុធា សាមគ្គិរសំ ទស្សេតុកាមោ បឋមំ តាវ ‘‘ឯកោ ធម្មោ’’តិ អាហ. សព្ពេ សត្តាតិ កាមភវាទីសុ សញ្ញាភវាទីសុ ឯកវោការភវាទីសុ ច សព្ពភវេសុ សព្ពេ សត្តា. អាហារដ្ឋិតិកាតិ អាហារតោ ឋិតិ ឯតេសន្តិ អាហារដ្ឋិតិកា. ឥតិ សព្ពសត្តានំ ឋិតិ ហេតុ អាហារោ នាម ឯកោ ធម្មោ អម្ហាកំ សត្ថារា យាថាវតោ ញត្វា សម្មទក្ខាតោ អាវុសោតិ ទីបេតិ.

ននុ ច ឯវំ សន្តេ យំ វុត្តំ ‘‘អសញ្ញសត្តា ទេវា អហេតុកា អនាហារា អផស្សកា’’តិអាទិ, (វិភ. ១០១៧) តំ វចនំ វិរុជ្ឈតីតិ, ន វិរុជ្ឈតិ. តេសញ្ហិ ឈានំ អាហារោ ហោតិ. ឯវំ សន្តេបិ ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អាហារា ភូតានំ វា សត្តានំ ឋិតិយា សម្ភវេសីនំ វា អនុគ្គហាយ. កតមេ ចត្តារោ? កពឡីការោ អាហារោ ឱឡារិកោ វា សុខុមោ វា, ផស្សោ ទុតិយោ, មនោសញ្ចេតនា តតិយា, វិញ្ញាណំ ចតុត្ថ’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១១) ឥទម្បិ វិរុជ្ឈតីតិ, ឥទម្បិ ន វិរុជ្ឈតិ. ឯតស្មិញ្ហិ សុត្តេ និប្បរិយាយេន អាហារលក្ខណាវ ធម្មា អាហារាតិ វុត្តា. ឥធ បន បរិយាយេន បច្ចយោ អាហារោតិ វុត្តោ. សព្ពធម្មានញ្ហិ បច្ចយោ លទ្ធុំ វដ្ដតិ. សោ ច យំ យំ ផលំ ជនេតិ, តំ តំ អាហរតិ នាម, តស្មា អាហារោតិ វុច្ចតិ. តេនេវាហ ‘‘អវិជ្ជម្បាហំ, ភិក្ខវេ, សាហារំ វទាមិ, នោ អនាហារំ. កោ ច, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាយ អាហារោ? បញ្ចនីវរណាតិស្ស វចនីយំ. បញ្ចនីវរណេបាហំ, ភិក្ខវេ, សាហារេ វទាមិ, នោ អនាហារេ. កោ ច, ភិក្ខវេ, បញ្ចន្នំ នីវរណានំ អាហារោ? អយោនិសោមនសិការោតិស្ស វចនីយ’’ន្តិ (អ. និ. ១០.៦១). អយំ ឥធ អធិប្បេតោ.

ឯតស្មិញ្ហិ បច្ចយាហារេ គហិតេ បរិយាយាហារោបិ និប្បរិយាយាហារោបិ សព្ពោ គហិតោវ ហោតិ. តត្ថ អសញ្ញភវេ បច្ចយាហារោ លព្ភតិ. អនុប្បន្នេ ហិ ពុទ្ធេ តិត្ថាយតនេ បព្ពជិតា វាយោកសិណេ បរិកម្មំ កត្វា ចតុត្ថជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា តតោ វុដ្ឋាយ ធី ចិត្តំ, ធិព្ពតេតំ ចិត្តំ ចិត្តស្ស នាម អភាវោយេវ សាធុ, ចិត្តញ្ហិ និស្សាយេវ វធពន្ធាទិបច្ចយំ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ. ចិត្តេ អសតិ នត្ថេតន្តិ ខន្តិំ រុចិំ ឧប្បាទេត្វា អបរិហីនជ្ឈានា កាលង្កត្វា អសញ្ញភវេ និព្ពត្តន្តិ. យោ យស្ស ឥរិយាបថោ មនុស្សលោកេ បណិហិតោ អហោសិ, សោ តេន ឥរិយាបថេន និព្ពត្តិត្វា បញ្ច កប្បសតានិ ឋិតោ វា និសិន្នោ វា និបន្នោ វា ហោតិ. ឯវរូបានម្បិ សត្តានំ បច្ចយាហារោ លព្ភតិ. តេ ហិ យំ ឈានំ ភាវេត្វា និព្ពត្តា, តទេវ នេសំ បច្ចយោ ហោតិ. យថា ជិយាវេគេន ខិត្តសរោ យាវ ជិយាវេគោ អត្ថិ, តាវ គច្ឆតិ, ឯវំ យាវ ឈានបច្ចយោ អត្ថិ, តាវ តិដ្ឋន្តិ. តស្មិំ និដ្ឋិតេ ខីណវេគោ សរោ វិយ បតន្តិ. យេ បន តេ នេរយិកា នេវ ឧដ្ឋានផលូបជីវី ន បុញ្ញផលូបជីវីតិ វុត្តា, តេសំ កោ អាហារោតិ? តេសំ កម្មមេវ អាហារោ. កិំ បញ្ច អាហារា អត្ថីតិ ចេ. បញ្ច, ន បញ្ចាតិ ឥទំ ន វត្តព្ពំ. ននុ បច្ចយោ អាហារោតិ វុត្តមេតំ. តស្មា យេន កម្មេន តេ និរយេ និព្ពត្តា, តទេវ តេសំ ឋិតិបច្ចយត្តា អាហារោ ហោតិ. យំ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ ‘‘ន ច តាវ កាលង្ករោតិ, យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តី ហោតី’’តិ (ម. និ. ៣.២៥០).

កពឡីការំ អាហារំ អារព្ភ ចេត្ថ វិវាទោ ន កាតព្ពោ. មុខេ ឧប្បន្នោ ខេឡោបិ ហិ តេសំ អាហារកិច្ចំ សាធេតិ. ខេឡោបិ ហិ និរយេ ទុក្ខវេទនិយោ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតិ, សគ្គេ សុខវេទនិយោ. ឥតិ កាមភវេ និប្បរិយាយេន ចត្តារោ អាហារា. រូបារូបភវេសុ ឋបេត្វា អសញ្ញំ សេសានំ តយោ. អសញ្ញានញ្ចេវ អវសេសានញ្ច បច្ចយាហារោតិ ឥមិនា អាហារេន ‘‘សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ ឯតំ បញ្ហំ កថេត្វា ‘‘អយំ ខោ អាវុសោ’’តិ ឯវំ និយ្យាតនម្បិ ‘‘អត្ថិ ខោ អាវុសោ’’តិ បុន ឧទ្ធរណម្បិ អកត្វា ‘‘សព្ពេ សត្តា សង្ខារដ្ឋិតិកា’’តិ ទុតិយបញ្ហំ វិស្សជ្ជេសិ.

កស្មា បន ន និយ្យាតេសិ ន ឧទ្ធរិត្ថ? តត្ថ តត្ថ និយ្យាតិយមានេបិ ឧទ្ធរិយមានេបិ បរិយាបុណិតុំ វាចេតុំ ទុក្ខំ ហោតិ, តស្មា ទ្វេ ឯកាពទ្ធេ កត្វា វិស្សជ្ជេសិ. ឥមស្មិម្បិ វិស្សជ្ជនេ ហេដ្ឋា វុត្តបច្ចយោវ អត្តនោ ផលស្ស សង្ខរណតោ សង្ខារោតិ វុត្តោ. ឥតិ ហេដ្ឋា អាហារបច្ចយោ កថិតោ, ឥធ សង្ខារបច្ចយោតិ អយមេត្ថ ហេដ្ឋិមតោ វិសេសោ. ‘‘ហេដ្ឋា និប្បរិយាយាហារោ គហិតោ, ឥធ បរិយាយាហារោតិ ឯវំ គហិតេ វិសេសោ បាកដោ ភវេយ្យ, នោ ច គណ្ហិំសូ’តិ មហាសីវត្ថេរោ អាហ. ឥន្ទ្រិយពទ្ធស្សបិ ហិ អនិន្ទ្រិយពទ្ធស្សបិ បច្ចយោ លទ្ធុំ វដ្ដតិ. វិនា បច្ចយេន ធម្មោ នាម នត្ថិ. តត្ថ អនិន្ទ្រិយពទ្ធស្ស តិណរុក្ខលតាទិនោ បថវីរសោ អាបោរសោ ច បច្ចយោ ហោតិ. ទេវេ អវស្សន្តេ ហិ តិណាទីនិ មិលាយន្តិ, វស្សន្តេ ច បន ហរិតានិ ហោន្តិ. ឥតិ តេសំ បថវីរសោ អាបោរសោ ច បច្ចយោ ហោតិ. ឥន្ទ្រិយពទ្ធស្ស អវិជ្ជា តណ្ហា កម្មំ អាហារោតិ ឯវមាទយោ បច្ចយា, ឥតិ ហេដ្ឋា បច្ចយោយេវ អាហារោតិ កថិតោ, ឥធ សង្ខារោតិ. អយមេវេត្ថ វិសេសោ.

អយំ ខោ, អាវុសោតិ អាវុសោ អម្ហាកំ សត្ថារា មហាពោធិមណ្ឌេ និសីទិត្វា សយំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សច្ឆិកត្វា អយំ ឯកធម្មោ ទេសិតោ. តត្ថ ឯកធម្មេ តុម្ហេហិ សព្ពេហេវ សង្គាយិតព្ពំ ន វិវទិតព្ពំ. យថយិទំ ព្រហ្មចរិយន្តិ យថា សង្គាយមានានំ តុម្ហាកំ ឥទំ សាសនព្រហ្មចរិយំ អទ្ធនិយំ អស្ស. ឯកេន ហិ ភិក្ខុនា ‘‘អត្ថិ, ខោ អាវុសោ, ឯកោ ធម្មោ សម្មទក្ខាតោ. កតមោ ឯកោ ធម្មោ? សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា. សព្ពេ សត្តា សង្ខារដ្ឋិតិកា’’តិ កថិតេ តស្ស កថំ សុត្វា អញ្ញោ កថេស្សតិ. តស្សបិ អញ្ញោតិ ឯវំ បរម្បរកថានិយមេន ឥទំ ព្រហ្មចរិយំ ចិរំ តិដ្ឋមានំ សទេវកស្ស លោកស្ស អត្ថាយ ហិតាយ ភវិស្សតីតិ ឯកកវសេន ធម្មសេនាបតិ សារិបុត្តត្ថេរោ សាមគ្គិរសំ ទស្សេសីតិ.

ឯកកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុកវណ្ណនា

៣០៤. ឥតិ ឯកកវសេន សាមគ្គិរសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ទុកវសេន ទស្សេតុំ បុន ទេសនំ អារភិ. តត្ថ នាមរូបទុកេ នាមន្តិ ចត្តារោ អរូបិនោ ខន្ធា និព្ពានញ្ច. តត្ថ ចត្តារោ ខន្ធា នាមនដ្ឋេន នាមំ. នាមនដ្ឋេនាតិ នាមករណដ្ឋេន. យថា ហិ មហាជនសម្មតត្តា មហាសម្មតស្ស ‘‘មហាសម្មតោ’’តិ នាមំ អហោសិ, យថា មាតាបិតរោ ‘‘អយំ តិស្សោ នាម ហោតុ, ផុស្សោ នាម ហោតូ’’តិ ឯវំ បុត្តស្ស កិត្តិមនាមំ ករោន្តិ, យថា វា ‘‘ធម្មកថិកោ វិនយធរោ’’តិ គុណតោ នាមំ អាគច្ឆតិ, ន ឯវំ វេទនាទីនំ. វេទនាទយោ ហិ មហាបថវីអាទយោ វិយ អត្តនោ នាមំ ករោន្តាវ ឧប្បជ្ជន្តិ. តេសុ ឧប្បន្នេសុ តេសំ នាមំ ឧប្បន្នមេវ ហោតិ. ន ហិ វេទនំ ឧប្បន្នំ ‘‘ត្វំ វេទនា នាម ហោហី’’តិ, កោចិ ភណតិ, ន ចស្សា យេន កេនចិ ការណេន នាមគ្គហណកិច្ចំ អត្ថិ, យថា បថវិយា ឧប្បន្នាយ ‘‘ត្វំ បថវី នាម ហោហី’’តិ នាមគ្គហណកិច្ចំ នត្ថិ, ចក្កវាឡសិនេរុម្ហិ ចន្ទិមសូរិយនក្ខត្តេសុ ឧប្បន្នេសុ ‘‘ត្វំ ចក្កវាឡំ នាម, ត្វំ នក្ខត្តំ នាម ហោហី’’តិ នាមគ្គហណកិច្ចំ នត្ថិ, នាមំ ឧប្បន្នមេវ ហោតិ, ឱបបាតិកា បញ្ញត្តិ និបតតិ, ឯវំ វេទនាយ ឧប្បន្នាយ ‘‘ត្វំ វេទនា នាម ហោហី’’តិ នាមគ្គហណកិច្ចំ នត្ថិ, តាយ ឧប្បន្នាយ វេទនាតិ នាមំ ឧប្បន្នមេវ ហោតិ. សញ្ញាទីសុបិ ឯសេវ នយោ អតីតេបិ ហិ វេទនា វេទនាយេវ. សញ្ញា. សង្ខារា. វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណមេវ. អនាគតេបិ. បច្ចុប្បន្នេបិ. និព្ពានំ បន សទាបិ និព្ពានមេវាតិ. នាមនដ្ឋេន នាមំ. នមនដ្ឋេនាបិ ចេត្ថ ចត្តារោ ខន្ធា នាមំ. តេ ហិ អារម្មណាភិមុខំ នមន្តិ. នាមនដ្ឋេន សព្ពម្បិ នាមំ. ចត្តារោ ហិ ខន្ធា អារម្មណេ អញ្ញមញ្ញំ នាមេន្តិ, និព្ពានំ អារម្មណាធិបតិបច្ចយតាយ អត្តនិ អនវជ្ជធម្មេ នាមេតិ.

រូបន្តិ ចត្តារោ ច មហាភូតា ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយ រូបំ, តំ សព្ពម្បិ រុប្បនដ្ឋេន រូបំ. តស្ស វិត្ថារកថា វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា.

អវិជ្ជាតិ ទុក្ខាទីសុ អញ្ញាណំ. អយម្បិ វិត្ថារតោ វិសុទ្ធិមគ្គេ កថិតាយេវ. ភវតណ្ហាតិ ភវបត្ថនា. យថាហ ‘‘តត្ថ កតមា ភវតណ្ហា? យោ ភវេសុ ភវច្ឆន្ទោ’’តិអាទិ (ធ. ស. ១៣១៩).

ភវទិដ្ឋីតិ ភវោ វុច្ចតិ សស្សតំ, សស្សតវសេន ឧប្បជ្ជនកទិដ្ឋិ. សា ‘‘តត្ថ កតមា ភវទិដ្ឋិ? ‘ភវិស្សតិ អត្តា ច លោកោ ចា’តិ យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគត’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ១៣២០) នយេន អភិធម្មេ វិត្ថារិតា. វិភវទិដ្ឋីតិ វិភវោ វុច្ចតិ ឧច្ឆេទំ, ឧច្ឆេទវសេន ឧប្បជ្ជនកទិដ្ឋិ. សាបិ ‘‘តត្ថ កតមា វិភវទិដ្ឋិ? ‘ន ភវិស្សតិ អត្តា ច លោកោ ចា’តិ (ធ. ស. ២៨៥). យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគត’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ១៣២១) នយេន តត្ថេវ វិត្ថារិតា.

អហិរិកន្តិ ‘‘យំ ន ហិរីយតិ ហិរីយិតព្ពេនា’’តិ (ធ. ស. ១៣២៨) ឯវំ វិត្ថារិតា និល្លជ្ជតា. អនោត្តប្បន្តិ ‘‘យំ ន ឱត្តប្បតិ ឱត្តប្បិតព្ពេនា’’តិ (ធ. ស. ១៣២៩) ឯវំ វិត្ថារិតោ អភាយនកអាការោ.

ហិរី ច ឱត្តប្បញ្ចាតិ ‘‘យំ ហិរីយតិ ហិរីយិតព្ពេន, ឱត្តប្បតិ ឱត្តប្បិតព្ពេនា’’តិ (ធ. ស. ១៣៣០-៣១) ឯវំ វិត្ថារិតានិ ហិរិឱត្តប្បានិ. អបិ ចេត្ថ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានា ហិរី, ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ. អត្តាធិបតេយ្យា ហិរី, លោកាធិបតេយ្យំ ឱត្តប្បំ. លជ្ជាសភាវសណ្ឋិតា ហិរី, ភយសភាវសណ្ឋិតំ ឱត្តប្បំ. វិត្ថារកថា បនេត្ថ សព្ពាការេន វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តា.

ទោវចស្សតាតិ ទុក្ខំ វចោ ឯតស្មិំ វិប្បដិកូលគាហិម្ហិ វិបច្ចនីកសាតេ អនាទរេ បុគ្គលេតិ ទុព្ពចោ, តស្ស កម្មំ ទោវចស្សំ, តស្ស ភាវោ ទោវចស្សតា. វិត្ថារតោ បនេសា ‘‘តត្ថ កតមា ទោវចស្សតា? សហធម្មិកេ វុច្ចមានេ ទោវចស្សាយ’’ន្តិ (ធ. ស. ១៣៣២) អភិធម្មេ អាគតា. សា អត្ថតោ សង្ខារក្ខន្ធោ ហោតិ. ‘‘ចតុន្នញ្ច ខន្ធានំ ឯតេនាការេន បវត្តានំ ឯតំ អធិវចន’’ន្តិ វទន្តិ. បាបមិត្តតាតិ បាបា អស្សទ្ធាទយោ បុគ្គលា ឯតស្ស មិត្តាតិ បាបមិត្តោ, តស្ស ភាវោ បាបមិត្តតា. វិត្ថារតោ បនេសា – ‘‘តត្ថ កតមា បាបមិត្តតា? យេ តេ បុគ្គលា អស្សទ្ធា ទុស្សីលា អប្បស្សុតា មច្ឆរិនោ ទុប្បញ្ញា. យា តេសំ សេវនា និសេវនា សំសេវនា ភជនា សំភជនា ភត្តិ សំភត្តិ តំសម្បវង្កតា’’តិ (ធ. ស. ១៣៣៣) ឯវំ អាគតា. សាបិ អត្ថតោ ទោវចស្សតា វិយ ទដ្ឋព្ពា.

សោវចស្សតា ច កល្យាណមិត្តតា ច វុត្តប្បដិបក្ខនយេន វេទិតព្ពា. ឧភោបិ បនេតា ឥធ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា កថិតា.

អាបត្តិកុសលតាតិ ‘‘បញ្ចបិ អាបត្តិក្ខន្ធា អាបត្តិយោ, សត្តបិ អាបត្តិក្ខន្ធា អាបត្តិយោ. យា តាសំ អាបត្តីនំ អាបត្តិកុសលតា បញ្ញា បជាននា’’តិ (ធ. ស. ១៣៣៦) ឯវំ វុត្តោ អាបត្តិកុសលភាវោ.

អាបត្តិវុដ្ឋានកុសលតាតិ ‘‘យា តាហិ អាបត្តីហិ វុដ្ឋានកុសលតា បញ្ញា បជាននា’’តិ (ធ. ស. ១៣៣៧) ឯវំ វុត្តា សហ កម្មវាចាយ អាបត្តីហិ វុដ្ឋានបរិច្ឆេទជាននា បញ្ញា.

សមាបត្តិកុសលតាតិ ‘‘អត្ថិ សវិតក្កសវិចារា សមាបត្តិ, អត្ថិ អវិតក្កវិចារមត្តា សមាបត្តិ, អត្ថិ អវិតក្កអវិចារា សមាបត្តិ. យា តាសំ សមាបត្តីនំ កុសលតា បញ្ញា បជាននា’’តិ (ធ. ស. ១៣៣៨) ឯវំ វុត្តា សហ បរិកម្មេន អប្បនាបរិច្ឆេទជាននា បញ្ញា. សមាបត្តិវុដ្ឋានកុសលតាតិ ‘‘យា តាហិ សមាបត្តីហិ វុដ្ឋានកុសលតា បញ្ញា បជាននា’’តិ (ធ. ស. ១៣៣៩) ឯវំ វុត្តា យថាបរិច្ឆិន្នសមយវសេនេវ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋានសមត្ថា ‘‘ឯត្តកំ គតេ សូរិយេ ឧដ្ឋហិស្សាមី’’តិ វុដ្ឋានកាលបរិច្ឆេទកា បញ្ញា.

ធាតុកុសលតាតិ ‘‘អដ្ឋារស ធាតុយោ ចក្ខុធាតុ…បេ… មនោវិញ្ញាណធាតុ. យា តាសំ ធាតូនំ កុសលតា បញ្ញា បជាននា’’តិ (ធ. ស. ១៣៤០) ឯវំ វុត្តា អដ្ឋារសន្នំ ធាតូនំ សភាវបរិច្ឆេទកា សវនធារណសម្មសនបដិវេធបញ្ញា. មនសិការកុសលតាតិ ‘‘យា តាសំ ធាតូនំ មនសិការកុសលតា បញ្ញា បជាននា’’តិ (ធ. ស. ១៣៤១) ឯវំ វុត្តា តាសំយេវ ធាតូនំ សម្មសនបដិវេធបច្ចវេក្ខណបញ្ញា.

អាយតនកុសលតាតិ ‘‘ទ្វាទសាយតនានិ ចក្ខាយតនំ…បេ… ធម្មាយតនំ. យា តេសំ អាយតនានំ អាយតនកុសលតា បញ្ញា បជាននា’’តិ (ធ. ស. ១៣៤២) ឯវំ វុត្តា ទ្វាទសន្នំ អាយតនានំ ឧគ្គហមនសិការបជាននា បញ្ញា. អបិច ធាតុកុសលតាបិ ឧគ្គហមនសិការសវនសម្មសនបដិវេធបច្ចវេក្ខណេសុ វត្តតិ មនសិការកុសលតាបិ អាយតនកុសលតាបិ. អយំ បនេត្ថ វិសេសោ, សវនឧគ្គហបច្ចវេក្ខណា លោកិយា, បដិវេធោ លោកុត្តរោ, សម្មសនមនសិការា លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា. បដិច្ចសមុប្បាទកុសលតាតិ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា…បេ… សមុទយោ ហោតីតិ យា តត្ថ បញ្ញា បជាននា’’តិ (ធ. ស. ១៣៤៣) ឯវំ វុត្តា ទ្វាទសន្នំ បច្ចយាការានំ ឧគ្គហាទិវសេន បវត្តា បញ្ញា.

ឋានកុសលតាតិ ‘‘យេ យេ ធម្មា យេសំ យេសំ ធម្មានំ ហេតុបច្ចយា ឧប្បាទាយ តំ តំ ឋានន្តិ យា តត្ថ បញ្ញា បជាននា’’តិ (ធ. ស. ១៣៤៤) ឯវំ វុត្តា ‘‘ចក្ខុំ វត្ថុំ កត្វា រូបំ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បន្នស្ស ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ចក្ខុរូបំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៣៤៤) ឋានញ្ចេវ ការណញ្ចា’’តិ ឯវំ ឋានបរិច្ឆិន្ទនសមត្ថា បញ្ញា. អដ្ឋានកុសលតាតិ ‘‘យេ យេ ធម្មា យេសំ យេសំ ធម្មានំ ន ហេតូ ន បច្ចយា ឧប្បាទាយ តំ តំ អដ្ឋានន្តិ យា តត្ថ បញ្ញា បជាននា’’តិ (ធ. ស. ១៣៤៥) ឯវំ វុត្តា ‘‘ចក្ខុំ វត្ថុំ កត្វា រូបំ អារម្មណំ កត្វា សោតវិញ្ញាណាទីនិ នុប្បជ្ជន្តិ, តស្មា តេសំ ចក្ខុរូបំ ន ឋានំ ន ការណ’’ន្តិ ឯវំ អដ្ឋានបរិច្ឆិន្ទនសមត្ថា បញ្ញា អបិច ឯតស្មិំ ទុកេ ‘‘កិត្តាវតា បន, ភន្តេ, ឋានាឋានកុសលោ ភិក្ខូតិ អលំ វចនាយាតិ. ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ, យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ កញ្ចិ សង្ខារំ និច្ចតោ ឧបគច្ឆេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ បជានាតិ. ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ, យំ បុថុជ្ជនោ កញ្ចិ សង្ខារំ និច្ចតោ ឧបគច្ឆេយ្យា’’តិ (ម. និ. ៣.១២៧) ឥមិនាបិ សុត្តេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អជ្ជវន្តិ គោមុត្តវង្កតា ចន្ទវង្កតា នង្គលកោដិវង្កតាតិ តយោ អនជ្ជវា. ឯកច្ចោ ហិ ភិក្ខុ បឋមវយេ ឯកវីសតិយា អនេសនាសុ ឆសុ ច អគោចរេសុ ចរតិ, មជ្ឈិមបច្ឆិមវយេសុ លជ្ជី កុក្កុច្ចកោ សិក្ខាកាមោ ហោតិ, អយំ គោមុត្តវង្កតា នាម. ឯកោ បឋមវយេបិ បច្ឆិមវយេបិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ បូរេតិ, លជ្ជី កុក្កុច្ចកោ សិក្ខាកាមោ ហោតិ, មជ្ឈិមវយេ បុរិមសទិសោ, អយំ ចន្ទវង្កតា នាម. ឯកោ បឋមវយេបិ មជ្ឈិមវយេបិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ បូរេតិ, លជ្ជី កុក្កុច្ចកោ សិក្ខាកាមោ ហោតិ, បច្ឆិមវយេ បុរិមសទិសោ អយំ នង្គលកោដិវង្កតា នាម. ឯកោ សព្ពមេតំ វង្កតំ បហាយ តីសុបិ វយេសុ បេសលោ លជ្ជី កុក្កុច្ចកោ សិក្ខាកាមោ ហោតិ. តស្ស យោ សោ ឧជុភាវោ, ឥទំ អជ្ជវំ នាម. អភិធម្មេបិ វុត្តំ – ‘‘តត្ថ កតមោ អជ្ជវោ. យា អជ្ជវតា អជិម្ហតា អវង្កតា អកុដិលតា, អយំ វុច្ចតិ អជ្ជវោ’’តិ (ធ. ស. ១៣៤៦). លជ្ជវន្តិ ‘‘តត្ថ កតមោ លជ្ជវោ? យោ ហិរីយតិ ហិរីយិតព្ពេន ហិរីយតិ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា. អយំ វុច្ចតិ លជ្ជវោ’’តិ ឯវំ វុត្តោ លជ្ជីភាវោ.

ខន្តីតិ ‘‘តត្ថ កតមា ខន្តិ? យា ខន្តិ ខមនតា អធិវាសនតា អចណ្ឌិក្កំ អនស្សុរោបោ អត្តមនតា ចិត្តស្សា’’តិ (ធ. ស. ១៣៤៨) ឯវំ វុត្តា អធិវាសនខន្តិ. សោរច្ចន្តិ ‘‘តត្ថ កតមំ សោរច្ចំ? យោ កាយិកោ អវីតិក្កមោ, វាចសិកោ អវីតិក្កមោ, កាយិកវាចសិកោ អវីតិក្កមោ. ឥទំ វុច្ចតិ សោរច្ចំ. សព្ពោបិ សីលសំវរោ សោរច្ច’’ន្តិ (ធ. ស. ១៣៤៩) ឯវំ វុត្តោ សុរតភាវោ.

សាខល្យន្តិ ‘‘តត្ថ កតមំ សាខល្យំ? យា សា វាចា អណ្ឌកា កក្កសា បរកដុកា បរាភិសជ្ជនី កោធសាមន្តា អសមាធិសំវត្តនិកា, តថារូបិំ វាចំ បហាយ យា សា វាចា នេឡា កណ្ណសុខា បេមនីយា ហទយង្គមា បោរី ពហុជនកន្តា ពហុជនមនាបា, តថារូបិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ. យា តត្ថ សណ្ហវាចតា សខិលវាចតា អផរុសវាចតា. ឥទំ វុច្ចតិ សាខល្យ’’ន្តិ (ធ. ស. ១៣៥០) ឯវំ វុត្តោ សម្មោទកមុទុកភាវោ. បដិសន្ថារោតិ អយំ លោកសន្និវាសោ អាមិសេន ធម្មេន ចាតិ ទ្វីហិ ឆិទ្ទោ, តស្ស តំ ឆិទ្ទំ យថា ន បញ្ញាយតិ, ឯវំ បីឋស្ស វិយ បច្ចត្ថរណេន អាមិសេន ធម្មេន ច បដិសន្ថរណំ. អភិធម្មេបិ វុត្តំ ‘‘តត្ថ កតមោ បដិសន្ថារោ? អាមិសបដិសន្ថារោ ច ធម្មបដិសន្ថារោ ច. ឥធេកច្ចោ បដិសន្ថារកោ ហោតិ អាមិសបដិសន្ថារេន វា ធម្មបដិសន្ថារេន វា. អយំ វុច្ចតិ បដិសន្ថារោ’’តិ (ធ. ស. ១៣៥១). ឯត្ថ ច អាមិសេន សង្គហោ អាមិសបដិសន្ថារោ នាម. តំ ករោន្តេន មាតាបិតូនំ ភិក្ខុគតិកស្ស វេយ្យាវច្ចករស្ស រញ្ញោ ចោរានញ្ច អគ្គំ អគ្គហេត្វាបិ ទាតុំ វដ្ដតិ. អាមសិត្វា ទិន្នេ ហិ រាជានោ ច ចោរា ច អនត្ថម្បិ ករោន្តិ ជីវិតក្ខយម្បិ បាបេន្តិ, អនាមសិត្វា ទិន្នេ អត្តមនា ហោន្តិ. ចោរនាគវត្ថុអាទីនិ ចេត្ថ វត្ថូនិ កថេតព្ពានិ. តានិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៨៥-៧) វិត្ថារិតានិ. សក្កច្ចំ ឧទ្ទេសទានំ បាឡិវណ្ណនា ធម្មកថាកថនន្តិ ឯវំ ធម្មេន សង្គហោ ធម្មបដិសន្ថារោ នាម.

អវិហិំសាតិ ករុណាបិ ករុណាបុព្ពភាគោបិ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘តត្ថ កតមា អវិហិំសា? យា សត្តេសុ ករុណា ករុណាយនា ករុណាយិតត្តំ ករុណាចេតោវិមុត្តិ, អយំ វុច្ចតិ អវិហិំសា’’តិ. សោចេយ្យន្តិ មេត្តាយ ច មេត្តាបុព្ពភាគស្ស ច វសេន សុចិភាវោ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘តត្ថ កតមំ សោចេយ្យំ? យា សត្តេសុ មេត្តិ មេត្តាយនា មេត្តាយិតត្តំ មេត្តាចេតោវិមុត្តិ, ឥទំ វុច្ចតិ សោចេយ្យ’’ន្តិ.

មុដ្ឋស្សច្ចន្តិ សតិវិប្បវាសោ, យថាហ ‘‘តត្ថ កតមំ មុដ្ឋស្សច្ចំ? យា អសតិ អននុស្សតិ អប្បដិស្សតិ អស្សរណតា អធារណតា បិលាបនតា សម្មុស្សនតា, ឥទំ វុច្ចតិ មុដ្ឋស្សច្ចំ’’ (ធ. ស. ១៣៥៦). អសម្បជញ្ញន្តិ, ‘‘តត្ថ កតមំ អសម្បជញ្ញំ? យំ អញ្ញាណំ អទស្សនំ អវិជ្ជាលង្គី មោហោ អកុសលមូល’’ន្តិ ឯវំ វុត្តា អវិជ្ជាយេវ. សតិ សតិយេវ. សម្បជញ្ញំ ញាណំ.

ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតាតិ ‘‘តត្ថ កតមា ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតា? ឥធេកច្ចោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា និមិត្តគ្គាហី ហោតី’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១៣៥២) នយេន វិត្ថារិតោ ឥន្ទ្រិយសំវរភេទោ. ភោជនេ អមត្តញ្ញុតាតិ ‘‘តត្ថ កតមា ភោជនេ អមត្តញ្ញុតា? ឥធេកច្ចោ អប្បដិសង្ខា អយោនិសោ អាហារំ អាហារេតិ ទវាយ មទាយ មណ្ឌនាយ វិភូសនាយ. យា តត្ថ អសន្តុដ្ឋិតា អមត្តញ្ញុតា អប្បដិសង្ខា ភោជនេ’’តិ ឯវំ អាគតោ ភោជនេ អមត្តញ្ញុភាវោ. អនន្តរទុកោ វុត្តប្បដិបក្ខនយេន វេទិតព្ពោ.

បដិសង្ខានពលន្តិ ‘‘តត្ថ កតមំ បដិសង្ខានពលំ? យា បញ្ញា បជាននា’’តិ ឯវំ វិត្ថារិតំ អប្បដិសង្ខាយ អកម្បនញាណំ. ភាវនាពលន្តិ ភាវេន្តស្ស ឧប្បន្នំ ពលំ. អត្ថតោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គសីសេន សត្ត ពោជ្ឈង្គា ហោន្តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘តត្ថ កតមំ ភាវនាពលំ? យា កុសលានំ ធម្មានំ អាសេវនា ភាវនា ពហុលីកម្មំ, ឥទំ វុច្ចតិ ភាវនាពលំ. សត្តពោជ្ឈង្គា ភាវនាពល’’ន្តិ.

សតិពលន្តិ អស្សតិយា អកម្បនវសេន សតិយេវ. សមាធិពលន្តិ ឧទ្ធច្ចេ អកម្បនវសេន សមាធិយេវ. សមថោ សមាធិ. វិបស្សនា បញ្ញា. សមថោវ តំ អាការំ គហេត្វា បុន បវត្តេតព្ពស្ស សមថស្ស និមិត្តវសេន សមថនិមិត្តំ បគ្គាហនិមិត្តេបិ ឯសេវ នយោ. បគ្គាហោ វីរិយំ. អវិក្ខេបោ ឯកគ្គតា. ឥមេហិ បន សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច បដិសង្ខានពលញ្ច ភាវនាពលញ្ច សតិពលញ្ច សមាធិពលញ្ច សមថោ ច វិប្បស្សនា ច សមថនិមិត្តញ្ច បគ្គាហនិមិត្តញ្ច បគ្គាហោ ច អវិក្ខេបោ ចាតិ ឆហិ ទុកេហិ បរតោ សីលទិដ្ឋិសម្បទាទុកេន ច លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា ធម្មា កថិតា.

សីលវិបត្តីតិ ‘‘តត្ថ កតមា សីលវិបត្តិ? កាយិកោ វីតិក្កមោ…បេ… សព្ពម្បិ ទុស្សីល្យំ សីលវិបត្តី’’តិ ឯវំ វុត្តោ សីលវិនាសកោ អសំវរោ. ទិដ្ឋិវិបត្តីតិ ‘‘តត្ថ កតមា ទិដ្ឋិវិបត្តិ? នត្ថិ ទិន្នំ នត្ថិ យិដ្ឋ’’ន្តិ ឯវំ អាគតា សម្មាទិដ្ឋិវិនាសិកា មិច្ឆាទិដ្ឋិ.

សីលសម្បទាតិ ‘‘តត្ថ កតមា សីលសម្បទា? កាយិកោ អវីតិក្កមោ’’តិ ឯវំ បុព្ពេ វុត្តសោរច្ចមេវ សីលស្ស សម្បាទនតោ បរិបូរណតោ ‘‘សីលសម្បទា’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច ‘‘សព្ពោបិ សីលសំវរោ សីលសម្បទា’’តិ ឥទំ មានសិកបរិយាទានត្ថំ វុត្តំ. ទិដ្ឋិសម្បទាតិ ‘‘តត្ថ កតមា ទិដ្ឋិសម្បទា? អត្ថិ ទិន្នំ អត្ថិ យិដ្ឋំ…បេ… សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តីតិ យា ឯវរូបា បញ្ញា បជាននា’’តិ ឯវំ អាគតំ ទិដ្ឋិបារិបូរិភូតំ ញាណំ.

សីលវិសុទ្ធីតិ វិសុទ្ធិំ បាបេតុំ សមត្ថំ សីលំ. អភិធម្មេ បនាយំ ‘‘តត្ថ កតមា សីលវិសុទ្ធិ? កាយិកោ អវីតិក្កមោ វាចសិកោ អវីតិក្កមោ កាយិកវាចសិកោ អវីតិក្កមោ, អយំ វុច្ចតិ សីលវិសុទ្ធី’’តិ ឯវំ វិភត្តា. ទិដ្ឋិវិសុទ្ធីតិ វិសុទ្ធិំ បាបេតុំ សមត្ថំ ទស្សនំ. អភិធម្មេ បនាយំ ‘‘តត្ថ កតមា ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ? កម្មស្សកតញាណំ សច្ចានុលោមិកញាណំ មគ្គសមង្គិស្សញាណំ ផលសមង្គិស្សញាណ’’ន្តិ ឯវំ វុត្តា. ឯត្ថ ច តិវិធំ ទុច្ចរិតំ អត្តនា កតម្បិ បរេន កតម្បិ សកំ នាម ន ហោតិ អត្ថភញ្ជនតោ. សុចរិតំ សកំ នាម អត្ថជននតោតិ ឯវំ ជាននំ កម្មស្សកតញាណំ នាម. តស្មិំ ឋត្វា ពហុំ វដ្ដគាមិកម្មំ អាយូហិត្វា សុខតោ សុខេនេវ អរហត្តំ បត្តា គណនបថំ វីតិវត្តា. វិបស្សនាញាណំ បន វចីសច្ចញ្ច អនុលោមេតិ, បរមត្ថសច្ចញ្ច ន វិលោមេតីតិ សច្ចានុលោមិកំ ញាណន្តិ វុត្តំ.

‘‘ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ ខោ បន យថាទិដ្ឋិស្ស ច បធាន’’ន្តិ ឯត្ថ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធីតិ ញាណទស្សនំ កថិតំ. យថាទិដ្ឋិស្ស ច បធានន្តិ តំសម្បយុត្តមេវ វីរិយំ. អបិ ច បុរិមបទេន ចតុមគ្គញាណំ. បច្ឆិមបទេន តំសម្បយុត្តំ វីរិយំ. អភិធម្មេ បន ‘‘ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ ខោ បនាតិ យា បញ្ញា បជាននា អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ. យថាទិដ្ឋិស្ស ច បធានន្តិ យោ ចេតសិកោ វីរិយារម្ភោ សម្មាវាយាមោ’’តិ ឯវំ អយំ ទុកោ វិភត្តោ.

‘‘សំវេគោ ច សំវេជនីយេសុ ឋានេសូ’’តិ ឯត្ថ ‘‘សំវេគោតិ ជាតិភយំ ជរាភយំ ព្យាធិភយំ មរណភយ’’ន្តិ ឯវំ ជាតិអាទីនិ ភយតោ ទស្សនញាណំ. សំវេជនីយំ ឋានន្តិ ជាតិជរាព្យាធិមរណំ. ឯតានិ ហិ ចត្តារិ ជាតិ ទុក្ខា, ជរា ទុក្ខា, ព្យាធិ ទុក្ខោ, មរណំ ទុក្ខន្តិ ឯវំ សំវេគុប្បត្តិការណត្តា សំវេជនីយំ ឋានន្តិ វុត្តានិ. សំវិគ្គស្ស ច យោនិសោ បធានន្តិ ឯវំ សំវេគជាតស្ស ឧបាយបធានំ. ‘‘ឥធ ភិក្ខុ អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតី’’តិ ឯវំ អាគតវីរិយស្សេតំ អធិវចនំ.

អសន្តុដ្ឋិតា ច កុសលេសុ ធម្មេសូតិ យា កុសលានំ ធម្មានំ ភាវនាយ អសន្តុដ្ឋស្ស ភិយ្យោកម្យតា, តាយ ហិ សមង្គីភូតោ បុគ្គលោ សីលំ បូរេត្វា ឈានំ ឧប្បាទេតិ. ឈានំ លភិត្វា វិបស្សនំ អារភតិ. អារទ្ធវិបស្សកោ អរហត្តំ អគហេត្វា អន្តរា វោសានំ នាបជ្ជតិ. អប្បដិវានិតា ច បធានស្មិន្តិ ‘‘កុសលានំ ធម្មានំ ភាវនាយ សក្កច្ចកិរិយតា សាតច្ចកិរិយតា អដ្ឋិតកិរិយតា អនោលីនវុត្តិតា អនិក្ខិត្តឆន្ទតា អនិក្ខិត្តធុរតា អាសេវនា ភាវនា ពហុលីកម្ម’’ន្តិ ឯវំ វុត្តា រត្តិន្ទិវំ ឆ កោដ្ឋាសេ កត្វា ជាគរិយានុយោគវសេន អារទ្ធេ បធានស្មិំ អរហត្តំ អបត្វា អនិវត្តនតា.

វិជ្ជាតិ តិស្សោ វិជ្ជា. វិមុត្តីតិ ទ្វេ វិមុត្តិយោ, ចិត្តស្ស ច អធិមុត្តិ, និព្ពានញ្ច. ឯត្ថ ច អដ្ឋ សមាបត្តិយោ នីវរណាទីហិ សុដ្ឋុ មុត្តត្តា អធិមុត្តិ នាម. និព្ពានំ សព្ពសង្ខតតោ មុត្តត្តា វិមុត្តីតិ វេទិតព្ពំ.

ខយេ ញាណន្តិ កិលេសក្ខយករេ អរិយមគ្គេ ញាណំ. អនុប្បាទេ ញាណន្តិ បដិសន្ធិវសេន អនុប្បាទភូតេ តំតំមគ្គវជ្ឈកិលេសានំ វា អនុប្បាទបរិយោសានេ ឧប្បន្នេ អរិយផលេ ញាណំ. តេនេវាហ ‘‘ខយេ ញាណន្តិ មគ្គសមង្គិស្ស ញាណំ. អនុប្បាទេ ញាណន្តិ ផលសមង្គិស្ស ញាណ’’ន្តិ. ឥមេ ខោ, អាវុសោតិអាទិ ឯកកេ វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ. ឥតិ បញ្ចតិំសាយ ទុកានំ វសេន ថេរោ សាមគ្គិរសំ ទស្សេសីតិ.

ទុកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តិកវណ្ណនា

៣០៥. ឥតិ ទុកវសេន សាមគ្គិរសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តិកវសេន ទស្សេតុំ បុន អារភិ. តត្ថ លុព្ភតីតិ លោភោ. អកុសលញ្ច តំ មូលញ្ច, អកុសលានំ វា មូលន្តិ អកុសលមូលំ. ទុស្សតីតិ ទោសោ. មុយ្ហតីតិ មោហោ. តេសំ បដិបក្ខនយេន អលោភាទយោ វេទិតព្ពា.

ទុដ្ឋុ ចរិតានិ, វិរូបានិ វា ចរិតានីតិ ទុច្ចរិតានិ. កាយេន ទុច្ចរិតំ, កាយតោ វា បវត្តំ ទុច្ចរិតន្តិ កាយទុច្ចរិតំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. សុដ្ឋុ ចរិតានិ, សុន្ទរានិ វា ចរិតានីតិ សុចរិតានិ. ទ្វេបិ ចេតេ តិកា បណ្ណត្តិយា វា កម្មបថេហិ វា កថេតព្ពា. បញ្ញត្តិយា តាវ កាយទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទស្ស វីតិក្កមោ កាយទុច្ចរិតំ. អវីតិក្កមោ កាយសុចរិតំ. វចីទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទស្ស វីតិក្កមោ វចីទុច្ចរិតំ, អវីតិក្កមោ វចីសុចរិតំ. ឧភយត្ថ បញ្ញត្តស្ស សិក្ខាបទស្ស វីតិក្កមោវ មនោទុច្ចរិតំ, អវីតិក្កមោ មនោសុចរិតំ. អយំ បណ្ណត្តិកថា. បាណាតិបាតាទយោ បន តិស្សោ ចេតនា កាយទ្វារេបិ វចីទ្វារេបិ ឧប្បន្នា កាយទុច្ចរិតំ. ចតស្សោ មុសាវាទាទិចេតនា វចីទុច្ចរិតំ. អភិជ្ឈា ព្យាបាទោ មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ តយោ ចេតនាសម្បយុត្តធម្មា មនោទុច្ចរិតំ. បាណាតិបាតាទីហិ វិរមន្តស្ស ឧប្បន្នា តិស្សោ ចេតនាបិ វិរតិយោបិ កាយសុចរិតំ. មុសាវាទាទីហិ វិរមន្តស្ស ចតស្សោ ចេតនាបិ វិរតិយោបិ វចីសុចរិតំ. អនភិជ្ឈា អព្យាបាទោ សម្មាទិដ្ឋីតិ តយោ ចេតនាសម្បយុត្តធម្មា មនោសុចរិតន្តិ អយំ កម្មបថកថា.

កាមបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ កាមវិតក្កោ. ព្យាបាទបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ ព្យាបាទវិតក្កោ. វិហិំសាបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ វិហិំសាវិតក្កោ. តេសុ ទ្វេ សត្តេសុបិ សង្ខារេសុបិ ឧប្បជ្ជន្តិ. កាមវិតក្កោ ហិ បិយេ មនាបេ សត្តេ វា សង្ខារេ វា វិតក្កេន្តស្ស ឧប្បជ្ជតិ. ព្យាបាទវិតក្កោ អប្បិយេ អមនាបេ សត្តេ វា សង្ខារេ វា កុជ្ឈិត្វា ឱលោកនកាលតោ បដ្ឋាយ យាវ វិនាសនា ឧប្បជ្ជតិ. វិហិំសាវិតក្កោ សង្ខារេសុ នុប្បជ្ជតិ. សង្ខារោ ហិ ទុក្ខាបេតព្ពោ នាម នត្ថិ. ឥមេ សត្តា ហញ្ញន្តុ វា ឧច្ឆិជ្ជន្តុ វា វិនស្សន្តុ វា មា វា អហេសុន្តិ ចិន្តនកាលេ បន សត្តេសុ ឧប្បជ្ជតិ.

នេក្ខម្មបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ នេក្ខម្មវិតក្កោ. សោ អសុភបុព្ពភាគេ កាមាវចរោ ហោតិ. អសុភជ្ឈានេ រូបាវចរោ. តំ ឈានំ បាទកំ កត្វា ឧប្បន្នមគ្គផលកាលេ លោកុត្តរោ. អព្យាបាទបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ អព្យាបាទវិតក្កោ. សោ មេត្តាបុព្ពភាគេ កាមាវចរោ ហោតិ. មេត្តាឈានេ រូបាវចរោ. តំ ឈានំ បាទកំ កត្វា ឧប្បន្នមគ្គផលកាលេ លោកុត្តរោ. អវិហិំសាបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ អវិហិំសាវិតក្កោ. សោ ករុណាបុព្ពភាគេ កាមាវចរោ. ករុណាឈានេ រូបាវចរោ. តំ ឈានំ បាទកំ កត្វា ឧប្បន្នមគ្គផលកាលេ លោកុត្តរោ. យទា អលោភោ សីសំ ហោតិ, តទា ឥតរេ ទ្វេ តទន្វាយិកា ភវន្តិ. យទា មេត្តា សីសំ ហោតិ, តទា ឥតរេ ទ្វេ តទន្វាយិកា ភវន្តិ. យទា ករុណា សីសំ ហោតិ, តទា ឥតរេ ទ្វេ តទន្វាយិកា ភវន្តីតិ. កាមសង្កប្បាទយោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. ទេសនាមត្តមេវ ហេតំ. អត្ថតោ បន កាមវិតក្កាទីនញ្ច កាមសង្កប្បាទីនញ្ច នានាករណំ នត្ថិ.

កាមបដិសំយុត្តា សញ្ញា កាមសញ្ញា. ព្យាបាទបដិសំយុត្តា សញ្ញា ព្យាបាទសញ្ញា. វិហិំសាបដិសំយុត្តា សញ្ញា វិហិំសាសញ្ញា. តាសម្បិ កាមវិតក្កាទីនំ វិយ ឧប្បជ្ជនាការោ វេទិតព្ពោ. តំសម្បយុត្តាយេវ ហិ ឯតា. នេក្ខម្មសញ្ញាទយោបិ នេក្ខម្មវិតក្កាទិសម្បយុត្តាយេវ. តស្មា តាសម្បិ តថេវ កាមាវចរាទិភាវោ វេទិតព្ពោ.

កាមធាតុអាទីសុ ‘‘កាមបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ មិច្ឆាសង្កប្បោ. អយំ វុច្ចតិ កាមធាតុ. សព្ពេបិ អកុសលា ធម្មា កាមធាតូ’’តិ អយំ កាមធាតុ. ‘‘ព្យាបាទបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ មិច្ឆាសង្កប្បោ. អយំ វុច្ចតិ ព្យាបាទធាតុ. ទសសុ អាឃាតវត្ថូសុ ចិត្តស្ស អាឃាតោ បដិឃាតោ អនត្តមនតា ចិត្តស្សា’’តិ អយំ ព្យាបាទធាតុ. ‘‘វិហិំសា បដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ មិច្ឆាសង្កប្បោ. អយំ វុច្ចតិ វិហិំសាធាតុ. ឥធេកច្ចោ បាណិនា វា លេឌ្ឌុនា វា ទណ្ឌេន វា សត្ថេន វា រជ្ជុយា វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វា សត្តេ វិហេឋេតី’’តិ អយំ វិហិំសាធាតុ. តត្ថ ទ្វេ កថា សព្ពសង្គាហិកា ច អសម្ភិន្នា ច. តត្ថ កាមធាតុយា គហិតាយ ឥតរា ទ្វេ គហិតាវ ហោន្តិ, តតោ បន នីហរិត្វា អយំ ព្យាបាទធាតុ អយំ វិហិំសាធាតូតិ ទស្សេតីតិ អយំ សព្ពសង្គាហិកកថា នាម. កាមធាតុំ កថេន្តោ បន ភគវា ព្យាបាទធាតុំ ព្យាបាទធាតុដ្ឋានេ, វិហិំសាធាតុំ វិហិំសាធាតុដ្ឋានេ ឋបេត្វា អវសេសំ កាមធាតុ នាមាតិ កថេសីតិ អយំ អសម្ភិន្នកថា នាម.

នេក្ខម្មធាតុអាទីសុ ‘‘នេក្ខម្មបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ សម្មាសង្កប្បោ. អយំ វុច្ចតិ នេក្ខម្មធាតុ. សព្ពេបិ កុសលា ធម្មា នេក្ខម្មធាតូ’’តិ អយំ នេក្ខម្មធាតុ. ‘‘អព្យាបាទបដិសំយុត្តោ តក្កោ…បេ… អយំ វុច្ចតិ អព្យាបាទធាតុ. យា សត្តេសុ មេត្តិ…បេ… មេត្តាចេតោវិមុត្តី’’តិ អយំ អព្យាបាទធាតុ. ‘‘អវិហិំសាបដិសំយុត្តោ តក្កោ…បេ… អយំ វុច្ចតិ អវិហិំសាធាតុ. យា សត្តេសុ ករុណា…បេ… ករុណាចេតោវិមុត្តី’’តិ អយំ អវិហិំសាធាតុ. ឥធាបិ វុត្តនយេនេវ ទ្វេ កថា វេទិតព្ពា.

អបរាបិ តិស្សោ ធាតុយោតិ អញ្ញាបិ សុញ្ញតដ្ឋេន តិស្សោ ធាតុយោ. តាសុ ‘‘តត្ថ កតមា កាមធាតុ? ហេដ្ឋតោ អវីចិនិរយំ បរិយន្តំ ករិត្វា’’តិ ឯវំ វិត្ថារិតោ កាមភវោ កាមធាតុ នាម. ‘‘ហេដ្ឋតោ ព្រហ្មលោកំ បរិយន្តំ ករិត្វា អាកាសានញ្ចាយតនុបគេ ទេវេ បរិយន្តំ ករិត្វា’’តិ ឯវំ វិត្ថារិតា បន រូបារូបភវា ឥតរា ទ្វេ ធាតុយោ. ធាតុយា អាគតដ្ឋានម្ហិ ហិ ភវេន បរិច្ឆិន្ទិតព្ពា. ភវស្ស អាគតដ្ឋានេ ធាតុយា បរិច្ឆិន្ទិតព្ពា. ឥធ ភវេន បរិច្ឆេទោ កថិតោ. រូបធាតុអាទីសុ រូបារូបធាតុយោ រូបារូបភវាយេវ. និរោធធាតុយា និព្ពានំ កថិតំ.

ហីនាទីសុ ហីនា ធាតូតិ ទ្វាទស អកុសលចិត្តុប្បាទា. អវសេសា តេភូមកធម្មា មជ្ឈិមធាតុ. នវ លោកុត្តរធម្មា បណីតធាតុ.

កាមតណ្ហាតិ បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ. រូបារូបភវេសុ បន រាគោ ឈាននិកន្តិសស្សតទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ ភវវសេន បត្ថនា ភវតណ្ហា. ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ វិភវតណ្ហា. អបិច ឋបេត្វា បច្ឆិមំ តណ្ហាទ្វយំ សេសតណ្ហា កាមតណ្ហា នាម. យថាហ ‘‘តត្ថ កតមា ភវតណ្ហា? ភវទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ សារាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ. អយំ វុច្ចតិ ភវតណ្ហា. តត្ថ កតមា វិភវតណ្ហា? ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ សារាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ, អយំ វុច្ចតិ វិភវតណ្ហា. អវសេសា តណ្ហា កាមតណ្ហា’’តិ. បុន កាមតណ្ហាទីសុ បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ កាមតណ្ហា. រូបារូបភវេសុ ឆន្ទរាគោ ឥតរា ទ្វេ តណ្ហា. អភិធម្មេ បនេតា ‘‘កាមធាតុបដិសំយុត្តោ…បេ… អរូបធាតុបដិសំយុត្តោ’’តិ ឯវំ វិត្ថារិតា. ឥមិនា វារេន កិំ ទស្សេតិ? សព្ពេបិ តេភូមកា ធម្មា រជនីយដ្ឋេន តណ្ហាវត្ថុកាតិ សព្ពតណ្ហា កាមតណ្ហាយ បរិយាទិយិត្វា តតោ នីហរិត្វា ឥតរា ទ្វេ តណ្ហា ទស្សេតិ. រូបតណ្ហាទីសុ រូបភវេ ឆន្ទរាគោ រូបតណ្ហា. អរូបភវេ ឆន្ទរាគោ អរូបតណ្ហា. ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ និរោធតណ្ហា.

សំយោជនត្តិកេ វដ្ដស្មិំ សំយោជយន្តិ ពន្ធន្តីតិ សំយោជនានិ. សតិ រូបាទិភេទេ កាយេ ទិដ្ឋិ, វិជ្ជមានា វា កាយេ ទិដ្ឋីតិ សក្កាយទិដ្ឋិ. វិចិនន្តោ ឯតាយ កិច្ឆតិ, ន សក្កោតិ សន្និដ្ឋានំ កាតុន្តិ វិចិកិច្ឆា. សីលញ្ច វតញ្ច បរាមសតីតិ សីលព្ពតបរាមាសោ. អត្ថតោ បន ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិនា នយេន អាគតា វីសតិវត្ថុកា ទិដ្ឋិ សក្កាយទិដ្ឋិ នាម. ‘‘សត្ថរិ កង្ខតី’’តិអាទិនា នយេន អាគតា អដ្ឋវត្ថុកា វិមតិ វិចិកិច្ឆា នាម. ‘‘ឥធេកច្ចោ សីលេន សុទ្ធិ វតេន សុទ្ធិ សីលព្ពតេន សុទ្ធីតិ សីលំ បរាមសតិ, វតំ បរាមសតិ, សីលព្ពតំ បរាមសតិ. យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគត’’ន្តិអាទិនា នយេន អាគតោ វិបរិយេសគ្គាហោ សីលព្ពតបរាមាសោ នាម.

តយោ អាសវាតិ ឯត្ថ ចិរបារិវាសិយដ្ឋេន វា អាសវនដ្ឋេន វា អាសវា. តត្ថ ‘‘បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជាយ, ឥតោ បុព្ពេ អវិជ្ជា នាហោសិ, អថ បច្ឆា សមភវី’’តិ, ‘‘បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ ភវតណ្ហាយ ភវទិដ្ឋិយា, ឥតោ បុព្ពេ ភវទិដ្ឋិ នាហោសិ, អថ បច្ឆា សមភវី’’តិ ឯវំ តាវ ចិរបារិវាសិយដ្ឋេន អាសវា វេទិតព្ពា. ចក្ខុតោ រូបេ សវតិ អាសវតិ សន្ទតិ បវត្តតិ. សោតតោ សទ្ទេ. ឃានតោ គន្ធេ. ជិវ្ហាតោ រសេ. កាយតោ ផោដ្ឋព្ពេ. មនតោ ធម្មេ សវតិ អាសវតិ សន្ទតិ បវត្តតីតិ ឯវំ អាសវនដ្ឋេន អាសវាតិ វេទិតព្ពា.

បាឡិយំ បន កត្ថចិ ទ្វេ អាសវា អាគតា ‘‘ទិដ្ឋធម្មិកា ច អាសវា សម្បរាយិកា ច អាសវា’’តិ, កត្ថចិ ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, អាសវា. កាមាសវោ ភវាសវោ អវិជ្ជាសវោ’’តិ តយោ. អភិធម្មេ តេយេវ ទិដ្ឋាសវេន សទ្ធិំ ចត្តារោ. និព្ពេធិកបរិយាយេ ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អាសវា និរយគាមិនិយា, អត្ថិ អាសវា តិរច្ឆានយោនិគាមិនិយា, អត្ថិ អាសវា បេត្តិវិសយគាមិនិយា, អត្ថិ អាសវា មនុស្សលោកគាមិនិយា អត្ថិ អាសវា ទេវលោកគាមិនិយា’’តិ ឯវំ បញ្ច. ឆក្កនិបាតេ អាហុនេយ្យសុត្តេ ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អាសវា សំវរា បហាតព្ពា, អត្ថិ អាសវា បដិសេវនា បហាតព្ពា, អត្ថិ អាសវា បរិវជ្ជនា បហាតព្ពា, អត្ថិ អាសវា អធិវាសនា បហាតព្ពា, អត្ថិ អាសវា វិនោទនា បហាតព្ពា, អត្ថិ អាសវា ភាវនា បហាតព្ពា’’តិ ឯវំ ឆ. សព្ពាសវបរិយាយេ តេយេវ ទស្សនាបហាតព្ពេហិ សទ្ធិំ សត្ត. ឥមស្មិំ បន សង្គីតិសុត្តេ តយោ. តត្ថ ‘‘យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ’’តិ ឯវំ វុត្តោ បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ កាមាសវោ នាម. ‘‘យោ ភវេសុ ភវច្ឆន្ទោ’’តិ ឯវំ វុត្តោ សស្សតទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ, ភវវសេន វា បត្ថនា ភវាសវោ នាម. ‘‘ទុក្ខេ អញ្ញាណ’’ន្តិអាទិនា នយេន អាគតា អវិជ្ជា អវិជ្ជាសវោ នាមាតិ. កាមភវាទយោ កាមធាតុអាទិវសេន វុត្តាយេវ.

កាមេសនាទីសុ ‘‘តត្ថ កតមា កាមេសនា? យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមជ្ឈោសានំ, អយំ វុច្ចតិ កាមេសនា’’តិ ឯវំ វុត្តោ កាមគវេសនរាគោ កាមេសនា នាម. ‘‘តត្ថ កតមា ភវេសនា? យោ ភវេសុ ភវច្ឆន្ទោ ភវជ្ឈោសានំ, អយំ វុច្ចតិ ភវេសនា’’តិ ឯវំ វុត្តោ ភវគវេសនរាគោ ភវេសនា នាម. ‘‘តត្ថ កតមា ព្រហ្មចរិយេសនា? សស្សតោ លោកោតិ វា…បេ… នេវ ហោតិ ន នហោតិ តថាគតោ បរម្មរណាតិ វា, យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ វិបរិយេសគ្គាហោ, អយំ វុច្ចតិ ព្រហ្មចរិយេសនា’’តិ ឯវំ វុត្តា ទិដ្ឋិគតិកសម្មតស្ស ព្រហ្មចរិយស្ស គវេសនទិដ្ឋិ ព្រហ្មចរិយេសនា នាម. ន កេវលញ្ច ភវរាគទិដ្ឋិយោវ, តទេកដ្ឋំ កម្មម្បិ ឯសនាយេវ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘តត្ថ កតមា កាមេសនា? កាមរាគោ តទេកដ្ឋំ អកុសលំ កាយកម្មំ វចីកម្មំ មនោកម្មំ, អយំ វុច្ចតិ កាមេសនា. តត្ថ កតមា ភវេសនា? ភវរាគោ តទេកដ្ឋំ អកុសលំ កាយកម្មំ វចីកម្មំ មនោកម្មំ, អយំ វុច្ចតិ ភវេសនា. តត្ថ កតមា ព្រហ្មចរិយេសនា? អន្តគ្គាហិកា ទិដ្ឋិ តទេកដ្ឋំ អកុសលំ កាយកម្មំ វចីកម្មំ មនោកម្មំ, អយំ វុច្ចតិ ព្រហ្មចរិយេសនា’’តិ.

វិធាសុ ‘‘កថំវិធំ សីលវន្តំ វទន្តិ, កថំវិធំ បញ្ញវន្តំ វទន្តី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.៩៥) អាការសណ្ឋានំ វិធា នាម. ‘‘ឯកវិធេន ញាណវត្ថុ ទុវិធេន ញាណវត្ថូ’’តិអាទីសុ (វិភ. ៧៥១) កោដ្ឋាសោ. ‘‘សេយ្យោហមស្មីតិ វិធា’’តិអាទីសុ (វិភ. ៩២០) មានោ វិធា នាម. ឥធ សោ អធិប្បេតោ. មានោ ហិ សេយ្យាទិវសេន វិទហនតោ វិធាតិ វុច្ចតិ. សេយ្យោហមស្មីតិ ឥមិនា សេយ្យសទិសហីនានំ វសេន តយោ មានា វុត្តា. សទិសហីនេសុបិ ឯសេវ នយោ.

អយញ្ហិ មានោ នាម សេយ្យស្ស តិវិធោ, សទិសស្ស តិវិធោ, ហីនស្ស តិវិធោតិ នវវិធោ ហោតិ. តត្ថ ‘‘សេយ្យស្ស សេយ្យោហមស្មី’’តិ មានោ រាជូនញ្ចេវ បព្ពជិតានញ្ច ឧប្បជ្ជតិ.

រាជា ហិ រដ្ឋេន វា ធនវាហនេហិ វា ‘‘កោ មយា សទិសោ អត្ថី’’តិ ឯតំ មានំ ករោតិ. បព្ពជិតោបិ សីលធុតង្គាទីហិ ‘‘កោ មយា សទិសោ អត្ថី’’តិ ឯតំ មានំ ករោតិ. ‘‘សេយ្យស្ស សទិសោហមស្មី’’តិ មានោបិ ឯតេសំយេវ ឧប្បជ្ជតិ. រាជា ហិ រដ្ឋេន វា ធនវាហនេហិ វា អញ្ញរាជូហិ សទ្ធិំ មយ្ហំ កិំ នានាករណន្តិ ឯតំ មានំ ករោតិ. បព្ពជិតោបិ សីលធុតង្គាទីហិបិ អញ្ញេន ភិក្ខុនា មយ្ហំ កិំ នានាករណន្តិ ឯតំ មានំ ករោតិ. ‘‘សេយ្យស្ស ហីនោហមស្មី’’តិ មានោបិ ឯតេសំយេវ ឧប្បជ្ជតិ. យស្ស ហិ រញ្ញោ រដ្ឋំ វា ធនវាហនាទីនិ វា នាតិសម្បន្នានិ ហោន្តិ, សោ មយ្ហំ រាជាតិ វោហារមុខមត្តមេវ, កិំ រាជា នាម អហន្តិ ឯតំ មានំ ករោតិ. បព្ពជិតោបិ អប្បលាភសក្ការោ អហំ ធម្មកថិកោ ពហុស្សុតោ មហាថេរោតិ កថាមត្តកមេវ, កិំ ធម្មកថិកោ នាមាហំ កិំ ពហុស្សុតោ កិំ មហាថេរោ យស្ស មេ លាភសក្ការោ នត្ថីតិ ឯតំ មានំ ករោតិ.

‘‘សទិសស្ស សេយ្យោហមស្មី’’តិ មានាទយោ អមច្ចាទីនំ ឧប្បជ្ជន្តិ. អមច្ចោ វា ហិ រដ្ឋិយោ វា ភោគយានវាហនាទីហិ កោ មយា សទិសោ អញ្ញោ រាជបុរិសោ អត្ថីតិ វា មយ្ហំ អញ្ញេហិ សទ្ធិំ កិំ នានាករណន្តិ វា អមច្ចោតិ នាមមេវ មយ្ហំ, ឃាសច្ឆាទនមត្តម្បិ មេ នត្ថិ, កិំ អមច្ចោ នាមាហន្តិ វា ឯតេ មានេ ករោតិ.

‘‘ហីនស្ស សេយ្យោហមស្មី’’តិ មានាទយោ ទាសាទីនំ ឧប្បជ្ជន្តិ. ទាសោ ហិ មាតិតោ វា បិតិតោ វា កោ មយា សទិសោ អញ្ញោ ទាសោ នាម អត្ថិ, អញ្ញេ ជីវិតុំ អសក្កោន្តា កុច្ឆិហេតុ ទាសា ជាតា, អហំ បន បវេណីអាគតត្តា សេយ្យោតិ វា បវេណីអាគតភាវេន ឧភតោសុទ្ធិកទាសត្តេន អសុកទាសេន នាម សទ្ធិំ កិំ មយ្ហំ នានាករណន្តិ វា កុច្ឆិវសេនាហំ ទាសព្យ ឧបគតោ, មាតាបិតុកោដិយា បន មេ ទាសដ្ឋានំ នត្ថិ, កិំ ទាសោ នាម អហន្តិ វា ឯតេ មានេ ករោតិ. យថា ច ទាសោ, ឯវំ បុក្កុសចណ្ឌាលាទយោបិ ឯតេ មានេ ករោន្តិយេវ.

ឯត្ថ ច សេយ្យស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ, ច សទិសស្ស សទិសោហមស្មីតិ ច ហីនស្ស ហីនោហមស្មីតិ ច ឥមេ តយោ មានា យាថាវមានា នាម អរហត្តមគ្គវជ្ឈា. សេសា ឆ មានា អយាថាវមានា នាម បឋមមគ្គវជ្ឈា.

តយោ អទ្ធាតិ តយោ កាលា. អតីតោ អទ្ធាតិអាទីសុ ទ្វេបរិយាយា សុត្តន្តបរិយាយោ ច អភិធម្មបរិយាយោ ច. សុត្តន្តបរិយាយេន បដិសន្ធិតោ បុព្ពេ អតីតោ អទ្ធា នាម. ចុតិតោ បច្ឆា អនាគតោ អទ្ធា នាម. សហ ចុតិបដិសន្ធីហិ តទន្តរំ បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា នាម. អភិធម្មបរិយាយេន តីសុ ខណេសុ ភង្គតោ ឧទ្ធំ អតីតោ អទ្ធា នាម. ឧប្បាទតោ បុព្ពេ អនាគតោ អទ្ធា នាម. ខណត្តយេ បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា នាម. អតីតាទិភេទោ ច នាម អយំ ធម្មានំ ហោតិ, ន កាលស្ស. អតីតាទិភេទេ បន ធម្មេ ឧបាទាយ ឥធ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានោបិ កាលោ តេនេវ វោហារេន វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

តយោ អន្តាតិ តយោ កោដ្ឋាសា. ‘‘កាយពន្ធនស្ស អន្តោ ជីរតី’’តិអាទីសុ (ចូឡវ. ២៧៨) ហិ អន្តោយេវ អន្តោ. ‘‘ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.៥១) បរភាគោ អន្តោ. ‘‘អន្តមិទំ, ភិក្ខវេ, ជីវិកាន’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.៨០) ឯត្ថ លាមកភាវោ អន្តោ. ‘‘សក្កាយោ ខោ, អាវុសោ, បឋមោ អន្តោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៦.៦១) កោដ្ឋាសោ អន្តោ. ឥធ កោដ្ឋាសោ អធិប្បេតោ. សក្កាយោតិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. សក្កាយសមុទយោតិ តេសំ និព្ពត្តិកា បុរិមតណ្ហា. សក្កាយនិរោធោតិ ឧភិន្នំ អប្បវត្តិភូតំ និព្ពានំ. មគ្គោ បន និរោធាធិគមស្ស ឧបាយត្តា និរោធេ គហិតេ គហិតោវាតិ វេទិតព្ពោ.

ទុក្ខទុក្ខតាតិ ទុក្ខភូតា ទុក្ខតា. ទុក្ខវេទនាយេតំ នាមំ. សង្ខារទុក្ខតាតិ សង្ខារភាវេន ទុក្ខតា. អទុក្ខមសុខាវេទនាយេតំ នាមំ. សា ហិ សង្ខតត្តា ឧប្បាទជរាភង្គបីឡិតា, តស្មា អញ្ញទុក្ខសភាវវិរហតោ សង្ខារទុក្ខតាតិ វុត្តា. វិបរិណាមទុក្ខតាតិ វិបរិណាមេ ទុក្ខតា. សុខវេទនាយេតំ នាមំ. សុខស្ស ហិ វិបរិណាមេ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា សុខំ វិបរិណាមទុក្ខតាតិ វុត្តំ. អបិច ឋបេត្វា ទុក្ខវេទនំ សុខវេទនញ្ច សព្ពេបិ តេភូមកា ធម្មា ‘‘សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា’’តិ វចនតោ សង្ខារទុក្ខតាតិ វេទិតព្ពា.

មិច្ឆត្តនិយតោតិ មិច្ឆាសភាវោ ហុត្វា និយតោ. និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិយា សទ្ធិំ អានន្តរិយកម្មស្សេតំ នាមំ. សម្មាសភាវេ និយតោ សម្មត្តនិយតោ. ចតុន្នំ អរិយមគ្គានមេតំ នាមំ. ន និយតោតិ អនិយតោ. អវសេសានំ ធម្មានមេតំ នាមំ.

តយោ តមាតិ ‘‘តមន្ធការោ សម្មោហោ អវិជ្ជោឃោ មហាភយោ’’តិ វចនតោ អវិជ្ជា តមោ នាម. ឥធ បន អវិជ្ជាសីសេន វិចិកិច្ឆា វុត្តា. អារព្ភាតិ អាគម្ម. កង្ខតីតិ កង្ខំ ឧប្បាទេតិ. វិចិកិច្ឆតីតិ វិចិនន្តោ កិច្ឆំ អាបជ្ជតិ, សន្និដ្ឋាតុំ ន សក្កោតិ. នាធិមុច្ឆតីតិ តត្ថ អធិមុច្ឆិតុំ ន សក្កោតិ. ន សម្បសីទតីតិ តំ អារព្ភ បសាទំ អារោបេតុំ ន សក្កោតិ.

អរក្ខេយ្យានីតិ ន រក្ខិតព្ពានិ. តីសុ ទ្វារេសុ បច្ចេកំ រក្ខណកិច្ចំ នត្ថិ, សព្ពានិ សតិយា ឯវ រក្ខិតានីតិ ទីបេតិ. នត្ថិ តថាគតស្សាតិ. ‘‘ឥទំ នាម មេ សហសា ឧប្បន្នំ កាយទុច្ចរិតំ, ឥមាហំ យថា មេ បរោ ន ជានាតិ, តថា រក្ខាមិ, បដិច្ឆាទេមី’’តិ ឯវំ រក្ខិតព្ពំ នត្ថិ តថាគតស្ស កាយទុច្ចរិតំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. កិំ បន សេសខីណាសវានំ កាយសមាចារាទយោ អបរិសុទ្ធាតិ? នោ អបរិសុទ្ធា. ន បន តថាគតស្ស វិយ បរិសុទ្ធា. អប្បស្សុតខីណាសវោ ហិ កិញ្ចាបិ លោកវជ្ជំ នាបជ្ជតិ, បណ្ណត្តិយំ បន អកោវិទត្តា វិហារការំ កុដិការំ សហគារំ សហសេយ្យន្តិ ឯវរូបា កាយទ្វារេ អាបត្តិយោ អាបជ្ជតិ. សញ្ចរិត្តំ បទសោធម្មំ ឧត្តរិឆប្បញ្ចវាចំ ភូតារោចនន្តិ ឯវរូបា វចីទ្វារេ អាបត្តិយោ អាបជ្ជតិ. ឧបនិក្ខិត្តសាទិយនវសេន មនោទ្វារេ រូបិយប្បដិគ្គាហណាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, ធម្មសេនាបតិសទិសស្សាបិ ហិ ខីណាសវស្ស មនោទ្វារេ សឧបារម្ភវសេន មនោទុច្ចរិតំ ឧប្បជ្ជតិ ឯវ.

ចាតុមវត្ថុស្មិញ្ហិ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ សារិបុត្តមោគ្គល្លានានំ បណាមិតកាលេ តេសំ អត្ថាយ ចាតុមេយ្យកេហិ សក្យេហិ ភគវតិ ខមាបិតេ ថេរោ ភគវតា ‘‘កិន្តិ តេ សារិបុត្ត អហោសិ មយា ភិក្ខុសង្ឃេ បណាមិតេ’’តិ បុដ្ឋោ អហំ បរិសាយ អព្យត្តភាវេន សត្ថារា បណាមិតោ. ឥតោ ទានិ បដ្ឋាយ បរំ ន ឱវទិស្សាមីតិ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា អាហ ‘‘ឯវំ ខោ មេ, ភន្តេ, អហោសិ ភគវតា ភិក្ខុសង្ឃោ បណាមិតោ, អប្បោស្សុក្កោ ទានិ ភគវា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ អនុយុត្តោ វិហរិស្សតិ, មយម្បិ ទានិ អប្បោស្សុក្កា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ អនុយុត្តា វិហរិស្សាមា’’តិ.

អថស្ស តស្មិំ មនោទុច្ចរិតេ ឧបារម្ភំ អារោបេន្តោ សត្ថា អាហ – ‘‘អាគមេហិ ត្វំ, សារិបុត្ត ន ខោ តេ, សារិបុត្ត, បុនបិ ឯវរូបំ ចិត្តំ ឧប្បាទេតព្ព’’ន្តិ. ឯវំ បរំ ន ឱវទិស្សាមិ នានុសាសិស្សាមីតិ វិតក្កិតមត្តម្បិ ថេរស្ស មនោទុច្ចរិតំ នាម ជាតំ. ភគវតោ បន ឯត្តកំ នាម នត្ថិ, អនច្ឆរិយញ្ចេតំ. សព្ពញ្ញុតំ បត្តស្ស ទុច្ចរិតំ ន ភវេយ្យ. ពោធិសត្តភូមិយំ ឋិតស្ស ឆព្ពស្សានិ បធានំ អនុយុញ្ជន្តស្សាបិ បនស្ស នាហោសិ. ឧទរច្ឆវិយា បិដ្ឋិកណ្ដកំ អល្លីនាយ ‘‘កាលង្កតោ សមណោ គោតមោ’’តិ ទេវតានំ វិមតិយា ឧប្បជ្ជមានាយបិ ‘‘សិទ្ធត្ថ កស្មា កិលមសិ? សក្កា ភោគេ ច ភុញ្ជិតុំ បុញ្ញានិ ច កាតុ’’ន្តិ មារេន បាបិមតា វុច្ចមានស្ស ‘‘ភោគេ ភុញ្ជិស្សាមី’’តិ វិតក្កមត្តម្បិ នុប្បជ្ជតិ. អថ នំ មារោ ពោធិសត្តកាលេ ឆព្ពស្សានិ ពុទ្ធកាលេ ឯកំ វស្សំ អនុពន្ធិត្វា កិញ្ចិ វជ្ជំ អបស្សិត្វា ឥទំ វត្វា បក្កាមិ –

‘‘សត្តវស្សានិ ភគវន្តំ, អនុពន្ធិំ បទាបទំ;

ឱតារំ នាធិគច្ឆិស្សំ, សម្ពុទ្ធស្ស សតីមតោ’’តិ. (សុ. និ. ៤៤៨);

អបិច អដ្ឋារសន្នំ ពុទ្ធធម្មានំ វសេនាបិ ភគវតោ ទុច្ចរិតាភាវោ វេទិតព្ពោ. អដ្ឋារស ពុទ្ធធម្មា នាម នត្ថិ តថាគតស្ស កាយទុច្ចរិតំ, នត្ថិ វចីទុច្ចរិតំ, នត្ថិ មនោទុច្ចរិតំ, អតីតេ ពុទ្ធស្ស អប្បដិហតញាណំ, អនាគតេ, បច្ចុប្បន្នេ ពុទ្ធស្ស អប្បដិហតញាណំ, សព្ពំ កាយកម្មំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណានុបរិវត្តិ, សព្ពំ វចីកម្មំ, សព្ពំ មនោកម្មំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណានុបរិវត្តិ, នត្ថិ ឆន្ទស្ស ហានិ, នត្ថិ វីរិយស្ស ហានិ, នត្ថិ សតិយា ហានិ, នត្ថិ ទវា, នត្ថិ រវា, នត្ថិ ចលិតំ នត្ថិ សហសា, នត្ថិ អព្យាវដោ មនោ, នត្ថិ អកុសលចិត្តន្តិ.

កិញ្ចនាតិ បលិពោធា. រាគោ កិញ្ចនន្តិ រាគោ ឧប្បជ្ជមានោ សត្តេ ពន្ធតិ បលិពុន្ធតិ តស្មា កិញ្ចនន្តិ វុច្ចតិ. ឥតរេសុបិ ទ្វីសុ ឯសេវ នយោ.

អគ្គីតិ អនុទហនដ្ឋេន អគ្គិ. រាគគ្គីតិ រាគោ ឧប្បជ្ជមានោ សត្តេ អនុទហតិ ឈាបេតិ, តស្មា អគ្គីតិ វុច្ចតិ. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ វត្ថូនិ ឯកា ទហរភិក្ខុនី ចិត្តលបព្ពតវិហារេ ឧបោសថាគារំ គន្ត្វា ទ្វារបាលរូបកំ ឱលោកយមានា ឋិតា. អថស្សា អន្តោ រាគោ ឧប្បន្នោ. សា តេនេវ ឈាយិត្វា កាលមកាសិ. ភិក្ខុនិយោ គច្ឆមានា ‘‘អយំ ទហរា ឋិតា, បក្កោសថ, ន’’ន្តិ អាហំសុ. ឯកា គន្ត្វា កស្មា ឋិតាសីតិ ហត្ថេ គណ្ហិ. គហិតមត្តា បរិវត្តិត្វា បបតា. ឥទំ តាវ រាគស្ស អនុទហនតាយ វត្ថុ. ទោសស្ស បន អនុទហនតាយ មនោបទោសិកា ទេវា. មោហស្ស អនុទហនតាយ ខិឌ្ឌាបទោសិកា ទេវា ទដ្ឋព្ពា. មោហវសេន ហិ តាសំ សតិសម្មោសោ ហោតិ. តស្មា ខិឌ្ឌាវសេន អាហារកាលំ អតិវត្តិត្វា កាលង្ករោន្តិ.

អាហុនេយ្យគ្គីតិអាទីសុ អាហុនំ វុច្ចតិ សក្ការោ, អាហុនំ អរហន្តីតិ អាហុនេយ្យា. មាតាបិតរោ ហិ បុត្តានំ ពហូបការតាយ អាហុនំ អរហន្តិ. តេសុ វិប្បដិបជ្ជមានា បុត្តា និរយាទីសុ និព្ពត្តន្តិ. តស្មា កិញ្ចាបិ មាតាបិតរោ នានុទហន្តិ, អនុទហនស្ស បន បច្ចយា ហោន្តិ. ឥតិ អនុទហនដ្ឋេន អាហុនេយ្យគ្គីតិ វុច្ចន្តិ. ស្វាយមត្ថោ មិត្តវិន្ទកវត្ថុនា ទីបេតព្ពោ –

មិត្តវិន្ទកោ ហិ មាតរា ‘‘តាត, អជ្ជ ឧបោសថិកោ ហុត្វា វិហារេ សព្ពរត្តិំ ធម្មស្សវនំ សុណ, សហស្សំ តេ ទស្សាមី’’តិ វុត្តោ ធនលោភេន ឧបោសថំ សមាទាយ វិហារំ គន្ត្វា ឥទំ ឋានំ អកុតោភយន្តិ សល្លក្ខេត្វា ធម្មាសនស្ស ហេដ្ឋា និបន្នោ សព្ពរត្តិំ និទ្ទាយិត្វា ឃរំ អគមាសិ. មាតា បាតោវ យាគុំ បចិត្វា ឧបនាមេសិ. សោ សហស្សំ គហេត្វាវ បិវិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ធនំ សំហរិស្សាមី’’តិ. សោ នាវាយ សមុទ្ទំ បក្ខន្ទិតុកាមោ អហោសិ. អថ នំ មាតា ‘‘តាត, ឥមស្មិំ កុលេ ចត្តាលីសកោដិធនំ អត្ថិ, អលំ គមនេនា’’តិ និវារេសិ. សោ តស្សា វចនំ អនាទិយិត្វា គច្ឆតិ ឯវ. មាតា បុរតោ អដ្ឋាសិ. អថ នំ កុជ្ឈិត្វា ‘‘អយំ មយ្ហំ បុរតោ តិដ្ឋតី’’តិ បាទេន បហរិត្វា បតិតំ អន្តរំ កត្វា អគមាសិ.

មាតា ឧដ្ឋហិត្វា ‘‘មាទិសាយ មាតរិ ឯវរូបំ កម្មំ កត្វា គតស្ស តេ គតដ្ឋានេ សុខំ ភវិស្សតីតិ ឯវំសញ្ញី នាម ត្វំ បុត្តា’’តិ អាហ. តស្ស នាវំ អារុយ្ហ គច្ឆតោ សត្តមេ ទិវសេ នាវា អដ្ឋាសិ. អថ តេ មនុស្សា ‘‘អទ្ធា ឯត្ថ បាបបុរិសោ អត្ថិ សលាកំ ទេថា’’តិ អាហំសុ. សលាកា ទិយ្យមានា តស្សេវ តិក្ខត្តុំ បាបុណាតិ. តេ តស្ស ឧឡុម្បំ ទត្វា តំ សមុទ្ទេ បក្ខិបិំសុ. សោ ឯកំ ទីបំ គន្ត្វា វិមានបេតីហិ សទ្ធិំ សម្បត្តិំ អនុភវន្តោ តាហិ ‘‘បុរតោ បុរតោ មា អគមាសី’’តិ វុច្ចមានោបិ តទ្ទិគុណំ តទ្ទិគុណំ សម្បត្តិំ បស្សន្តោ អនុបុព្ពេន ខុរចក្កធរំ ឯកំ អទ្ទស. តស្ស តំ ចក្កំ បទុមបុប្ផំ វិយ ឧបដ្ឋាសិ. សោ តំ អាហ – ‘‘អម្ភោ, ឥទំ តយា បិឡន្ធិតំ បទុមំ មយ្ហំ ទេហី’’តិ. ‘‘ន ឥទំ សាមិ បទុមំ, ខុរចក្កំ ឯត’’ន្តិ. សោ ‘‘វញ្ចេសិ មំ, ត្វំ កិំ មយា បទុមំ អទិដ្ឋបុព្ព’’ន្តិ វត្វា ត្វំ លោហិតចន្ទនំ វិលិម្បិត្វា បិឡន្ធនំ បទុមបុប្ផំ មយ្ហំ ន ទាតុកាមោតិ អាហ. សោ ចិន្តេសិ ‘‘អយម្បិ មយា កតសទិសំ កម្មំ កត្វា តស្ស ផលំ អនុភវិតុកាមោ’’តិ. អថ នំ ‘‘ហន្ទ រេ’’តិ វត្វា តស្ស មត្ថកេ ចក្កំ បក្ខិបិ. តេន វុត្តំ –

‘‘ចតុព្ភិ អដ្ឋជ្ឈគមា, អដ្ឋាហិបិ ច សោឡស;

សោឡសាហិ ច ពាត្តិំស, អត្រិច្ឆំ ចក្កមាសទោ;

ឥច្ឆាហតស្ស បោសស្ស, ចក្កំ ភមតិ មត្ថកេ’’តិ. (ជា. ១.១.១០៤).

គហបតីតិ បន គេហសាមិកោ វុច្ចតិ. សោ មាតុគាមស្ស សយនវត្ថាលង្ការាទិអនុប្បទានេន ពហូបការោ. តំ អតិចរន្តោ មាតុគាមោ និរយាទីសុ និព្ពត្តតិ, តស្មា សោបិ បុរិមនយេនេវ អនុទហនដ្ឋេន គហបតគ្គីតិ វុត្តោ.

តត្ថ វត្ថុ – កស្សបពុទ្ធស្ស កាលេ សោតាបន្នស្ស ឧបាសកស្ស ភរិយា អតិចារិនី អហោសិ. សោ តំ បច្ចក្ខតោ ទិស្វា ‘‘កស្មា ត្វំ ឯវំ ករោសី’’តិ អាហ. សា ‘‘សចាហំ ឯវរូបំ ករោមិ, អយំ មេ សុនខោ វិលុប្បមានោ ខាទតូ’’តិ វត្វា កាលង្កត្វា កណ្ណមុណ្ឌកទហេ វេមានិកបេតី ហុត្វា និព្ពត្តា. ទិវា សម្បត្តិំ អនុភវតិ, រត្តិំ ទុក្ខំ. តទា ពារាណសីរាជា មិគវំ ចរន្តោ អរញ្ញំ បវិសិត្វា អនុបុព្ពេន កណ្ណមុណ្ឌកទហំ សម្បត្តោ តាយ សទ្ធិំ សម្បត្តិំ អនុភវតិ. សា តំ វញ្ចេត្វា រត្តិំ ទុក្ខំ អនុភវតិ. សោ ញត្វា ‘‘កត្ថ នុ ខោ គច្ឆតី’’តិ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ គន្ត្វា អវិទូរេ ឋិតោ កណ្ណមុណ្ឌកទហតោ និក្ខមិត្វា តំ ‘‘បដបដ’’ន្តិ ខាទមានំ ឯកំ សុនខំ ទិស្វា អសិនា ទ្វិធា ឆិន្ទិ. ទ្វេ អហេសុំ. បុន ឆិន្នេ ចត្តារោ. បុន ឆិន្នេ អដ្ឋ. បុន ឆិន្នេ សោឡស អហេសុំ. សា ‘‘កិំ ករោសិ សាមី’’តិ អាហ. សោ ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ អាហ. សា ‘‘ឯវំ អកត្វា ខេឡបិណ្ឌំ ភូមិយំ និដ្ឋុភិត្វា បាទេន ឃំសាហី’’តិ អាហ. សោ តថា អកាសិ. សុនខា អន្តរធាយិំសុ. តំ ទិវសំ តស្សា កម្មំ ខីណំ. រាជា វិប្បដិសារី ហុត្វា គន្តុំ អារទ្ធោ. សា ‘‘មយ្ហំ, សាមិ, កម្មំ ខីណំ មា អគមា’’តិ អាហ. រាជា អសុត្វាវ គតោ.

ទក្ខិណេយ្យគ្គីតិ ឯត្ថ បន ទក្ខិណាតិ ចត្តារោ បច្ចយា, ភិក្ខុសង្ឃោ ទក្ខិណេយ្យោ. សោ គិហីនំ តីសុ សរណេសុ បញ្ចសុ សីលេសុ ទសសុ សីលេសុ មាតាបិតុឧបដ្ឋានេ ធម្មិកសមណព្រាហ្មណឧបដ្ឋានេតិ ឯវមាទីសុ កល្យាណធម្មេសុ និយោជនេន ពហូបការោ, តស្មិំ មិច្ឆាបដិបន្នា គិហី ភិក្ខុសង្ឃំ អក្កោសិត្វា បរិភាសិត្វា និរយាទីសុ និព្ពត្តន្តិ, តស្មា សោបិ បុរិមនយេនេវ អនុទហនដ្ឋេន ទក្ខិណេយ្យគ្គីតិ វុត្តោ. ឥមស្ស បនត្ថស្ស វិភាវនត្ថំ វិមានវត្ថុស្មិំ រេវតីវត្ថុ វិត្ថារេតព្ពំ.

‘‘តិវិធេន រូបសង្គហោ’’តិ ឯត្ថ តិវិធេនាតិ តីហិ កោដ្ឋាសេហិ. សង្គហោតិ ជាតិសញ្ជាតិកិរិយគណនវសេន ចតុព្ពិធោ សង្គហោ. តត្ថ សព្ពេ ខត្តិយា អាគច្ឆន្តូតិអាទិកោ (ម. និ. ១.៤៦២) ជាតិសង្គហោ. សព្ពេ កោសលកាតិអាទិកោ សញ្ជាតិសង្គហោ. សព្ពេ ហត្ថារោហាតិអាទិកោ កិរិយសង្គហោ. ចក្ខាយតនំ កតមំ ខន្ធគណនំ គច្ឆតីតិ? ចក្ខាយតនំ រូបក្ខន្ធគណនំ គច្ឆតីតិ. ហញ្ចិ ចក្ខាយតនំ រូបក្ខន្ធេន សង្គហិតន្តិ អយំ គណនសង្គហោ, សោ ឥធ អធិប្បេតោ. តស្មា តិវិធេន រូបសង្គហោតិ តីហិ កោដ្ឋាសេហិ រូបគណនាតិ អត្ថោ.

សនិទស្សនាទីសុ អត្តានំ អារព្ភ បវត្តេន ចក្ខុវិញ្ញាណសង្ខាតេន សហ និទស្សនេនាតិ សនិទស្សនំ. ចក្ខុបដិហននសមត្ថតោ សហ បដិឃេនាតិ សប្បដិឃំ. តំ អត្ថតោ រូបាយតនមេវ. ចក្ខុវិញ្ញាណសង្ខាតំ នាស្ស និទស្សនន្តិ អនិទស្សនំ. សោតាទិបដិហននសមត្ថតោ សហ បដិឃេនាតិ សប្បដិឃំ. តំ អត្ថតោ ចក្ខាយតនាទីនិ នវ អាយតនានិ. វុត្តប្បការំ នាស្ស និទស្សនន្តិ អនិទស្សនំ. នាស្ស បដិឃោតិ អប្បដិឃំ. តំ អត្ថតោ ឋបេត្វា ទសាយតនានិ អវសេសំ សុខុមរូបំ.

តយោ សង្ខារាតិ សហជាតធម្មេ ចេវ សម្បរាយេ ផលធម្មេ ច សង្ខរោន្តិ រាសី ករោន្តីតិ សង្ខារា. អភិសង្ខរោតីតិ អភិសង្ខារោ. បុញ្ញោ អភិសង្ខារោ បុញ្ញាភិសង្ខារោ.

‘‘តត្ថ កតមោ បុញ្ញាភិសង្ខារោ? កុសលា ចេតនា កាមាវចរា រូបាវចរា ទានមយា សីលមយា ភាវនាមយា’’តិ ឯវំ វុត្តានំ អដ្ឋន្នំ កាមាវចរកុសលមហាចិត្តចេតនានំ, បញ្ចន្នំ រូបាវចរកុសលចេតនានញ្ចេតំ អធិវចនំ. ឯត្ថ ច ទានសីលមយា អដ្ឋេវ ចេតនា ហោន្តិ. ភាវនាមយា តេរសាបិ. យថា ហិ បគុណំ ធម្មំ សជ្ឈាយមានោ ឯកំ ទ្វេ អនុសន្ធិំ គតោបិ ន ជានាតិ, បច្ឆា អាវជ្ជន្តោ ជានាតិ, ឯវមេវ កសិណបរិកម្មំ ករោន្តស្ស បគុណជ្ឈានំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស ញាណវិប្បយុត្តាបិ ភាវនា ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ភាវនាមយា តេរសាបី’’តិ.

តត្ថ ទានមយាទីសុ ‘‘ទានំ អារព្ភ ទានមធិកិច្ច យា ឧប្បជ្ជតិ ចេតនា សញ្ចេតនា ចេតយិតត្តំ, អយំ វុច្ចតិ ទានមយោ បុញ្ញាភិសង្ខារោ. សីលំ អារព្ភ, ភាវនំ អារព្ភ, ភាវនមធិកិច្ច យា ឧប្បជ្ជតិ ចេតនា សញ្ចេតនា ចេតយិតត្តំ, អយំ វុច្ចតិ ភាវនាមយោ បុញ្ញាភិសង្ខារោ’’តិ អយំ សង្ខេបទេសនា.

ចីវរាទីសុ បន ចតូសុ បច្ចយេសុ រូបាទីសុ វា ឆសុ អារម្មណេសុ អន្នាទីសុ វា ទសសុ ទានវត្ថូសុ តំ តំ ទេន្តស្ស តេសំ ឧប្បាទនតោ បដ្ឋាយ បុព្ពភាគេ, បរិច្ចាគកាលេ, បច្ឆា សោមនស្សចិត្តេន អនុស្សរណេ ចាតិ តីសុ កាលេសុ បវត្តា ចេតនា ទានមយា នាម. សីលបូរណត្ថាយ បន បព្ពជិស្សាមីតិ វិហារំ គច្ឆន្តស្ស, បព្ពជន្តស្ស មនោរថំ មត្ថកំ បាបេត្វា បព្ពជិតោ វតម្ហិ សាធុ សាធូតិ អាវជ្ជន្តស្ស, បាតិមោក្ខំ សំវរន្តស្ស, ចីវរាទយោ បច្ចយេ បច្ចវេក្ខន្តស្ស, អាបាថគតេសុ រូបាទីសុ ចក្ខុទ្វារាទីនិ សំវរន្តស្ស, អាជីវំ សោធេន្តស្ស ច បវត្តា ចេតនា សីលមយា នាម.

បដិសម្ភិទាយំ វុត្តេន វិបស្សនាមគ្គេន ‘‘ចក្ខុំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ ភាវេន្តស្ស…បេ… មនំ. រូបេ. ធម្មេ. ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ… មនោវិញ្ញាណំ. ចក្ខុសម្ផស្សំ…បេ… មនោសម្ផស្សំ. ចក្ខុសម្ផស្សជំ វេទនំ…បេ… មនោសម្ផស្សជំ វេទនំ. រូបសញ្ញំ, ជរាមរណំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ ភាវេន្តស្ស បវត្តា ចេតនា ភាវនាមយា នាមា’’តិ អយំ វិត្ថារកថា.

អបុញ្ញោ ច សោ អភិសង្ខារោ ចាតិ អបុញ្ញាភិសង្ខារោ. ទ្វាទសអកុសលចិត្តសម្បយុត្តានំ ចេតនានំ ឯតំ អធិវចនំ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘តត្ថ កតមោ អបុញ្ញាភិសង្ខារោ? អកុសលចេតនា កាមាវចរា, អយំ វុច្ចតិ អបុញ្ញាភិសង្ខារោ’’តិ. អានេញ្ជំ និច្ចលំ សន្តំ វិបាកភូតំ អរូបមេវ អភិសង្ខរោតីតិ អានេញ្ជាភិសង្ខារោ. ចតុន្នំ អរូបាវចរកុសលចេតនានំ ឯតំ អធិវចនំ. យថាហ ‘‘តត្ថ កតមោ អានេញ្ជាភិសង្ខារោ? កុសលចេតនា អរូបាវចរា, អយំ វុច្ចតិ អានេញ្ជាភិសង្ខារោ’’តិ.

បុគ្គលត្តិកេ សត្តវិធោ បុរិសបុគ្គលោ, តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខតីតិ សេក្ខោ. ខីណាសវោ សិក្ខិតសិក្ខត្តា បុន ន សិក្ខិស្សតីតិ អសេក្ខោ. បុថុជ្ជនោ សិក្ខាហិ បរិពាហិយត្តា នេវសេក្ខោ នាសេក្ខោ.

ថេរត្តិកេ ជាតិមហល្លកោ គិហី ជាតិត្ថេរោ នាម. ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, ថេរករណា ធម្មា. ឥធ, ភិក្ខវេ, ថេរោ សីលវា ហោតិ, ពហុស្សុតោ ហោតិ, ចតុន្នំ ឈានានំ លាភី ហោតិ, អាសវានំ ខយា ពហុស្សុតោ ហោតិ, ចតុន្នំ ឈានានំ លាភី ហោតិ, អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ ថេរករណា ធម្មា’’តិ (អ. និ. ៤.២២). ឯវំ វុត្តេសុ ធម្មេសុ ឯកេន វា អនេកេហិ វា សមន្នាគតោ ធម្មថេរោ នាម. អញ្ញតរោ ថេរនាមកោ ភិក្ខូតិ ឯវំ ថេរនាមកោ វា, យំ វា បន មហល្លកកាលេ បព្ពជិតំ សាមណេរាទយោ ទិស្វា ថេរោ ថេរោតិ វទន្តិ, អយំ សម្មុតិថេរោ នាម.

បុញ្ញកិរិយវត្ថូសុ ទានមេវ ទានមយំ. បុញ្ញកិរិយា ច សា តេសំ តេសំ អានិសំសានំ វត្ថុ ចាតិ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ. ឥតរេសុបិ ទ្វីសុ ឯសេវ នយោ. អត្ថតោ បន បុព្ពេ វុត្តទានមយចេតនាទិវសេនេវ សទ្ធិំ បុព្ពភាគអបរភាគចេតនាហិ ឥមានិ តីណិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ វេទិតព្ពានិ. ឯកមេកញ្ចេត្ថ បុព្ពភាគតោ បដ្ឋាយ កាយេន ករោន្តស្ស កាយកម្មំ ហោតិ. តទត្ថំ វាចំ និច្ឆារេន្តស្ស វចីកម្មំ. កាយង្គវាចង្គំ អចោបេត្វា មនសា ចិន្តេន្តស្ស មនោកម្មំ. អន្នាទីនិ ទេន្តស្ស ចាបិ អន្នទានាទីនិ ទេមីតិ វា ទានបារមិំ អាវជ្ជេត្វា វា ទានកាលេ ទានមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ ហោតិ. វត្តសីសេ ឋត្វា ទទតោ សីលមយំ. ខយតោ វយតោ សម្មសនំ បដ្ឋបេត្វា ទទតោ ភាវនាមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ ហោតិ.

អបរានិបិ សត្ត បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ អបចិតិសហគតំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ, វេយ្យាវច្ចសហគតំ, បត្តានុប្បទានំ, បត្តព្ភនុមោទនំ, ទេសនាមយំ, សវនមយំ, ទិដ្ឋិជុគតំ បុញ្ញកិរិយវត្ថូតិ. តត្ថ មហល្លកំ ទិស្វា បច្ចុគ្គមនបត្តចីវរប្បដិគ្គហណអភិវាទនមគ្គសម្បទានាទិវសេន អបចិតិសហគតំ វេទិតព្ពំ. វុឌ្ឍតរានំ វត្តប្បដិបត្តិករណវសេន, គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋំ ភិក្ខុំ ទិស្វា បត្តំ គហេត្វា គាមេ ភិក្ខំ សមាទបេត្វា ឧបសំហរណវសេន, ‘‘គច្ឆ ភិក្ខូនំ បត្តំ អាហរា’’តិ សុត្វា វេគេន គន្ត្វា បត្តាហរណាទិវសេន ច វេយ្យាវច្ចសហគតំ វេទិតព្ពំ. ចត្តារោ បច្ចយេ ទត្វា សព្ពសត្តានំ បត្តិ ហោតូតិ បវត្តនវសេន បត្តានុប្បទានំ វេទិតព្ពំ. បរេហិ ទិន្នាយ បត្តិយា សាធុ សុដ្ឋូតិ អនុមោទនាវសេន បត្តព្ភនុមោទនំ វេទិតព្ពំ. ឯកោ ‘‘ឯវំ មំ ‘ធម្មកថិកោ’តិ ជានិស្សន្តី’’តិ ឥច្ឆាយ ឋត្វា លាភគរុកោ ហុត្វា ទេសេតិ, តំ ន មហប្ផលំ. ឯកោ អត្តនោ បគុណធម្មំ អបច្ចាសីសមានោ បរេសំ ទេសេតិ, ឥទំ ទេសនាមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ នាម. ឯកោ សុណន្តោ ‘‘ឥតិ មំ ‘សទ្ធោ’តិ ជានិស្សន្តី’’តិ សុណាតិ, តំ ន មហប្ផលំ. ឯកោ ‘‘ឯវំ មេ មហប្ផលំ ភវិស្សតី’’តិ ហិតប្ផរណេន មុទុចិត្តេន ធម្មំ សុណាតិ, ឥទំ សវនមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ. ទិដ្ឋិជុគតំ បន សព្ពេសំ និយមលក្ខណំ. យំកិញ្ចិ បុញ្ញំ ករោន្តស្ស ហិ ទិដ្ឋិយា ឧជុភាវេនេវ មហប្ផលំ ហោតិ.

ឥតិ ឥមេសំ សត្តន្នំ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនំ បុរិមេហេវ តីហិ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ហិ អបចិតិវេយ្យាវច្ចានិ សីលមយេ. បត្តិទានបត្តព្ភនុមោទនានិ ទានមយេ. ទេសនាសវនានិ ភាវនាមយេ. ទិដ្ឋិជុគតំ តីសុបិ សង្គហំ គច្ឆតិ.

ចោទនាវត្ថូនីតិ ចោទនាការណានិ. ទិដ្ឋេនាតិ មំសចក្ខុនា វា ទិព្ពចក្ខុនា វា វីតិក្កមំ ទិស្វា ចោទេតិ. សុតេនាតិ បកតិសោតេន វា ទិព្ពសោតេន វា បរស្ស សទ្ទំ សុត្វា ចោទេតិ. បរិសង្កាយ វាតិ ទិដ្ឋបរិសង្កិតេន វា សុតបរិសង្កិតេន វា មុតបរិសង្កិតេន វា ចោទេតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

កាមូបបត្តិយោតិ កាមូបសេវនា កាមប្បដិលាភា វា. បច្ចុបដ្ឋិតកាមាតិ និពទ្ធកាមា និពទ្ធារម្មណា. សេយ្យថាបិ មនុស្សាតិ យថា មនុស្សា. មនុស្សា ហិ និពទ្ធេយេវ វត្ថុស្មិំ វសំ វត្តេន្តិ. យត្ថ បដិពទ្ធចិត្តា ហោន្តិ, សតម្បិ សហស្សម្បិ ទត្វា មាតុគាមំ អានេត្វា និពទ្ធភោគំ ភុញ្ជន្តិ. ឯកច្ចេ ទេវា នាម ចតុទេវលោកវាសិនោ. តេបិ និពទ្ធវត្ថុស្មិំយេវ វសំ វត្តេន្តិ. ឯកច្ចេ វិនិបាតិកា នាម នេរយិកេ ឋបេត្វា អវសេសា មច្ឆកច្ឆបាទយោបិ ហិ និពទ្ធវត្ថុស្មិំយេវ វសំ វត្តេន្តិ. មច្ឆោ អត្តនោ មច្ឆិយា កច្ឆបោ កច្ឆបិយាតិ. និម្មិនិត្វា និម្មិនិត្វាតិ នីលបីតាទិវសេន យាទិសំ យាទិសំ អត្តនោ រូបំ ឥច្ឆន្តិ, តាទិសំ តាទិសំ និម្មិនិត្វា អាយស្មតោ អនុរុទ្ធស្ស បុរតោ មនាបកាយិកា ទេវតា វិយ. និម្មានរតីតិ ឯវំ សយំ និម្មិតេ និម្មិតេ និម្មានេ រតិ ឯតេសន្តិ និម្មានរតី. បរនិម្មិតកាមាតិ បរេហិ និម្មិតកាមា. តេសញ្ហិ មនំ ញត្វា បរេ យថារុចិតំ កាមភោគំ និម្មិនន្តិ, តេ តត្ថ វសំ វត្តេន្តិ. កថំ បរស្ស មនំ ជានន្តីតិ? បកតិសេវនវសេន. យថា ហិ កុសលោ សូទោ រញ្ញោ ភុញ្ជន្តស្ស យំ យំ សោ ពហុំ គណ្ហាតិ, តំ តំ តស្ស រុច្ចតីតិ ជានាតិ, ឯវំ បកតិយា អភិរុចិតារម្មណំ ញត្វា តាទិសកំយេវ និម្មិនន្តិ. តេ តត្ថ វសំ វត្តេន្តិ, មេថុនំ សេវន្តិ. កេចិ បន ថេរា ‘‘ហសិតមត្តេន ឱលោកិតមត្តេន អាលិង្គិតមត្តេន ច តេសំ កាមកិច្ចំ ឥជ្ឈតី’’តិ វទន្តិ, តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯតំ បន នត្ថី’’តិ បដិក្ខិត្តំ. ន ហិ កាយេន អផុសន្តស្ស ផោដ្ឋព្ពំ កាមកិច្ចំ សាធេតិ. ឆន្នម្បិ ហិ កាមាវចរានំ កាមា បាកតិកា ឯវ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘ឆ ឯតេ កាមាវចរា, សព្ពកាមសមិទ្ធិនោ;

សព្ពេសំ ឯកសង្ខាតំ, អាយុ ភវតិ កិត្តក’’ន្តិ. (វិភ. ១០២៣);

សុខូបបត្តិយោតិ សុខប្បដិលាភា. ឧប្បាទេត្វា ឧប្បាទេត្វា សុខំ វិហរន្តីតិ តេ ហេដ្ឋា បឋមជ្ឈានសុខំ និព្ពត្តេត្វា ឧបរិ វិបាកជ្ឈានសុខំ អនុភវន្តីតិ អត្ថោ. សុខេន អភិសន្នាតិ ទុតិយជ្ឈានសុខេន តិន្តា. បរិសន្នាតិ សមន្តតោ តិន្តា. បរិបូរាតិ បរិបុណ្ណា. បរិប្ផុដាតិ តស្សេវ វេវចនំ. ឥទម្បិ វិបាកជ្ឈានសុខមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. អហោសុខំ អហោសុខន្តិ តេសំ កិរ ភវលោភោ មហា ឧប្បជ្ជតិ. តស្មា កទាចិ ករហចិ ឯវំ ឧទានំ ឧទានេន្តិ. សន្តមេវាតិ បណីតមេវ. តុសិតាតិ តតោ ឧត្តរិំ សុខស្ស អបត្ថនតោ សន្តុដ្ឋា ហុត្វា. សុខំ បដិវេទេន្តីតិ តតិយជ្ឈានសុខំ អនុភវន្តិ.

សេក្ខា បញ្ញាតិ សត្ត អរិយបញ្ញា. អរហតោ បញ្ញា អសេក្ខា. អវសេសា បញ្ញា នេវសេក្ខានាសេក្ខា.

ចិន្តាមយាទីសុ អយំ វិត្ថារោ – ‘‘តត្ថ កតមា ចិន្តាមយា បញ្ញា? យោគវិហិតេសុ វា កម្មាយតនេសុ យោគវិហិតេសុ វា សិប្បាយតនេសុ យោគវិហិតេសុ វា វិជ្ជាដ្ឋានេសុ កម្មស្សកតំ វា សច្ចានុលោមិកំ វា រូបំ អនិច្ចន្តិ វា…បេ… វិញ្ញាណំ អនិច្ចន្តិ វា យំ ឯវរូបំ អនុលោមិកំ ខន្តិំ ទិដ្ឋិំ រុចិំ មុត្តិំ បេក្ខំ ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិំ បរតោ អសុត្វា បដិលភតិ, អយំ វុច្ចតិ ចិន្តាមយា បញ្ញា. តត្ថ កតមា សុតមយា បញ្ញា? យោគវិហិតេសុ វា កម្មាយតនេសុ…បេ… ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិំ បរតោ សុត្វា បដិលភតិ, អយំ វុច្ចតិ សុតមយា បញ្ញា. (តត្ថ កតមា ភាវនាមយា បញ្ញា?) សព្ពាបិ សមាបន្នស្ស បញ្ញា ភាវនាមយា បញ្ញា’’តិ (វិភ. ៧៦៨-៦៩).

សុតាវុធន្តិ សុតមេវ អាវុធំ. តំ អត្ថតោ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ. តញ្ហិ និស្សាយ ភិក្ខុ បញ្ញាវុធំ និស្សាយ សូរោ យោធោ អវិកម្បមានោ មហាកន្តារំ វិយ សំសារកន្តារំ អតិក្កមតិ អវិហញ្ញមានោ. តេនេវ វុត្តំ – ‘‘សុតាវុធោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ, សាវជ្ជំ បជហតិ, អនវជ្ជំ ភាវេតិ, សុទ្ធមត្តានំ បរិហរតី’’តិ (អ. និ. ៧.៦៧).

បវិវេកាវុធន្តិ ‘‘កាយវិវេកោ ចិត្តវិវេកោ ឧបធិវិវេកោ’’តិ អយំ តិវិធោបិ វិវេកោវ អាវុធំ. តស្ស នានាករណំ កាយវិវេកោ វិវេកដ្ឋកាយានំ នេក្ខម្មាភិរតានំ. ចិត្តវិវេកោ ច បរិសុទ្ធចិត្តានំ បរមវោទានប្បត្តានំ. ឧបធិវិវេកោ ច និរុបធីនំ បុគ្គលានំ. ឥមស្មិញ្ហិ តិវិធេ វិវេកេ អភិរតោ, ន កុតោចិ ភាយតិ. តស្មា អយម្បិ អវស្សយដ្ឋេន អាវុធន្តិ វុត្តោ. លោកិយលោកុត្តរបញ្ញាវ អាវុធំ បញ្ញាវុធំ. យស្ស សា អត្ថិ, សោ ន កុតោចិ ភាយតិ, ន ចស្ស កោចិ ភាយតិ. តស្មា សាបិ អវស្សយដ្ឋេនេវ អាវុធន្តិ វុត្តា.

អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយន្តិ ឥតោ បុព្ពេ អនញ្ញាតំ អវិទិតំ ធម្មំ ជានិស្សាមីតិ បដិបន្នស្ស ឧប្បន្នំ ឥន្ទ្រិយំ. សោតាបត្តិមគ្គញាណស្សេតំ អធិវចនំ. អញ្ញិន្ទ្រិយន្តិ អញ្ញាភូតំ អាជាននភូតំ ឥន្ទ្រិយំ. សោតាបត្តិផលតោ បដ្ឋាយ ឆសុ ឋានេសុ ញាណស្សេតំ អធិវចនំ. អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយន្តិ អញ្ញាតាវីសុ ជាននកិច្ចបរិយោសានប្បត្តេសុ ធម្មេសុ ឥន្ទ្រិយំ. អរហត្តផលញាណស្សេតំ អធិវចនំ.

មំសចក្ខុ ចក្ខុបសាទោ. ទិព្ពចក្ខុ អាលោកនិស្សិតំ ញាណំ. បញ្ញាចក្ខុ លោកិយលោកុត្តរបញ្ញា.

អធិសីលសិក្ខាទីសុ អធិសីលញ្ច តំ សិក្ខិតព្ពតោ សិក្ខា ចាតិ អធិសីលសិក្ខា. ឥតរស្មិំ ទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ សីលំ អធិសីលំ, ចិត្តំ អធិចិត្តំ, បញ្ញា អធិបញ្ញាតិ អយំ បភេទោ វេទិតព្ពោ –

សីលំ នាម បញ្ចសីលទសសីលានិ, បាតិមោក្ខសំវរោ អធិសីលំ នាម. អដ្ឋ សមាបត្តិយោ ចិត្តំ, វិបស្សនាបាទកជ្ឈានំ អធិចិត្តំ. កម្មស្សកតញាណំ បញ្ញា, វិបស្សនាបញ្ញា អធិបញ្ញា. អនុប្បន្នេបិ ហិ ពុទ្ធុប្បាទេ បវត្តតីតិ បញ្ចសីលទសសីលានិ សីលមេវ, បាតិមោក្ខសំវរសីលំ ពុទ្ធុប្បាទេយេវ បវត្តតីតិ អធិសីលំ. ចិត្តបញ្ញាសុបិ ឯសេវ នយោ. អបិច និព្ពានំ បត្ថយន្តេន សមាទិន្នំ បញ្ចសីលម្បិ ទសសីលម្បិ អធិសីលមេវ. សមាបន្នា អដ្ឋ សមាបត្តិយោបិ អធិចិត្តមេវ. សព្ពំ វា លោកិយំ សីលមេវ, លោកុត្តរំ អធិសីលំ. ចិត្តបញ្ញាសុបិ ឯសេវ នយោ.

ភាវនាសុ ខីណាសវស្ស បញ្ចទ្វារិកកាយោ កាយភាវនា នាម. អដ្ឋ សមាបត្តិយោ ចិត្តភាវនា នាម. អរហត្តផលបញ្ញា បញ្ញាភាវនា នាម. ខីណាសវស្ស ហិ ឯកន្តេនេវ បញ្ចទ្វារិកកាយោ សុភាវិតោ ហោតិ. អដ្ឋ សមាបត្តិយោ ចស្ស ន អញ្ញេសំ វិយ ទុព្ពលា, តស្សេវ ច បញ្ញា ភាវិតា នាម ហោតិ បញ្ញាវេបុល្លបត្តិយា. តស្មា ឯវំ វុត្តំ.

អនុត្តរិយេសុ វិបស្សនា ទស្សនានុត្តរិយំ មគ្គោ បដិបទានុស្សរិយំ. ផលំ វិមុត្តានុត្តរិយំ. ផលំ វា ទស្សនានុត្តរិយំ. មគ្គោ បដិបទានុត្តរិយំ. និព្ពានំ វិមុត្តានុត្តរិយំ. និព្ពានំ វា ទស្សនានុត្តរិយំ, តតោ ឧត្តរិញ្ហិ ទដ្ឋព្ពំ នាម នត្ថិ. មគ្គោ បដិបទានុត្តរិយំ. ផលំ វិមុត្តានុត្តរិយំ. អនុត្តរិយន្តិ ឧត្តមំ ជេដ្ឋកំ.

សមាធីសុ បឋមជ្ឈានសមាធិ សវិតក្កសវិចារោ. បញ្ចកនយេន ទុតិយជ្ឈានសមាធិ អវិតក្កវិចារមត្តោ. សេសោ អវិតក្កអវិចារោ.

សុញ្ញតាទីសុ តិវិធា កថា អាគមនតោ, សគុណតោ, អារម្មណតោតិ. អាគមនតោ នាម ឯកោ ភិក្ខុ អនត្តតោ អភិនិវិសិត្វា អនត្តតោ ទិស្វា អនត្តតោ វុដ្ឋាតិ, តស្ស វិបស្សនា សុញ្ញតា នាម ហោតិ. កស្មា? អសុញ្ញតត្តការកានំ កិលេសានំ អភាវា. វិបស្សនាគមនេន មគ្គសមាធិ សុញ្ញតោ នាម ហោតិ. មគ្គាគមនេន ផលសមាធិ សុញ្ញតោ នាម. អបរោ អនិច្ចតោ អភិនិវិសិត្វា អនិច្ចតោ ទិស្វា អនិច្ចតោ វុដ្ឋាតិ. តស្ស វិបស្សនា អនិមិត្តា នាម ហោតិ. កស្មា? និមិត្តការកកិលេសាភាវា. វិបស្សនាគមនេន មគ្គសមាធិ អនិមិត្តោ នាម ហោតិ. មគ្គាគមនេន ផលំ អនិមិត្តំ នាម. អបរោ ទុក្ខតោ អភិនិវិសិត្វា ទុក្ខតោ ទិស្វា ទុក្ខតោ វុដ្ឋាតិ, តស្ស វិបស្សនា អប្បណិហិតា នាម ហោតិ. កស្មា? បណិធិការកកិលេសាភាវា. វិបស្សនាគមនេន មគ្គសមាធិ អប្បណិហិតោ នាម. មគ្គាគមនេន ផលំ អប្បណិហិតំ នាមាតិ អយំ អាគមនតោ កថា. មគ្គសមាធិ បន រាគាទីហិ សុញ្ញតត្តា សុញ្ញតោ, រាគនិមិត្តាទីនំ អភាវា អនិមិត្តោ, រាគបណិធិអាទីនំ អភាវា អប្បណិហិតោតិ អយំ សគុណតោ កថា. និព្ពានំ រាគាទីហិ សុញ្ញតត្តា រាគាទិនិមិត្តបណិធីនញ្ច អភាវា សុញ្ញតញ្ចេវ អនិមិត្តញ្ច អប្បណិហិតញ្ច. តទារម្មណោ មគ្គសមាធិ សុញ្ញតោ អនិមិត្តោ អប្បណិហិតោ. អយំ អារម្មណតោ កថា.

សោចេយ្យានីតិ សុចិភាវករា សោចេយ្យប្បដិបទា ធម្មា. វិត្ថារោ បនេត្ថ ‘‘តត្ថ កតមំ កាយសោចេយ្យំ? បាណាតិបាតា វេរមណី’’តិអាទិនា នយេន វុត្តានំ តិណ្ណំ សុចរិតានំ វសេន វេទិតព្ពោ.

មោនេយ្យានីតិ មុនិភាវករា មោនេយ្យប្បដិបទា ធម្មា. តេសំ វិត្ថារោ ‘‘តត្ថ កតមំ កាយមោនេយ្យំ? តិវិធកាយទុច្ចរិតស្ស បហានំ កាយមោនេយ្យំ, តិវិធំ កាយសុចរិតំ កាយមោនេយ្យំ, កាយារម្មណេ ញាណំ កាយមោនេយ្យំ, កាយបរិញ្ញា កាយមោនេយ្យំ, កាយបរិញ្ញាសហគតោ មគ្គោ កាយមោនេយ្យំ, កាយស្មិំ ឆន្ទរាគប្បហានំ កាយមោនេយ្យំ, កាយសង្ខារនិរោធា ចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិ កាយមោនេយ្យំ. តត្ថ កតមំ វចីមោនេយ្យំ? ចតុព្ពិធវចីទុច្ចរិតស្ស បហានំ វចីមោនេយ្យំ, ចតុព្ពិធំ វចីសុចរិតំ វចីមោនេយ្យំ, វាចារម្មណេ ញាណំ វចីមោនេយ្យំ វាចាបរិញ្ញា វចីមោនេយ្យំ បរិញ្ញាសហគតោ មគ្គោ, វាចាយ ឆន្ទរាគប្បហានំ, វចីសង្ខារនិរោធា ទុតិយជ្ឈានសមាបត្តិ វចីមោនេយ្យំ. តត្ថ កតមំ មនោមោនេយ្យំ? តិវិធមនោទុច្ចរិតស្ស បហានំ មនោមោនេយ្យំ, តិវិធំ មនោសុចរិតំ មនោមោនេយ្យំ, មនារម្មណេ ញាណំ មនោមោនេយ្យំ, មនោបរិញ្ញា មនោមោនេយ្យំ. បរិញ្ញាសហគតោ មគ្គោ, មនស្មិំ ឆន្ទរាគប្បហានំ, ចិត្តសង្ខារនិរោធា សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិ មនោមោនេយ្យ’’ន្តិ (មហានិ. ១៤).

កោសល្លេសុ អាយោតិ វុឌ្ឍិ. អបាយោតិ អវុឌ្ឍិ. តស្ស តស្ស ការណំ ឧបាយោ. តេសំ បជាននា កោសល្លំ. វិត្ថារោ បន វិភង្គេ វុត្តោយេវ.

វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘តត្ថ កតមំ អាយកោសល្លំ? ឥមេ ធម្មេ មនសិករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ អកុសលា ធម្មា នុប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច អកុសលា ធម្មា និរុជ្ឈន្តិ. ឥមេ វា បន មេ ធម្មេ មនសិករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច កុសលា ធម្មា ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តន្តីតិ, យា តត្ថ បញ្ញា បជាននា…បេ… សម្មាទិដ្ឋិ. ឥទំ វុច្ចតិ អាយកោសល្លំ. តត្ថ កតមំ អបាយកោសល្លំ? ឥមេ ធម្មេ មនសិករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ កុសលា ធម្មា ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច កុសលា ធម្មា និរុជ្ឈន្តិ. ឥមេ វា បន មេ ធម្មេ មនសិករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ អកុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច អកុសលា ធម្មា ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តន្តីតិ, យា តត្ថ បញ្ញា បជាននា…បេ… សម្មាទិដ្ឋិ. ឥទំ វុច្ចតិ អបាយកោសល្លំ. សព្ពាបិ តត្រុបាយា បញ្ញា ឧបាយកោសល្ល’’ន្តិ (វិភ. ៧៧១). ឥទំ បន អច្ចាយិកកិច្ចេ វា ភយេ វា ឧប្បន្នេ តស្ស តិកិច្ឆនត្ថំ ឋានុប្បត្តិយា ការណជាននវសេនេវ វេទិតព្ពំ.

មទាតិ មជ្ជនាការវសេន បវត្តមានា. តេសុ ‘‘អហំ និរោគោ សដ្ឋិ វា សត្តតិ វា វស្សានិ អតិក្កន្តានិ, ន មេ ហរីតកីខណ្ឌម្បិ ខាទិតបុព្ពំ, ឥមេ បនញ្ញេ អសុកំ នាម ឋានំ រុជ្ជតិ, ភេសជ្ជំ ខាទាមាតិ វិចរន្តិ, កោ អញ្ញោ មាទិសោ និរោគោ នាមា’’តិ ឯវំ មានករណំ អារោគ្យមទោ. ‘‘មហល្លកកាលេ បុញ្ញំ ករិស្សាម, ទហរម្ហ តាវា’’តិ យោព្ពនេ ឋត្វា មានករណំ យោព្ពនមទោ. ‘‘ចិរំ ជីវិំ, ចិរំ ជីវាមិ, ចិរំ ជីវិស្សាមិ; សុខំ ជីវិំ, សុខំ ជីវាមិ, សុខំ ជីវិស្សាមី’’តិ ឯវំ មានករណំ ជីវិតមទោ.

អាធិបតេយ្យេសុ អធិបតិតោ អាគតំ អាធិបតេយ្យំ. ‘‘ឯត្តកោម្ហិ សីលេន សមាធិនា បញ្ញាយ វិមុត្តិយា, ន មេ ឯតំ បតិរូប’’ន្តិ ឯវំ អត្តានំ អធិបត្តិំ ជេដ្ឋកំ កត្វា បាបស្ស អករណំ អត្តាធិបតេយ្យំ នាម. លោកំ អធិបតិំ កត្វា អករណំ លោកាធិបតេយ្យំ នាម. លោកុត្តរធម្មំ អធិបតិំ កត្វា អករណំ ធម្មាធិបតេយ្យំ នាម.

កថាវត្ថូនីតិ កថាការណានិ. អតីតំ វា អទ្ធានន្តិ អតីតំ ធម្មំ, អតីតក្ខន្ធេតិ អត្ថោ. អបិច ‘‘យំ, ភិក្ខវេ, រូបំ អតីតំ និរុទ្ធំ វិបរិណតំ, ‘អហោសី’តិ តស្ស សង្ខា, ‘អហោសី’តិ តស្ស បញ្ញត្តិ ‘អហោសី’តិ តស្ស សមញ្ញា, ន តស្ស សង្ខា ‘អត្ថី’តិ, ន តស្ស សង្ខា ‘ភវិស្សតី’តិ (សំ. និ. ៣.៦២) ឯវំ អាគតេន និរុត្តិបថសុត្តេនបេត្ថ អត្ថោ ទីបេតព្ពោ.

វិជ្ជាតិ តមវិជ្ឈនដ្ឋេន វិជ្ជា. វិទិតករណដ្ឋេនាបិ វិជ្ជា. បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណញ្ហិ ឧប្បជ្ជមានំ បុព្ពេនិវាសំ ឆាទេត្វា ឋិតំ តមំ វិជ្ឈតិ, បុព្ពេនិវាសញ្ច វិទិតំ ករោតីតិ វិជ្ជា. ចុតូបបាតញាណំ ចុតិបដិសន្ធិច្ឆាទកំ តមំ វិជ្ឈតិ, តញ្ច វិទិតំ ករោតីតិ វិជ្ជា. អាសវានំ ខយេ ញាណំ ចតុសច្ចច្ឆាទកំ តមំ វិជ្ឈតិ, ចតុសច្ចធម្មញ្ច វិទិតំ ករោតីតិ វិជ្ជា.

វិហារេសុ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ ទិព្ពោ វិហារោ. ចតស្សោ អប្បមញ្ញា ព្រហ្មា វិហារោ. ផលសមាបត្តិ អរិយោ វិហារោ.

បាដិហារិយានិ កេវដ្ដសុត្តេ វិត្ថារិតានេវ.

‘‘ឥមេ ខោ, អាវុសោ’’តិអាទីសុ វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ. ឥតិ សមសដ្ឋិយា តិកានំ វសេន អសីតិសតបញ្ហេ កថេន្តោ ថេរោ សាមគ្គិរសំ ទស្សេសីតិ.

តិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុក្កវណ្ណនា

៣០៦. ឥតិ តិកវសេន សាមគ្គិរសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ចតុក្កវសេន ទស្សេតុំ បុន ទេសនំ អារភិ. តត្ថ ‘‘សតិបដ្ឋានចតុក្កំ’’ បុព្ពេ វិត្ថារិតមេវ.

សម្មប្បធានចតុក្កេ ឆន្ទំ ជនេតីតិ ‘‘យោ ឆន្ទោ ឆន្ទិកតា កត្តុកម្យតា កុសលោ ធម្មច្ឆន្ទោ’’តិ ឯវំ វុត្តំ កត្តុកម្យតំ ជនេតិ. វាយមតីតិ វាយាមំ ករោតិ. វីរិយំ អារភតីតិ វីរិយំ ជនេតិ. ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតីតិ ចិត្តំ ឧបត្ថម្ភេតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន សម្មប្បធានវិភង្គេ អាគតោយេវ.

ឥទ្ធិបាទេសុ ឆន្ទំ និស្សាយ បវត្តោ សមាធិ ឆន្ទសមាធិ. បធានភូតា សង្ខារា បធានសង្ខារា. សមន្នាគតន្តិ តេហិ ធម្មេហិ ឧបេតំ. ឥទ្ធិយា បាទំ, ឥទ្ធិភូតំ វា បាទន្តិ ឥទ្ធិបាទំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន ឥទ្ធិបាទវិភង្គេ អាគតោ ឯវ. វិសុទ្ធិមគ្គេ បនស្ស អត្ថោ ទីបិតោ. ឈានកថាបិ វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារិតាវ.

៣០៧. ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារាយាតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ សុខវិហារត្ថាយ. ឥធ ផលសមាបត្តិឈានានិ, ខីណាសវស្ស អបរភាគេ និព្ពត្តិតឈានានិ ច កថិតានិ.

អាលោកសញ្ញំ មនសិករោតីតិ ទិវា វា រត្តិំ វា សូរិយចន្ទបជ្ជោតមណិអាទីនំ អាលោកំ អាលោកោតិ មនសិករោតិ. ទិវាសញ្ញំ អធិដ្ឋាតីតិ ឯវំ មនសិ កត្វា ទិវាតិសញ្ញំ ឋបេតិ. យថា ទិវា តថា រត្តិន្តិ យថា ទិវា ទិដ្ឋោ អាលោកោ, តថេវ តំ រត្តិំ មនសិករោតិ. យថា រត្តិំ តថា ទិវាតិ យថា រត្តិំ អាលោកោ ទិដ្ឋោ, ឯវមេវ ទិវា មនសិករោតិ. ឥតិ វិវដេន ចេតសាតិ ឯវំ អបិហិតេន ចិត្តេន. អបរិយោនទ្ធេនាតិ សមន្តតោ អនទ្ធេន. សប្បភាសន្តិ សឱភាសំ. ញាណទស្សនបដិលាភាយាតិ ញាណទស្សនបដិលាភត្ថាយ. ឥមិនា កិំ កថិតំ? មិទ្ធវិនោទនអាលោកោ កថិតោ បរិកម្មអាលោកោ វា. ឥមិនា កិំ កថិតំ ហោតិ? ខីណាសវស្ស ទិព្ពចក្ខុញាណំ. តស្មិំ វា អាគតេបិ អនាគតេបិ បាទកជ្ឈានសមាបត្តិមេវ សន្ធាយ ‘‘សប្បភាសំ ចិត្តំ ភាវេតី’’តិ វុត្តំ.

សតិសម្បជញ្ញាយាតិ សត្តដ្ឋានិកស្ស សតិសម្បជញ្ញស្ស អត្ថាយ. វិទិតា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តីតិអាទីសុ ខីណាសវស្ស វត្ថុ វិទិតំ ហោតិ អារម្មណំ វិទិតំ វត្ថារម្មណំ វិទិតំ. វត្ថារម្មណវិទិតតាយ ឯវំ វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឯវំ តិដ្ឋន្តិ, ឯវំ និរុជ្ឈន្តិ. ន កេវលញ្ច វេទនា ឯវ ឥធ វុត្តា សញ្ញាទយោបិ, អវុត្តា ចេតនាទយោបិ, វិទិតា ច ឧប្បជ្ជន្តិ ចេវ តិដ្ឋន្តិ ច និរុជ្ឈន្តិ ច. អបិ ច វេទនាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ, ឧបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. អវិជ្ជាសមុទយា វេទនាសមុទយោ, តណ្ហាសមុទយា កម្មសមុទយោ, ផស្សសមុទយា វេទនាយសមុទយោ. និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សន្តោបិ វេទនាក្ខន្ធស្ស សមុទយំ បស្សតិ. ឯវំ វេទនាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ. កថំ វេទនាយ ឧបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ? អនិច្ចតោ មនសិករោតោ ខយតូបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. ទុក្ខតោ មនសិករោតោ ភយតូបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. អនត្តតោ មនសិករោតោ សុញ្ញតូបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. ឯវំ វេទនាយ ឧបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ, ខយតោ ភយតោ សុញ្ញតោ ជានាតិ. កថំ វេទនាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ? អវិជ្ជានិរោធា វេទនានិរោធោ.…បេ… ឯវំ វេទនាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. ឥមិនាបិ នយេនេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឥតិ រូបន្តិអាទិ វុត្តនយមេវ. អយំ អាវុសោ សមាធិភាវនាតិ អយំ អាសវានំ ខយញាណស្ស បាទកជ្ឈានសមាធិភាវនា.

៣០៨. អប្បមញ្ញាតិ បមាណំ អគហេត្វា អនវសេសផរណវសេន អប្បមញ្ញាវ. អនុបទវណ្ណនា បន ភាវនាសមាធិវិធានញ្ច ឯតាសំ វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារិតមេវ. អរូបកថាបិ វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារិតាវ.

អបស្សេនានីតិ អបស្សយានិ. សង្ខាយាតិ ញាណេន ញត្វា. បដិសេវតីតិ ញាណេន ញត្វា សេវិតព្ពយុត្តកមេវ សេវតិ. តស្ស ច វិត្ថារោ ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ ចីវរំ បរិភុញ្ជតី’’តិអាទិនា នយេន វេទិតព្ពោ. សង្ខាយេកំ អធិវាសេតីតិ ញាណេន ញត្វា អធិវាសេតព្ពយុត្តកមេវ អធិវាសេតិ. វិត្ថារោ បនេត្ថ ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ ខមោ ហោតិ សីតស្សា’’តិអាទិនា នយេន វេទិតព្ពោ. បរិវជ្ជេតីតិ ញាណេន ញត្វា បរិវជ្ជេតុំ យុត្តមេវ បរិវជ្ជេតិ. តស្ស វិត្ថារោ ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ ចណ្ឌំ ហត្ថិំ បរិវជ្ជេតី’’តិអាទិនា នយេន វេទិតព្ពោ. វិនោទេតីតិ ញាណេន ញត្វា វិនោទេតព្ពមេវ វិនោទេតិ, នុទតិ នីហរតិ អន្តោ បវិសិតុំ ន ទេតិ. តស្ស វិត្ថារោ ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតី’’តិអាទិនា នយេន វេទិតព្ពោ.

អរិយវំសចតុក្កវណ្ណនា