១១. ទសុត្តរសុត្តវណ្ណនា

៣៥០. ឯវំ មេ សុតន្តិ ទសុត្តរសុត្តំ. តត្រាយំ អបុព្ពបទវណ្ណនា – អាវុសោ ភិក្ខវេតិ សាវកានំ អាលបនមេតំ. ពុទ្ធា ហិ បរិសំ អាមន្តយមានា ‘ភិក្ខវេ’តិ វទន្តិ. សាវកា សត្ថារំ ឧច្ចដ្ឋានេ ឋបេស្សាមាតិ សត្ថុ អាលបនេន អនាលបិត្វា អាវុសោតិ អាលបន្តិ. តេ ភិក្ខូតិ តេ ធម្មសេនាបតិំ បរិវារេត្វា និសិន្នា ភិក្ខូ. កេ បន តេ ភិក្ខូតិ? អនិពទ្ធវាសា ទិសាគមនីយា ភិក្ខូ. ពុទ្ធកាលេ ទ្វេ វារេ ភិក្ខូ សន្និបតន្តិ – ឧបកដ្ឋវស្សូបនាយិកកាលេ ច បវារណកាលេ ច. ឧបកដ្ឋវស្សូបនាយិកាយ ទសបិ វីសតិបិ តិំសម្បិ ចត្តាលីសម្បិ បញ្ញាសម្បិ ភិក្ខូ វគ្គា វគ្គា កម្មដ្ឋានត្ថាយ អាគច្ឆន្តិ. ភគវា តេហិ សទ្ធិំ សម្មោទិត្វា កស្មា, ភិក្ខវេ, ឧបកដ្ឋាយ វស្សូបនាយិកាយ វិចរថាតិ បុច្ឆតិ. អថ តេ ‘‘ភគវា កម្មដ្ឋានត្ថំ អាគតម្ហ, កម្មដ្ឋានំ នោ ទេថា’’តិ យាចន្តិ.

សត្ថា តេសំ ចរិយវសេន រាគចរិតស្ស អសុភកម្មដ្ឋានំ ទេតិ. ទោសចរិតស្ស មេត្តាកម្មដ្ឋានំ, មោហចរិតស្ស ឧទ្ទេសោ បរិបុច្ឆា – ‘កាលេន ធម្មស្សវនំ, កាលេន ធម្មសាកច្ឆា, ឥទំ តុយ្ហំ សប្បាយ’ន្តិ អាចិក្ខតិ. វិតក្កចរិតស្ស អានាបានស្សតិកម្មដ្ឋានំ ទេតិ. សទ្ធាចរិតស្ស បសាទនីយសុត្តន្តេ ពុទ្ធសុពោធិំ ធម្មសុធម្មតំ សង្ឃសុប្បដិបត្តិញ្ច បកាសេតិ. ញាណចរិតស្ស អនិច្ចតាទិបដិសំយុត្តេ គម្ភីរេ សុត្តន្តេ កថេតិ. តេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា សចេ សប្បាយំ ហោតិ, តត្ថេវ វសន្តិ. នោ ចេ ហោតិ, សប្បាយំ សេនាសនំ បុច្ឆិត្វា គច្ឆន្តិ. តេ តត្ថ វសន្តា តេមាសិកំ បដិបទំ គហេត្វា ឃដេត្វា វាយមន្តា សោតាបន្នាបិ ហោន្តិ សកទាគាមិនោបិ អនាគាមិនោបិ អរហន្តោបិ.

តតោ វុត្ថវស្សា បវារេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ភគវា អហំ តុម្ហាកំ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា សោតាបត្តិផលំ បត្តោ…បេ… អហំ អគ្គផលំ អរហត្ត’’ន្តិ បដិលទ្ធគុណំ អារោចេន្តិ. តត្ថ ឥមេ ភិក្ខូ ឧបកដ្ឋាយ វស្សូបនាយិកាយ អាគតា. ឯវំ អាគន្ត្វា គច្ឆន្តេ បន ភិក្ខូ ភគវា អគ្គសាវកានំ សន្តិកំ បេសេតិ, យថាហ ‘‘អបលោកេថ បន, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តមោគ្គល្លានេ’’តិ. ភិក្ខូ ច វទន្តិ ‘‘កិំ នុ ខោ មយំ, ភន្តេ, អបលោកេម សារិបុត្តមោគ្គល្លានេ’’តិ (សំ. និ. ៣.២). អថ នេ ភគវា តេសំ ទស្សនេ ឧយ្យោជេសិ. ‘‘សេវថ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តមោគ្គល្លានេ; ភជថ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តមោគ្គល្លានេ. បណ្ឌិតា ភិក្ខូ អនុគ្គាហកា សព្រហ្មចារីនំ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ជនេតា ឯវំ សារិបុត្តោ. សេយ្យថាបិ ជាតស្ស អាបាទេតា ឯវំ មោគ្គល្លានោ. សារិបុត្តោ, ភិក្ខវេ, សោតាបត្តិផលេ វិនេតិ, មោគ្គល្លានោ ឧត្តមត្ថេ’’តិ (ម. និ. ៣.៣៧១).

តទាបិ ភគវា ឥមេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា តេសំ ភិក្ខូនំ អាសយំ ឧបបរិក្ខន្តោ ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ សាវកវិនេយ្យា’’តិ អទ្ទស. សាវកវិនេយ្យា នាម យេ ពុទ្ធានម្បិ ធម្មទេសនាយ ពុជ្ឈន្តិ សាវកានម្បិ. ពុទ្ធវិនេយ្យា បន សាវកា ពោធេតុំ ន សក្កោន្តិ. សាវកវិនេយ្យភាវំ បន ឯតេសំ ញត្វា កតរស្ស ភិក្ខុនោ ទេសនាយ ពុជ្ឈិស្សន្តីតិ ឱលោកេន្តោ សារិបុត្តស្សាតិ ទិស្វា ថេរស្ស សន្តិកំ បេសេសិ. ថេរោ តេ ភិក្ខូ បុច្ឆិ ‘‘សត្ថុ សន្តិកំ គតត្ថ អាវុសោ’’តិ. ‘‘អាម, គតម្ហ សត្ថារា បន អម្ហេ តុម្ហាកំ សន្តិកំ បេសិតា’’តិ. តតោ ថេរោ ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ មយ្ហំ ទេសនាយ ពុជ្ឈិស្សន្តិ, កីទិសី នុ ខោ តេសំ ទេសនា វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេន្តោ ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ សមគ្គារាមា, សាមគ្គិរសស្ស ទីបិកា នេសំ ទេសនា វដ្ដតី’’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា តថារូបំ ទេសនំ ទេសេតុកាមោ ទសុត្តរំ បវក្ខាមីតិអាទិមាហ. តត្ថ ទសធា មាតិកំ ឋបេត្វា វិភត្តោតិ ទសុត្តរោ, ឯកកតោ បដ្ឋាយ យាវ ទសកា គតោតិបិ ទសុត្តរោ, ឯកេកស្មិំ បព្ពេ ទស ទស បញ្ហា វិសេសិតាតិបិ ទសុត្តរោ, តំ ទសុត្តរំ. បវក្ខាមីតិ កថេស្សាមិ. ធម្មន្តិ សុត្តំ. និព្ពានបត្តិយាតិ និព្ពានបដិលាភត្ថាយ. ទុក្ខស្សន្តកិរិយាយាតិ សកលស្ស វដ្ដទុក្ខស្ស បរិយន្តករណត្ថំ. សព្ពគន្ថប្បមោចនន្តិ អភិជ្ឈាកាយគន្ថាទីនំ សព្ពគន្ថានំ បមោចនំ.

ឥតិ ថេរោ ទេសនំ ឧច្ចំ ករោន្តោ ភិក្ខូនំ តត្ថ បេមំ ជនេន្តោ ឯវមេតំ ឧគ្គហេតព្ពំ បរិយាបុណិតព្ពំ ធារេតព្ពំ វាចេតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តីតិ ចតូហិ បទេហិ វណ្ណំ កថេសិ, ‘‘ឯកាយនោ អយំ, ភិក្ខវេ, មគ្គោ’’តិអាទិនា នយេន តេសំ តេសំ សុត្តានំ ភគវា វិយ.

ឯកធម្មវណ្ណនា

៣៥១. (ក) តត្ថ ពហុការោតិ ពហូបការោ.

(ខ) ភាវេតព្ពោតិ វឌ្ឍេតព្ពោ.

(គ) បរិញ្ញេយ្យោតិ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានិតព្ពោ.

(ឃ) បហាតព្ពោតិ បហានានុបស្សនាយ បជហិតព្ពោ.

(ង) ហានភាគិយោតិ អបាយគាមិបរិហានាយ សំវត្តនកោ.

(ច) វិសេសភាគិយោតិ វិសេសគាមិវិសេសាយ សំវត្តនកោ.

(ឆ) ទុប្បដិវិជ្ឈោតិ ទុប្បច្ចក្ខករោ.

(ជ) ឧប្បាទេតព្ពោតិ និប្ផាទេតព្ពោ.

(ឈ) អភិញ្ញេយ្យោតិ ញាតបរិញ្ញាយ អភិជានិតព្ពោ.

(ញ) សច្ឆិកាតព្ពោតិ បច្ចក្ខំ កាតព្ពោ.

ឯវំ សព្ពត្ថ មាតិកាសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥតិ អាយស្មា សារិបុត្តោ យថា នាម ទក្ខោ វេឡុការោ សម្មុខីភូតំ វេឡុំ ឆេត្វា និគ្គណ្ឋិំ កត្វា ទសធា ខណ្ឌេ កត្វា ឯកមេកំ ខណ្ឌំ ហីរំ ហីរំ ករោន្តោ ផាលេតិ, ឯវមេវ តេសំ ភិក្ខូនំ សប្បាយំ ទេសនំ ឧបបរិក្ខិត្វា ទសធា មាតិកំ ឋបេត្វា ឯកេកកោដ្ឋាសេ ឯកេកបទំ វិភជន្តោ ‘‘កតមោ ឯកោ ធម្មោ ពហុការោ, អប្បមាទោ កុសលេសុ ធម្មេសូតិ’’តិអាទិនា នយេន ទេសនំ វិត្ថារេតុំ អារទ្ធោ.

តត្ថ អប្បមាទោ កុសលេសុ ធម្មេសូតិ សព្ពត្ថកំ ឧបការកំ អប្បមាទំ កថេសិ. អយញ្ហិ អប្បមាទោ នាម សីលបូរណេ, ឥន្ទ្រិយសំវរេ, ភោជនេ មត្តញ្ញុតាយ, ជាគរិយានុយោគេ, សត្តសុ សទ្ធម្មេសុ, វិបស្សនាគព្ភំ គណ្ហាបនេ, អត្ថបដិសម្ភិទាទីសុ, សីលក្ខន្ធាទិបញ្ចធម្មក្ខន្ធេសុ, ឋានាដ្ឋានេសុ, មហាវិហារសមាបត្តិយំ, អរិយសច្ចេសុ, សតិបដ្ឋានាទីសុ, ពោធិបក្ខិយេសុ, វិបស្សនាញាណាទីសុ អដ្ឋសុ វិជ្ជាសូតិ សព្ពេសុ អនវជ្ជដ្ឋេន កុសលេសុ ធម្មេសុ ពហូបការោ.

តេនេវ នំ ភគវា ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, សត្តា អបទា វា…បេ… តថាគតោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យេ កេចិ កុសលា ធម្មា, សព្ពេតេ អប្បមាទមូលកា អប្បមាទសមោសរណា, អប្បមាទោ តេសំ ធម្មានំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.១៣៩) នយេន ហត្ថិបទាទីហិ ឱបម្មេហិ ឱបមេន្តោ សំយុត្តនិកាយេ អប្បមាទវគ្គេ នានប្បការំ ថោមេតិ. តំ សព្ពំ ឯកបទេនេវ សង្គហេត្វា ថេរោ អប្បមាទោ កុសលេសុ ធម្មេសូតិ អាហ. ធម្មបទេ អប្បមាទវគ្គេនាបិស្ស ពហូបការតា ទីបេតព្ពា. អសោកវត្ថុនាបិ ទីបេតព្ពា –

(ក) អសោករាជា ហិ និគ្រោធសាមណេរស្ស ‘‘អប្បមាទោ អមតបទ’’ន្តិ គាថំ សុត្វា ឯវ ‘‘តិដ្ឋ, តាត, មយ្ហំ តយា តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ កថិត’’ន្តិ សាមណេរេ បសីទិត្វា ចតុរាសីតិវិហារសហស្សានិ ការេសិ. ឥតិ ថាមសម្បន្នេន ភិក្ខុនា អប្បមាទស្ស ពហូបការតា តីហិ បិដកេហិ ទីបេត្វា កថេតព្ពា. យំកិញ្ចិ សុត្តំ វា គាថំ វា អប្បមាទទីបនត្ថំ អាហរន្តោ ‘‘អដ្ឋានេ ឋត្វា អាហរសិ, អតិត្ថេន បក្ខន្ទោ’’តិ ន វត្តព្ពោ. ធម្មកថិកស្សេវេត្ថ ថាមោ ច ពលញ្ច បមាណំ.

(ខ) កាយគតាសតីតិ អានាបានំ ចតុឥរិយាបថោ សតិសម្បជញ្ញំ ទ្វត្តិំសាការោ ចតុធាតុវវត្ថានំ ទស អសុភា នវ សិវថិកា ចុណ្ណិកមនសិការោ កេសាទីសុ ចត្តារិ រូបជ្ឈានានីតិ ឯត្ថ ឧប្បន្នសតិយា ឯតំ អធិវចនំ. សាតសហគតាតិ ឋបេត្វា ចតុត្ថជ្ឈានំ អញ្ញត្ថ សាតសហគតា ហោតិ សុខសម្បយុត្តា, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

(គ) សាសវោ ឧបាទានិយោតិ អាសវានញ្ចេវ ឧបាទានានញ្ច បច្ចយភូតោ. ឥតិ តេភូមកធម្មមេវ និយមេតិ.

(ឃ) អស្មិមានោតិ រូបាទីសុ អស្មីតិ មានោ.

(ង) អយោនិសោ មនសិការោតិ អនិច្ចេ និច្ចន្តិអាទិនា នយេន បវត្តោ ឧប្បថមនសិការោ.

(ច) វិបរិយាយេន យោនិសោ មនសិការោ វេទិតព្ពោ.

(ឆ) អានន្តរិកោ ចេតោសមាធីតិ អញ្ញត្ថ មគ្គានន្តរំ ផលំ អានន្តរិកោ ចេតោសមាធិ នាម. ឥធ បន វិបស្សនានន្តរោ មគ្គោ វិបស្សនាយ វា អនន្តរត្តា អត្តនោ វា អនន្តរំ ផលទាយកត្តា អានន្តរិកោ ចេតោសមាធីតិ អធិប្បេតោ.

(ជ) អកុប្បំ ញាណន្តិ អញ្ញត្ថ ផលបញ្ញា អកុប្បញាណំ នាម. ឥធ បច្ចវេក្ខណបញ្ញា អធិប្បេតា.

(ឈ) អាហារដ្ឋិតិកាតិ បច្ចយដ្ឋិតិកា. អយំ ឯកោ ធម្មោតិ យេន បច្ចយេន តិដ្ឋន្តិ, អយំ ឯកោ ធម្មោ ញាតបរិញ្ញាយ អភិញ្ញេយ្យោ.

(ញ) អកុប្បា ចេតោវិមុត្តីតិ អរហត្តផលវិមុត្តិ.

ឥមស្មិំ វារេ អភិញ្ញាយ ញាតបរិញ្ញា កថិតា. បរិញ្ញាយ តីរណបរិញ្ញា. បហាតព្ពសច្ឆិកាតព្ពេហិ បហានបរិញ្ញា. ទុប្បដិវិជ្ឈោតិ ឯត្ថ បន មគ្គោ កថិតោ. សច្ឆិកាតព្ពោតិ ផលំ កថិតំ, មគ្គោ ឯកស្មិំយេវ បទេ លព្ភតិ. ផលំ បន អនេកេសុបិ លព្ភតិយេវ.

ភូតាតិ សភាវតោ វិជ្ជមានា. តច្ឆាតិ យាថាវា. តថាតិ យថា វុត្តា តថាសភាវា. អវិតថាតិ យថា វុត្តា ន តថា ន ហោន្តិ. អនញ្ញថាតិ វុត្តប្បការតោ ន អញ្ញថា. សម្មា តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធាតិ តថាគតេន ពោធិបល្លង្កេ និសីទិត្វា ហេតុនា ការណេន សយមេវ អភិសម្ពុទ្ធា ញាតា វិទិតា សច្ឆិកតា. ឥមិនា ថេរោ ‘‘ឥមេ ធម្មា តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធា, អហំ បន តុម្ហាកំ រញ្ញោ លេខវាចកសទិសោ’’តិ ជិនសុត្តំ ទស្សេន្តោ ឱកប្បនំ ជនេសិ.

ឯកធម្មវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទ្វេធម្មវណ្ណនា

៣៥២. (ក) ឥមេ ទ្វេ ធម្មា ពហុការាតិ ឥមេ ទ្វេ សតិសម្បជញ្ញា ធម្មា សីលបូរណាទីសុ អប្បមាទោ វិយ សព្ពត្ថ ឧបការកា ហិតាវហា.

(ខ) សមថោ ច វិបស្សនា ចាតិ ឥមេ ទ្វេ សង្គីតិសុត្តេ លោកិយលោកុត្តរា កថិតា. ឥមស្មិំ ទសុត្តរសុត្តេ បុព្ពភាគា កថិតា.

(ឆ) សត្តានំ សំកិលេសាយ សត្តានំ វិសុទ្ធិយាតិ អយោនិសោ មនសិការោ ហេតុ ចេវ បច្ចយោ ច សត្តានំ សំកិលេសាយ, យោនិសោ មនសិការោ វិសុទ្ធិយា. តថា ទោវចស្សតា បាបមិត្តតា សំកិលេសាយ; សោវចស្សតា កល្យាណមិត្តតា វិសុទ្ធិយា. តថា តីណិ អកុសលមូលានិ; តីណិ កុសលមូលានិ. ចត្តារោ យោគា ចត្តារោ វិសំយោគា. បញ្ច ចេតោខិលា បញ្ចិន្ទ្រិយានិ. ឆ អគារវា ឆ គារវា. សត្ត អសទ្ធម្មា សត្ត សទ្ធម្មា. អដ្ឋ កុសីតវត្ថូនិ អដ្ឋ អារម្ភវត្ថូនិ. នវ អាឃាតវត្ថូនិ នវ អាឃាតប្បដិវិនយា. ទស អកុសលកម្មបថា ទស កុសលកម្មបថាតិ ឯវំ បភេទា ឥមេ ទ្វេ ធម្មា ទុប្បដិវិជ្ឈាតិ វេទិតព្ពា.

(ឈ) សង្ខតា ធាតូតិ បច្ចយេហិ កតា បញ្ចក្ខន្ធា. អសង្ខតា ធាតូតិ បច្ចយេហិ អកតំ និព្ពានំ.

(ញ) វិជ្ជា ច វិមុត្តិ ចាតិ ឯត្ថ វិជ្ជាតិ តិស្សោ វិជ្ជា. វិមុត្តីតិ អរហត្តផលំ.

ឥមស្មិំ វារេ អភិញ្ញាទីនិ ឯកកសទិសានេវ, ឧប្បាទេតព្ពបទេ បន មគ្គោ កថិតោ, សច្ឆិកាតព្ពបទេ ផលំ.

ទ្វេធម្មវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តយោធម្មវណ្ណនា

៣៥៣. (ឆ) កាមានមេតំ និស្សរណំ យទិទំ នេក្ខម្មន្តិ ឯត្ថ នេក្ខម្មន្តិ អនាគាមិមគ្គោ អធិប្បេតោ. សោ ហិ សព្ពសោ កាមានំ និស្សរណំ. រូបានំ និស្សរណំ យទិទំ អារុប្បន្តិ ឯត្ថ អារុប្បេបិ អរហត្តមគ្គោ. បុន ឧប្បត្តិនិវារណតោ សព្ពសោ រូបានំ និស្សរណំ នាម. និរោធោ តស្ស និស្សរណន្តិ ឥធ អរហត្តផលំ និរោធោតិ អធិប្បេតំ. អរហត្តផលេន ហិ និព្ពានេ ទិដ្ឋេ បុន អាយតិំ សព្ពសង្ខារា ន ហោន្តីតិ អរហត្តំ សង្ខតនិរោធស្ស បច្ចយត្តា និរោធោតិ វុត្តំ.

(ជ) អតីតំសេ ញាណន្តិ អតីតំសារម្មណំ ញាណំ ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឥមស្មិម្បិ វារេ អភិញ្ញាទយោ ឯកកសទិសាវ. ទុប្បដិវិជ្ឈបទេ បន មគ្គោ កថិតោ, សច្ឆិកាតព្ពេ ផលំ.

តយោធម្មវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចត្តារោធម្មវណ្ណនា

៣៥៤. (ក) ចត្តារិ ចក្កានីតិ ឯត្ថ ចក្កំ នាម ទារុចក្កំ, រតនចក្កំ, ធម្មចក្កំ, ឥរិយាបថចក្កំ, សម្បត្តិចក្កន្តិ បញ្ចវិធំ. តត្ថ ‘‘យំ បនិទំ សម្ម, រថការ, ចក្កំ ឆហិ មាសេហិ និដ្ឋិតំ, ឆារត្តូនេហី’’តិ (អ. និ. ៣.១៥) ឥទំ ទារុចក្កំ. ‘‘បិតរា បវត្តិតំ ចក្កំ អនុប្បវត្តេតី’’តិ (អ. និ. ៥.១៣២) ឥទំ រតនចក្កំ. ‘‘បវត្តិតំ ចក្ក’’ន្តិ (ម. និ. ២.៣៩៩) ឥទំ ធម្មចក្កំ. ‘‘ចតុចក្កំ នវទ្វារ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៩) ឥទំ ឥរិយាបថចក្កំ. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ចក្កានិ, យេហិ សមន្នាគតានំ ទេវមនុស្សានំ ចតុចក្កំ បវត្តតី’’តិ (អ. និ. ៤.៣១) ឥទំ សម្បត្តិចក្កំ. ឥធាបិ ឯតទេវ អធិប្បេតំ.

បតិរូបទេសវាសោតិ យត្ថ ចតស្សោ បរិសា សន្ទិស្សន្តិ, ឯវរូបេ អនុច្ឆវិកេ ទេសេ វាសោ. សប្បុរិសូបនិស្សយោតិ ពុទ្ធាទីនំ សប្បុរិសានំ អវស្សយនំ សេវនំ ភជនំ. អត្តសម្មាបណិធីតិ អត្តនោ សម្មា ឋបនំ, សចេ បន បុព្ពេ អស្សទ្ធាទីហិ សមន្នាគតោ ហោតិ, តានិ បហាយ សទ្ធាទីសុ បតិដ្ឋាបនំ. បុព្ពេ ច កតបុញ្ញតាតិ បុព្ពេ ឧបចិតកុសលតា. ឥទមេវេត្ថ បមាណំ. យេន ហិ ញាណសម្បយុត្តចិត្តេន កុសលំ កតំ ហោតិ, តទេវ កុសលំ តំ បុរិសំ បតិរូបទេសេ ឧបនេតិ, សប្បុរិសេ ភជាបេសិ. សោ ឯវ ច បុគ្គលោ អត្តានំ សម្មា ឋបេតិ. ចតូសុ អាហារេសុ បឋមោ លោកិយោវ. សេសា បន តយោ សង្គីតិសុត្តេ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា កថិតា. ឥធ បុព្ពភាគេ លោកិយា.

(ច) កាមយោគវិសំយោគាទយោ អនាគាមិមគ្គាទិវសេន វេទិតព្ពា.

(ឆ) ហានភាគិយាទីសុ បឋមស្ស ឈានស្ស លាភី កាមសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ ហានភាគិយោ សមាធិ. តទនុធម្មតា សតិ សន្តិដ្ឋតិ ឋិតិភាគិយោ សមាធិ. វិតក្កសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិសេសភាគិយោ សមាធិ. និព្ពិទាសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិរាគូបសញ្ហិតោ និព្ពេធភាគិយោ សមាធីតិ ឥមិនា នយេន សព្ពសមាបត្តិយោ វិត្ថារេត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ. វិសុទ្ធិមគ្គេ បនស្ស វិនិច្ឆយកថា កថិតាវ.

ឥមស្មិម្បិ វារេ អភិញ្ញាទីនិ ឯកកសទិសានេវ. អភិញ្ញាបទេ បនេត្ថ មគ្គោ កថិតោ. សច្ឆិកាតព្ពបទេ ផលំ.

ចត្តារោធម្មវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ចធម្មវណ្ណនា

៣៥៥. (ខ) បីតិផរណតាទីសុ បីតិំ ផរមានា ឧប្បជ្ជតីតិ ទ្វីសុ ឈានេសុ បញ្ញា បីតិផរណតា នាម. សុខំ ផរមានំ ឧប្បជ្ជតីតិ តីសុ ឈានេសុ បញ្ញា សុខផរណតា នាម. បរេសំ ចេតោ ផរមានា ឧប្បជ្ជតីតិ ចេតោបរិយបញ្ញា ចេតោផរណតា នាម. អាលោកផរណេ ឧប្បជ្ជតីតិ ទិព្ពចក្ខុបញ្ញា អាលោកផរណតា នាម. បច្ចវេក្ខណញាណំ បច្ចវេក្ខណនិមិត្តំ នាម. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘ទ្វីសុ ឈានេសុ បញ្ញា បីតិផរណតា, តីសុ ឈានេសុ បញ្ញា សុខផរណតា. បរចិត្តេ បញ្ញា ចេតោផរណតា, ទិព្ពចក្ខុ អាលោកផរណតា. តម្ហា តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋិតស្ស បច្ចវេក្ខណញាណំ បច្ចវេក្ខណនិមិត្ត’’ន្តិ (វិភ. ៨០៤).

តត្ថ បីតិផរណតា សុខផរណតា ទ្វេ បាទា វិយ. ចេតោផរណតា អាលោកផរណតា ទ្វេ ហត្ថា វិយ. អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានំ មជ្ឈិមកាយោ វិយ. បច្ចវេក្ខណនិមិត្តំ សីសំ វិយ. ឥតិ អាយស្មា សារិបុត្តត្ថេរោ បញ្ចង្គិកំ សម្មាសមាធិំ អង្គបច្ចង្គសម្បន្នំ បុរិសំ កត្វា ទស្សេសិ.

(ជ) អយំ សមាធិ បច្ចុប្បន្នសុខោ ចេ វាតិអាទីសុ អរហត្តផលសមាធិ អធិប្បេតោ. សោ ហិ អប្បិតប្បិតក្ខណេ សុខត្តា បច្ចុប្បន្នសុខោ. បុរិមោ បុរិមោ បច្ឆិមស្ស បច្ឆិមស្ស សមាធិសុខស្ស បច្ចយត្តា អាយតិំ សុខវិបាកោ.

កិលេសេហិ អារកត្តា អរិយោ. កាមាមិសវដ្ដាមិសលោកាមិសានំ អភាវា និរាមិសោ. ពុទ្ធាទីហិ មហាបុរិសេហិ សេវិតត្តា អកាបុរិសសេវិតោ. អង្គសន្តតាយ អារម្មណសន្តតាយ សព្ពកិលេសទរថសន្តតាយ ច សន្តោ. អតប្បនីយដ្ឋេន បណីតោ. កិលេសបដិប្បស្សទ្ធិយា លទ្ធត្តា កិលេសបដិប្បស្សទ្ធិភាវំ វា លទ្ធត្តា បដិប្បស្សទ្ធលទ្ធោ. បដិប្បស្សទ្ធំ បដិប្បស្សទ្ធីតិ ហិ ឥទំ អត្ថតោ ឯកំ. បដិប្បស្សទ្ធកិលេសេន វា អរហតា លទ្ធត្តា បដិប្បស្សទ្ធលទ្ធោ. ឯកោទិភាវេន អធិគតត្តា ឯកោទិភាវមេវ វា អធិគតត្តា ឯកោទិភាវាធិគតោ. អប្បគុណសាសវសមាធិ វិយ សសង្ខារេន សប្បយោគេន ចិត្តេន បច្ចនីកធម្មេ និគ្គយ្ហ កិលេសេ វារេត្វា អនធិគតត្តា នសសង្ខារនិគ្គយ្ហវារិតគតោ. តញ្ច សមាធិំ សមាបជ្ជន្តោ តតោ វា វុដ្ឋហន្តោ សតិវេបុល្លបត្តត្តា. សតោវ សមាបជ្ជតិ សតោ វុដ្ឋហតិ. យថាបរិច្ឆិន្នកាលវសេន វា សតោ សមាបជ្ជតិ សតោ វុដ្ឋហតិ. តស្មា យទេត្ថ ‘‘អយំ សមាធិ បច្ចុប្បន្នសុខោ ចេវ អាយតិញ្ច សុខវិបាកោ’’តិ ឯវំ បច្ចវេក្ខមានស្ស បច្ចត្តំយេវ អបរប្បច្ចយំ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ ឯកមង្គំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ឯវមិមេហិ បញ្ចហិ បច្ចវេក្ខណញាណេហិ អយំ សមាធិ ‘‘បញ្ចញាណិកោ សម្មាសមាធី’’តិ វុត្តោ.

ឥមស្មិំ វារេ វិសេសភាគិយបទេ មគ្គោ កថិតោ. សច្ឆិកាតព្ពបទេ ផលំ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ.

ឆធម្មវណ្ណនា

៣៥៦. ឆក្កេសុ សព្ពំ ឧត្តានត្ថមេវ. ទុប្បដិវិជ្ឈបទេ បនេត្ថ មគ្គោ កថិតោ. សេសំ បុរិមសទិសំ.

សត្តធម្មវណ្ណនា

៣៥៧. (ញ) សម្មប្បញ្ញាយ សុទិដ្ឋា ហោន្តីតិ ហេតុនា នយេន វិបស្សនាញាណេន សុទិដ្ឋា ហោន្តិ. កាមាតិ វត្ថុកាមា ច កិលេសកាមា ច, ទ្វេបិ សបរិឡាហដ្ឋេន អង្គារកាសុ វិយ សុទិដ្ឋា ហោន្តិ. វិវេកនិន្នន្តិ និព្ពាននិន្នំ. បោណំ បព្ភារន្តិ និន្នស្សេតំ វេវចនំ. ព្យន្តីភូតន្តិ និយតិភូតំ. និត្តណ្ហន្តិ អត្ថោ. កុតោ? សព្ពសោ អាសវដ្ឋានីយេហិ ធម្មេហិ តេភូមកធម្មេហីតិ អត្ថោ. ឥធ ភាវេតព្ពបទេ មគ្គោ កថិតោ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ.

អដ្ឋធម្មវណ្ណនា

៣៥៨. (ក) អាទិព្រហ្មចរិយិកាយ បញ្ញាយាតិ សិក្ខត្តយសង្គហស្ស មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស អាទិភូតាយ បុព្ពភាគេ តរុណសមថវិបស្សនាបញ្ញាយ. អដ្ឋង្គិកស្ស វា មគ្គស្ស អាទិភូតាយ សម្មាទិដ្ឋិបញ្ញាយ. តិព្ពន្តិ ពលវំ. ហិរោត្តប្បន្តិ ហិរី ច ឱត្តប្បញ្ច. បេមន្តិ គេហស្សិតបេមំ. គារវោតិ គរុចិត្តភាវោ. គរុភាវនីយញ្ហិ ឧបនិស្សាយ វិហរតោ កិលេសា នុប្បជ្ជន្តិ ឱវាទានុសាសនិំ លភតិ. តស្មា តំ និស្សាយ វិហារោ បញ្ញាបដិលាភស្ស បច្ចយោ ហោតិ.

(ឆ) អក្ខណេសុ យស្មា បេតា អសុរានំ អាវាហនំ គច្ឆន្តិ, វិវាហនំ គច្ឆន្តិ, តស្មា បេត្តិវិសយេនេវ អសុរកាយោ គហិតោតិ វេទិតព្ពោ.

(ជ) អប្បិច្ឆស្សាតិ ឯត្ថ បច្ចយអប្បិច្ឆោ, អធិគមអប្បិច្ឆោ, បរិយត្តិអប្បិច្ឆោ, ធុតង្គអប្បិច្ឆោតិ ចត្តារោ អប្បិច្ឆា. តត្ថ បច្ចយអប្បិច្ឆោ ពហុំ ទេន្តេ អប្បំ គណ្ហាតិ, អប្បំ ទេន្តេ អប្បតរំ វា គណ្ហាតិ, ន វា គណ្ហាតិ, ន អនវសេសគាហី ហោតិ. អធិគមអប្បិច្ឆោ មជ្ឈន្តិកត្ថេរោ វិយ អត្តនោ អធិគមំ អញ្ញេសំ ជានិតុំ ន ទេតិ. បរិយត្តិអប្បិច្ឆោ តេបិដកោបិ សមានោ ន ពហុស្សុតភាវំ ជានាបេតុកាមោ ហោតិ សាកេតតិស្សត្ថេរោ វិយ. ធុតង្គអប្បិច្ឆោ ធុតង្គបរិហរណភាវំ អញ្ញេសំ ជានិតុំ ន ទេតិ ទ្វេភាតិកត្ថេរេសុ ជេដ្ឋកត្ថេរោ វិយ. វត្ថុ វិសុទ្ធិមគ្គេ កថិតំ. អយំ ធម្មោតិ ឯវំ សន្តគុណនិគូហនេន ច បច្ចយបដិគ្គហណេ មត្តញ្ញុតាយ ច អប្បិច្ឆស្ស បុគ្គលស្ស អយំ នវលោកុត្តរធម្មោ សម្បជ្ជតិ, នោ មហិច្ឆស្ស. ឯវំ សព្ពត្ថ យោជេតព្ពំ.

សន្តុដ្ឋស្សាតិ ចតូសុ បច្ចយេសុ តីហិ សន្តោសេហិ សន្តុដ្ឋស្ស. បវិវិត្តស្សាតិ កាយចិត្តឧបធិវិវេកេហិ វិវិត្តស្ស. តត្ថ កាយវិវេកោ នាម គណសង្គណិកំ វិនោទេត្វា អដ្ឋអារម្ភវត្ថុវសេន ឯកីភាវោ. ឯកីភាវមត្តេន បន កម្មំ ន និប្ផជ្ជតីតិ កសិណបរិកម្មំ កត្វា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេតិ, អយំ ចិត្តវិវេកោ នាម. សមាបត្តិមត្តេនេវ កម្មំ ន និប្ផជ្ជតីតិ ឈានំ បាទកំ កត្វា សង្ខារេ សម្មសិត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណាតិ, អយំ ឧបធិវិវេកោ នាម. តេនាហ ភគវា – ‘‘កាយវិវេកោ ច វិវេកដ្ឋកាយានំ នេក្ខម្មាភិរតានំ. ចិត្តវិវេកោ ច បរិសុទ្ធចិត្តានំ បរមវោទានប្បត្តានំ. ឧបធិវិវេកោ ច និរុបធីនំ បុគ្គលានំ វិសង្ខារគតាន’’ន្តិ (មហានិ. ៤៩).

សង្គណិការាមស្សាតិ គណសង្គណិកាយ ចេវ កិលេសសង្គណិកាយ ច រតស្ស. អារទ្ធវីរិយស្សាតិ កាយិកចេតសិកវីរិយវសេន អារទ្ធវីរិយស្ស. ឧបដ្ឋិតសតិស្សាតិ ចតុសតិបដ្ឋានវសេន ឧបដ្ឋិតសតិស្ស. សមាហិតស្សាតិ ឯកគ្គចិត្តស្ស. បញ្ញវតោតិ កម្មស្សកតបញ្ញាយ បញ្ញវតោ. និប្បបញ្ចស្សាតិ វិគតមានតណ្ហាទិដ្ឋិបបញ្ចស្ស.

ឥធ ភាវេតព្ពបទេ មគ្គោ កថិតោ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ.

នវធម្មវណ្ណនា

៣៥៩. (ខ) សីលវិសុទ្ធីតិ វិសុទ្ធិំ បាបេតុំ សមត្ថំ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ. បារិសុទ្ធិបធានិយង្គន្តិ បរិសុទ្ធភាវស្ស បធានង្គំ. ចិត្តវិសុទ្ធីតិ វិបស្សនាយ បទដ្ឋានភូតា អដ្ឋ បគុណសមាបត្តិយោ. ទិដ្ឋិវិសុទ្ធីតិ សបច្ចយនាមរូបទស្សនំ. កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធីតិ បច្ចយាការញាណំ. អទ្ធត្តយេបិ ហិ បច្ចយវសេនេវ ធម្មា បវត្តន្តីតិ បស្សតោ កង្ខំ វិតរតិ. មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធីតិ ឱភាសាទយោ ន មគ្គោ, វីថិប្បដិបន្នំ ឧទយព្ពយញាណំ មគ្គោតិ ឯវំ មគ្គាមគ្គេ ញាណំ. បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធីតិ រថវិនីតេ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា កថិតា, ឥធ តរុណវិបស្សនា. ញាណទស្សនវិសុទ្ធីតិ រថវិនីតេ មគ្គោ កថិតោ, ឥធ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា. ឯតា បន សត្តបិ វិសុទ្ធិយោ វិត្ថារេន វិសុទ្ធិមគ្គេ កថិតា. បញ្ញាតិ អរហត្តផលបញ្ញា. វិមុត្តិបិ អរហត្តផលវិមុត្តិយេវ.

(ឆ) ធាតុនានត្តំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ផស្សនានត្តន្តិ ចក្ខាទិធាតុនានត្តំ បដិច្ច ចក្ខុសម្ផស្សាទិនានត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. ផស្សនានត្តំ បដិច្ចាតិ ចក្ខុសម្ផស្សាទិនានត្តំ បដិច្ច. វេទនានានត្តន្តិ ចក្ខុសម្ផស្សជាទិវេទនានានត្តំ. សញ្ញានានត្តំ បដិច្ចាតិ កាមសញ្ញាទិនានត្តំ បដិច្ច. សង្កប្បនានត្តន្តិ កាមសង្កប្បាទិនានត្តំ. សង្កប្បនានត្តំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ឆន្ទនានត្តន្តិ សង្កប្បនានត្តតាយ រូបេ ឆន្ទោ សទ្ទេ ឆន្ទោតិ ឯវំ ឆន្ទនានត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. បរិឡាហនានត្តន្តិ ឆន្ទនានត្តតាយ រូបបរិឡាហោ សទ្ទបរិឡាហោតិ ឯវំ បរិឡាហនានត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. បរិយេសនានានត្តន្តិ បរិឡាហនានត្តតាយ រូបបរិយេសនាទិនានត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. លាភនានត្តន្តិ បរិយេសនានានត្តតាយ រូបបដិលាភាទិនានត្តំ ឧប្បជ្ជតិ.

(ជ) សញ្ញាសុ មរណសញ្ញាតិ មរណានុបស្សនាញាណេ សញ្ញា. អាហារេបដិកូលសញ្ញាតិ អាហារំ បរិគ្គណ្ហន្តស្ស ឧប្បន្នសញ្ញា. សព្ពលោកេអនភិរតិសញ្ញាតិ សព្ពស្មិំ វដ្ដេ ឧក្កណ្ឋន្តស្ស ឧប្បន្នសញ្ញា. សេសា ហេដ្ឋា កថិតា ឯវ. ឥធ ពហុការបទេ មគ្គោ កថិតោ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ.

ទសធម្មវណ្ណនា

៣៦០. (ឈ) និជ្ជរវត្ថូនីតិ និជ្ជរការណានិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិ និជ្ជិណ្ណា ហោតីតិ អយំ ហេដ្ឋា វិបស្សនាយបិ និជ្ជិណ្ណា ឯវ បហីនា. កស្មា បុន គហិតាតិ អសមុច្ឆិន្នត្តា. វិបស្សនាយ ហិ កិញ្ចាបិ ជិណ្ណា, ន បន សមុច្ឆិន្នា, មគ្គោ បន ឧប្បជ្ជិត្វា តំ សមុច្ឆិន្ទតិ, ន បុន វុដ្ឋាតុំ ទេតិ. តស្មា បុន គហិតា. ឯវំ សព្ពបទេសុ នយោ នេតព្ពោ.

ឯត្ថ ច សម្មាទិដ្ឋិបច្ចយា ចតុសដ្ឋិ ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ. កតមេ ចតុសដ្ឋិ? សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ អធិមោក្ខដ្ឋេន សទ្ធិន្ទ្រិយំ បរិបូរេតិ, បគ្គហដ្ឋេន វីរិយិន្ទ្រិយំ បរិបូរេតិ, អនុស្សរណដ្ឋេន សតិន្ទ្រិយំ បរិបូរេតិ, អវិក្ខេបដ្ឋេន សមាធិន្ទ្រិយំ បរិបូរេតិ, ទស្សនដ្ឋេន បញ្ញិន្ទ្រិយំ បរិបូរេតិ, វិជាននដ្ឋេន មនិន្ទ្រិយំ, អភិនន្ទនដ្ឋេន សោមនស្សិន្ទ្រិយំ, បវត្តសន្តតិអធិបតេយ្យដ្ឋេន ជីវិតិន្ទ្រិយំ បរិបូរេតិ…បេ… អរហត្តផលក្ខណេ អធិមោក្ខដ្ឋេន សទ្ធិន្ទ្រិយំ, បវត្តសន្តតិអធិបតេយ្យដ្ឋេន ជីវិតិន្ទ្រិយំ បរិបូរេតីតិ ឯវំ ចតូសុ មគ្គេសុ ចតូសុ ផលេសុ អដ្ឋ អដ្ឋ ហុត្វា ចតុសដ្ឋិ ធម្មា បារិបូរិំ គច្ឆន្តិ. ឥធ អភិញ្ញេយ្យបទេ មគ្គោ កថិតោ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ.

ឥធ ឋត្វា បញ្ហា សមោធានេតព្ពា. ទសកេ សតំ បញ្ហា កថិតា. ឯកកេ ច នវកេ ច សតំ, ទុកេ ច អដ្ឋកេ ច សតំ, តិកេ ច សត្តកេ ច សតំ, ចតុក្កេ ច ឆក្កេ ច សតំ, បញ្ចកេ បញ្ញាសាតិ អឌ្ឍឆដ្ឋានិ បញ្ហសតានិ កថិតានិ ហោន្តិ.

‘‘ឥទមវោច អាយស្មា សារិបុត្តោ, អត្តមនា តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទុ’’ន្តិ សាធុ, សាធូតិ អភិនន្ទន្តា សិរសា សម្បដិច្ឆិំសុ. តាយ ច បន អត្តមនតាយ ឥមមេវ សុត្តំ អាវជ្ជមានា បញ្ចសតាបិ តេ ភិក្ខូ សហ បដិសម្ភិទាហិ អគ្គផលេ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសូតិ.

សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយ

ទសុត្តរសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.