និមិត្តោភាសកថាវណ្ណនា

១៦៦. វេសាលិំ បិណ្ឌាយ បាវិសីតិ កទា បាវិសិ? ឧក្កចេលតោ និក្ខមិត្វា វេសាលិំ គតកាលេ. ភគវា កិរ វុដ្ឋវស្សោ វេឡុវគាមកា និក្ខមិត្វា សាវត្ថិំ គមិស្សាមីតិ អាគតមគ្គេនេវ បដិនិវត្តន្តោ អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ បត្វា ជេតវនំ បាវិសិ. ធម្មសេនាបតិ ភគវតោ វត្តំ ទស្សេត្វា ទិវាដ្ឋានំ គតោ. សោ តត្ថ អន្តេវាសិកេសុ វត្តំ ទស្សេត្វា បដិក្កន្តេសុ ទិវាដ្ឋានំ សម្មជ្ជិត្វា ចម្មក្ខណ្ឌំ បញ្ញបេត្វា បាទេ បក្ខាលេត្វា បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ផលសមាបត្តិំ បាវិសិ. អថស្ស យថាបរិច្ឆេទេន តតោ វុដ្ឋិតស្ស អយំ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘ពុទ្ធា នុ ខោ បឋមំ បរិនិព្ពាយន្តិ, អគសាវកា នុ ខោ’’តិ? តតោ – ‘‘អគ្គសាវកា បឋម’’ន្តិ ញត្វា អត្តនោ អាយុសង្ខារំ ឱលោកេសិ. សោ – ‘‘សត្តាហមេវ មេ អាយុសង្ខារោ បវត្តតី’’តិ ញត្វា – ‘‘កត្ថ បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ. តតោ – ‘‘រាហុលោ តាវតិំសេសុ បរិនិព្ពុតោ, អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរោ ឆទ្ទន្តទហេ, អហំ កត្ថ បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ បុន ចិន្តេន្តោ មាតរំ អារព្ភ សតិំ ឧប្បាទេសិ – ‘‘មយ្ហំ មាតា សត្តន្នំ អរហន្តានំ មាតា ហុត្វាបិ ពុទ្ធធម្មសង្ឃេសុ អប្បសន្នា, អត្ថិ នុ ខោ តស្សា ឧបនិស្សយោ, នត្ថិ នុ ខោ’’តិ អាវជ្ជេត្វា សោតាបត្តិមគ្គស្ស ឧបនិស្សយំ ទិស្វា – ‘‘កស្ស ទេសនាយ អភិសមយោ ភវិស្សតី’’តិ ឱលោកេន្តោ – ‘‘មមេវ ធម្មទេសនាយ ភវិស្សតិ, ន អញ្ញស្ស. សចេ ខោ បនាហំ អប្បោស្សុក្កោ ភវេយ្យំ, ភវិស្សន្តិ មេ វត្តារោ – ‘សារិបុត្តត្ថេរោ អវសេសជនានម្បិ អវស្សយោ ហោតិ. តថា ហិស្ស សមចិត្តសុត្តទេសនាទិវសេ (អ. និ. ១.៣៧) កោដិសតសហស្សទេវតា អរហត្តំ បត្តា. តយោ មគ្គេ បដិវិទ្ធទេវតានំ គណនា នត្ថិ. អញ្ញេសុ ច ឋានេសុ អនេកា អភិសមយា ទិស្សន្តិ. ថេរេវ ចិត្តំ បសាទេត្វា សគ្គេ និព្ពត្តានេវ អសីតិកុលសហស្សានិ. សោ ទានិ សកមាតុមិច្ឆាទស្សនមត្តម្បិ ហរិតុំ នាសក្ខី’តិ. តស្មា មាតរំ មិច្ឆាទស្សនា មោចេត្វា ជាតោវរកេយេវ បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា – ‘‘អជ្ជេវ ភគវន្តំ អនុជានាបេត្វា និក្ខមិស្សាមី’’តិ ចុន្ទត្ថេរំ អាមន្តេសិ. ‘‘អាវុសោ, ចុន្ទ, អម្ហាកំ បញ្ចសតាយ ភិក្ខុបរិសាយ សញ្ញំ ទេហិ – ‘គណ្ហថាវុសោ បត្តចីវរានិ, ធម្មសេនាបតិ នាឡកគាមំ គន្តុកាមោ’តិ’’. ថេរោ តថា អកាសិ. ភិក្ខូ សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ថេរស្ស សន្តិកំ អាគមំសុ. ថេរោ សេនាសនំ សំសាមេត្វា ទិវាដ្ឋានំ សម្មជ្ជិត្វា ទិវាដ្ឋានទ្វារេ ឋត្វា ទិវាដ្ឋានំ ឱលោកេន្តោ – ‘‘ឥទំ ទានិ បច្ឆិមទស្សនំ, បុន អាគមនំ នត្ថី’’តិ បញ្ចសតភិក្ខុបរិវុតោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯតទវោច –

‘‘ឆិន្នោ ទានិ ភវិស្សាមិ, លោកនាថ មហាមុនិ;

គមនាគមនំ នត្ថិ, បច្ឆិមា វន្ទនា អយំ.

ជីវិតំ អប្បកំ មយ្ហំ, ឥតោ សត្តាហមច្ចយេ;

និក្ខិបេយ្យាមហំ ទេហំ, ភារវោរោបនំ យថា.

អនុជានាតុ មេ ភន្តេ, ភគវា, អនុជានាតុ សុគតោ;

បរិនិព្ពានកាលោ មេ, ឱស្សដ្ឋោ អាយុសង្ខារោ’’តិ.

ពុទ្ធា បន យស្មា ‘‘បរិនិព្ពាហី’’តិ វុត្តេ មរណសំវណ្ណនំ សំវណ្ណេន្តិ នាម, ‘‘មា បរិនិព្ពាហី’’តិ វុត្តេ វដ្ដស្ស គុណំ កថេន្តីតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិកា ទោសំ អារោបេស្សន្តិ, តស្មា តទុភយម្បិ ន វទន្តិ. តេន នំ ភគវា អាហ – ‘‘កត្ថ បរិនិព្ពាយិស្សសិ សារិបុត្តា’’តិ? ‘‘អត្ថិ, ភន្តេ, មគធេសុ នាឡកគាមេ ជាតោវរកោ, តត្ថាហំ បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘យស្ស ទានិ ត្វំ, សារិបុត្ត, កាលំ មញ្ញសិ, ឥទានិ បន តេ ជេដ្ឋកនិដ្ឋភាតិកានំ តាទិសស្ស ភិក្ខុនោ ទស្សនំ ទុល្លភំ ភវិស្សតីតិ ទេសេហិ តេសំ ធម្ម’’ន្តិ អាហ.

ថេរោ – ‘‘សត្ថា មយ្ហំ ឥទ្ធិវិកុព្ពនបុព្ពង្គមំ ធម្មទេសនំ បច្ចាសីសតី’’តិ ញត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា តាលប្បមាណំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បុន ឱរុយ្ហ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា សត្តតាលប្បមាណេ អន្តលិក្ខេ ឋិតោ ឥទ្ធិវិកុព្ពនំ ទស្សេត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. សកលនគរំ សន្និបតិ. ថេរោ ឱរុយ្ហ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ‘‘គមនកាលោ មេ, ភន្តេ’’តិ អាហ. ភគវា ‘‘ធម្មសេនាបតិំ បដិបាទេស្សាមី’’តិ ធម្មាសនា ឧដ្ឋាយ គន្ធកុដិអភិមុខោ គន្ត្វា មណិផលកេ អដ្ឋាសិ. ថេរោ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ចតូសុ ឋានេសុ វន្ទិត្វា – ‘‘ភគវា ឥតោ កប្បសតសហស្សាធិកស្ស អសង្ខ្យេយ្យស្ស ឧបរិ អនោមទស្សិសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បាទមូលេ និបតិត្វា តុម្ហាកំ ទស្សនំ បត្ថេសិំ. សា មេ បត្ថនា សមិទ្ធា, ទិដ្ឋា តុម្ហេ, តំ បឋមទស្សនំ, ឥទំ បច្ឆិមទស្សនំ. បុន តុម្ហាកំ ទស្សនំ នត្ថី’’តិ – វត្វា ទសនខសមោធានសមុជ្ជលំ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ យាវ ទស្សនវិសយោ, តាវ អភិមុខោវ បដិក្កមិត្វា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ ចុតិបដិសន្ធិវសេន កិស្មិញ្ចិ ឋានេ គមនាគមនំ នាម នត្ថី’’តិ វន្ទិត្វា បក្កាមិ. ឧទកបរិយន្តំ កត្វា មហាភូមិចាលោ អហោសិ. ភគវា បរិវារេត្វា ឋិតេ ភិក្ខូ អាហ – ‘‘អនុគច្ឆថ, ភិក្ខវេ, តុម្ហាកំ ជេដ្ឋភាតិក’’ន្តិ. ភិក្ខូ យាវ ទ្វារកោដ្ឋកា អគមំសុ. ថេរោ – ‘‘តិដ្ឋថ, តុម្ហេ អាវុសោ, អប្បមត្តា ហោថា’’តិ និវត្តាបេត្វា អត្តនោ បរិសាយេវ សទ្ធិំ បក្កាមិ. មនុស្សា – ‘‘បុព្ពេ អយ្យោ បច្ចាគមនចារិកំ ចរតិ, ឥទំ ទានិ គមនំ ន បុន បច្ចាគមនាយា’’តិ បរិទេវន្តា អនុពន្ធិំសុ. តេបិ ‘‘អប្បមត្តា ហោថ អាវុសោ, ឯវំភាវិនោ នាម សង្ខារា’’តិ និវត្តាបេសិ.

អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ អន្តរាមគ្គេ សត្តាហំ មនុស្សានំ អនុគ្គហំ ករោន្តោ សាយំ នាឡកគាមំ បត្វា គាមទ្វារេ និគ្រោធរុក្ខមូលេ អដ្ឋាសិ. អថ ឧបរេវតោ នាម ថេរស្ស ភាគិនេយ្យោ ពហិគាមំ គច្ឆន្តោ ថេរំ ទិស្វា ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. ថេរោ តំ អាហ – ‘‘អត្ថិ គេហេ តេ អយ្យិកា’’តិ? អាម, ភន្តេតិ. គច្ឆ អម្ហាកំ ឥធាគតភាវំ អារោចេហិ. ‘‘កស្មា អាគតោ’’តិ ច វុត្តេ ‘‘អជ្ជ កិរ ឯកទិវសំ អន្តោគាមេ ភវិស្សតិ, ជាតោវរកំ បដិជគ្គថ, បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ និវាសនដ្ឋានំ ជានាថា’’តិ. សោ គន្ត្វា ‘‘អយ្យិកេ, មយ្ហំ មាតុលោ អាគតោ’’តិ អាហ. ឥទានិ កុហិន្តិ? គាមទ្វារេតិ. ឯកកោវ, អញ្ញោបិ កោចិ អត្ថីតិ? អត្ថិ បញ្ចសតា ភិក្ខូតិ. កិំ ការណា អាគតោតិ? សោ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. ព្រាហ្មណី – ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត្តកានំ វសនដ្ឋានំ បដិជគ្គាបេតិ, ទហរកាលេ បព្ពជិត្វា មហល្លកកាលេ គិហី ហោតុកាមោ’’តិ ចិន្តេន្តី ជាតោវរកំ បដិជគ្គាបេត្វា បញ្ចសតានំ ភិក្ខូនំ វសនដ្ឋានំ ការេត្វា ទណ្ឌទីបិកាយោ ជាលេត្វា ថេរស្ស បាហេសិ.

ថេរោ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ បាសាទំ អភិរុហិ. អភិរុហិត្វា ច ជាតោវរកំ បវិសិត្វា និសីទិ. និសជ្ជេវ – ‘‘តុម្ហាកំ វសនដ្ឋានំ គច្ឆថា’’តិ ភិក្ខូ ឧយ្យោជេសិ. តេសុ គតមត្តេសុយេវ ថេរស្ស ខរោ អាពាធោ ឧប្បជ្ជិ, លោហិតបក្ខន្ទិកា មារណន្តិកា វេទនា វត្តន្តិ, ឯកំ ភាជនំ បវិសតិ, ឯកំ និក្ខមតិ. ព្រាហ្មណី – ‘‘មម បុត្តស្ស បវត្តិ មយ្ហំ ន រុច្ចតី’’តិ អត្តនោ វសនគព្ភទ្វារំ និស្សាយ អដ្ឋាសិ. ចត្តារោ មហារាជានោ ‘‘ធម្មសេនាបតិ កុហិំ វិហរតី’’តិ ឱលោកេន្តា ‘‘នាឡកគាមេ ជាតោវរកេ បរិនិព្ពានមញ្ចេ និបន្នោ, បច្ឆិមទស្សនំ គមិស្សាមា’’តិ អាគម្ម វន្ទិត្វា អដ្ឋំសុ. ថេរោ – កេ តុម្ហេតិ? មហារាជានោ, ភន្តេតិ. កស្មា អាគតត្ថាតិ? គិលានុបដ្ឋាកា ភវិស្សាមាតិ. ហោតុ, អត្ថិ គិលានុបដ្ឋាកោ, គច្ឆថ តុម្ហេតិ ឧយ្យោជេសិ. តេសំ គតាវសានេ តេនេវ នយេន សក្កោ ទេវានមិន្ទោ, តស្មិំ គតេ សុយាមាទយោ មហាព្រហ្មា ច អាគមិំសុ. តេបិ តថេវ ថេរោ ឧយ្យោជេសិ.

ព្រាហ្មណី ទេវតានំ អាគមនញ្ច គមនញ្ច ទិស្វា – ‘‘កេ នុ ខោ ឯតេ មម បុត្តំ វន្ទិត្វា គច្ឆន្តី’’តិ ថេរស្ស គព្ភទ្វារំ គន្ត្វា – ‘‘តាត, ចុន្ទ, កា បវត្តី’’តិ បុច្ឆិ. សោ តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិត្វា – ‘‘មហាឧបាសិកា, ភន្តេ អាគតា’’តិ អាហ. ថេរោ កស្មា អវេលាយ អាគតត្ថាតិ បុច្ឆិ. សា តុយ្ហំ តាត ទស្សនត្ថាយាតិ វត្វា ‘‘តាត កេ បឋមំ អាគតា’’តិ បុច្ឆិ. ចត្តារោ មហារាជានោ, ឧបាសិកេតិ. តាត, ត្វំ ចតូហិ មហារាជេហិ មហន្តតរោតិ? អារាមិកសទិសា ឯតេ ឧបាសិកេ, អម្ហាកំ សត្ថុ បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ ខគ្គហត្ថា ហុត្វា អារក្ខំ អកំសូតិ. តេសំ តាត, គតាវសានេ កោ អាគតោតិ? សក្កោ ទេវានមិន្ទោតិ. ទេវរាជតោបិ ត្វំ តាត, មហន្តតរោតិ? ភណ្ឌគាហកសាមណេរសទិសោ ឯស ឧបាសិកេ, អម្ហាកំ សត្ថុ តាវតិំសតោ ឱតរណកាលេ បត្តចីវរំ គហេត្វា ឱតិណ្ណោតិ. តស្ស តាត គតាវសានេ ជោតមានោ វិយ កោ អាគតោតិ? ឧបាសិកេ តុយ្ហំ ភគវា ច សត្ថា ច មហាព្រហ្មា នាម ឯសោតិ. មយ្ហំ ភគវតោ មហាព្រហ្មតោបិ ត្វំ តាត មហន្តតរោតិ? អាម ឧបាសិកេ, ឯតេ នាម កិរ អម្ហាកំ សត្ថុ ជាតទិវសេ ចត្តារោ មហាព្រហ្មានោ មហាបុរិសំ សុវណ្ណជាលេន បដិគ្គណ្ហិំសូតិ.

អថ ព្រាហ្មណិយា – ‘‘បុត្តស្ស តាវ មេ អយំ អានុភាវោ, កីទិសោ វត មយ្ហំ បុត្តស្ស ភគវតោ សត្ថុ អានុភាវោ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តយន្តិយា សហសា បញ្ចវណ្ណា បីតិ ឧប្បជ្ជិត្វា សកលសរីរេ ផរិ. ថេរោ – ‘‘ឧប្បន្នំ មេ មាតុ បីតិសោមនស្សំ, អយំ ទានិ កាលោ ធម្មទេសនាយា’’តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘កិំ ចិន្តេសិ មហាឧបាសិកេ’’តិ អាហ. សា – ‘‘បុត្តស្ស តាវ មេ អយំ គុណោ, សត្ថុ បនស្ស កីទិសោ គុណោ ភវិស្សតីតិ ឥទំ, តាត, ចិន្តេមី’’តិ អាហ. មហាឧបាសិកេ, មយ្ហំ សត្ថុ ជាតក្ខណេ, មហាភិនិក្ខមនេ, សម្ពោធិយំ, ធម្មចក្កប្បវត្តនេ ច ទសសហស្សិលោកធាតុ កម្បិត្ថ, សីលេន សមាធិនា បញ្ញាយ វិមុត្តិយា វិមុត្តិញាណទស្សនេន សមោ នាម នត្ថិ, ឥតិបិ សោ ភគវាតិ វិត្ថារេត្វា ពុទ្ធគុណប្បដិសំយុត្តំ ធម្មទេសនំ កថេសិ.

ព្រាហ្មណី បិយបុត្តស្ស ធម្មទេសនាបរិយោសានេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ បុត្តំ អាហ – ‘‘តាត, ឧបតិស្ស, កស្មា ឯវមកាសិ, ឯវរូបំ នាម អមតំ មយ្ហំ ឯត្តកំ កាលំ ន អទាសី’’តិ. ថេរោ – ‘‘ទិន្នំ ទានិ មេ មាតុ រូបសារិយា ព្រាហ្មណិយា បោសាវនិកមូលំ, ឯត្តកេន វដ្ដិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘គច្ឆ មហាឧបាសិកេ’’តិ ព្រាហ្មណិំ ឧយ្យោជេត្វា ‘‘ចុន្ទ កា វេលា’’តិ អាហ. ពលវបច្ចូសកាលោ, ភន្តេតិ. តេន ហិ ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតេហីតិ. សន្និបតិតោ, ភន្តេ, សង្ឃោតិ. មំ ឧក្ខិបិត្វា និសីទាបេហិ ចុន្ទាតិ ឧក្ខិបិត្វា និសីទាបេសិ. ថេរោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អាវុសោ ចតុចត្តាលីសំ វោ វស្សានិ មយា សទ្ធិំ វិចរន្តានំ យំ មេ កាយិកំ វា វាចសិកំ វា ន រោចេថ, ខមថ តំ អាវុសោតិ. ឯត្តកំ, ភន្តេ, អម្ហាកំ ឆាយា វិយ តុម្ហេ អមុញ្ចិត្វា វិចរន្តានំ អរុច្ចនកំ នាម នត្ថិ, តុម្ហេ បន អម្ហាកំ ខមថាតិ. អថ ថេរោ អរុណសិខាយ បញ្ញាយមានាយ មហាបថវិំ ឧន្នាទយន្តោ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ. ពហូ ទេវមនុស្សា ថេរស្ស បរិនិព្ពានេ សក្ការំ ករិំសុ.

អាយស្មា ចុន្ទោ ថេរស្ស បត្តចីវរញ្ច ធាតុបរិស្សាវនញ្ច គហេត្វា ជេតវនំ គន្ត្វា អានន្ទត្ថេរំ គហេត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិ. ភគវា ធាតុបរិស្សាវនំ គហេត្វា បញ្ចហិ គាថាសតេហិ ថេរស្ស គុណំ កថេត្វា ធាតុចេតិយំ ការាបេត្វា រាជគហគមនត្ថាយ អានន្ទត្ថេរស្ស សញ្ញំ អទាសិ. ថេរោ ភិក្ខូនំ អារោចេសិ. ភគវា មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ រាជគហំ អគមាសិ. តត្ថ គតកាលេ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ បរិនិព្ពាយិ. ភគវា តស្ស ធាតុយោ គហេត្វា ចេតិយំ ការាបេត្វា រាជគហតោ និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន គង្គាភិមុខោ គន្ត្វា ឧក្កចេលំ អគមាសិ. តត្ថ គង្គាតីរេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ និសីទិត្វា តត្ថ សារិបុត្តមោគ្គល្លានានំ បរិនិព្ពានប្បដិសំយុត្តំ សុត្តំ ទេសេត្វា ឧក្កចេលតោ និក្ខមិត្វា វេសាលិំ អគមាសិ. ឯវំ គតេ អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ វេសាលិំ បិណ្ឌាយ បាវិសីតិ អយមេត្ថ អនុបុព្ពី កថា.

និសីទនន្តិ ឯត្ថ ចម្មក្ខណ្ឌំ អធិប្បេតំ. ឧទេនចេតិយន្តិ ឧទេនយក្ខស្ស ចេតិយដ្ឋានេ កតវិហារោ វុច្ចតិ. គោតមកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ភាវិតាតិ វឌ្ឍិតា. ពហុលីកតាតិ បុនប្បុនំ កតា. យានីកតាតិ យុត្តយានំ វិយ កតា. វត្ថុកតាតិ បតិដ្ឋានដ្ឋេន វត្ថុ វិយ កតា. អនុដ្ឋិតាតិ អធិដ្ឋិតា. បរិចិតាតិ សមន្តតោ ចិតា សុវឌ្ឍិតា. សុសមារទ្ធាតិ សុដ្ឋុ សមារទ្ធា.

ឥតិ អនិយមេន កថេត្វា បុន និយមេត្វា ទស្សេន្តោ តថាគតស្ស ខោតិអាទិមាហ. ឯត្ថ ច កប្បន្តិ អាយុកប្បំ. តស្មិំ តស្មិំ កាលេ យំ មនុស្សានំ អាយុប្បមាណំ ហោតិ, តំ បរិបុណ្ណំ ករោន្តោ តិដ្ឋេយ្យ. កប្បាវសេសំ វាតិ – ‘‘អប្បំ វា ភិយ្យោ’’តិ (ទី. និ. ២.៧; អ. និ. ៦.៧៤) វុត្តវស្សសតតោ អតិរេកំ វា. មហាសីវត្ថេរោ បនាហ – ‘‘ពុទ្ធានំ អដ្ឋានេ គជ្ជិតំ នាម នត្ថិ. យថេវ ហិ វេឡុវគាមកេ ឧប្បន្នំ មារណន្តិកំ វេទនំ ទស មាសេ វិក្ខម្ភេតិ, ឯវំ បុនប្បុនំ តំ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា ទស ទស មាសេ វិក្ខម្ភេន្តោ ឥមំ ភទ្ទកប្បមេវ តិដ្ឋេយ្យ, កស្មា បន ន ឋិតោតិ? ឧបាទិន្នកសរីរំ នាម ខណ្ឌិច្ចាទីហិ អភិភុយ្យតិ, ពុទ្ធា ច ខណ្ឌិច្ចាទិភាវំ អបត្វា បញ្ចមេ អាយុកោដ្ឋាសេ ពហុជនស្ស បិយមនាបកាលេយេវ បរិនិព្ពាយន្តិ. ពុទ្ធានុពុទ្ធេសុ ច មហាសាវកេសុ បរិនិព្ពុតេសុ ឯកកេនេវ ខាណុកេន វិយ ឋាតព្ពំ ហោតិ, ទហរសាមណេរបរិវារិតេន វា. តតោ – ‘អហោ ពុទ្ធានំ បរិសា’តិ ហីឡេតព្ពតំ អាបជ្ជេយ្យ. តស្មា ន ឋិតោ’’តិ. ឯវំ វុត្តេបិ សោ ន រុច្ចតិ, ‘‘អាយុកប្បោ’’តិ ឥទមេវ អដ្ឋកថាយំ និយមិតំ.

១៦៧. យថា តំ មារេន បរិយុដ្ឋិតចិត្តោតិ ឯត្ថ តន្តិ និបាតមត្តំ. យថា មារេន បរិយុដ្ឋិតចិត្តោ អជ្ឈោត្ថដចិត្តោ អញ្ញោបិ កោចិ បុថុជ្ជនោ បដិវិជ្ឈិតុំ ន សក្កុណេយ្យ, ឯវមេវ នាសក្ខិ បដិវិជ្ឈិតុន្តិ អត្ថោ. កិំ ការណា? មារោ ហិ យស្ស សព្ពេន សព្ពំ ទ្វាទស វិបល្លាសា អប្បហីនា, តស្ស ចិត្តំ បរិយុដ្ឋាតិ. ថេរស្ស ចត្តារោ វិបល្លាសា អប្បហីនា, តេនស្ស មារោ ចិត្តំ បរិយុដ្ឋាតិ. សោ បន ចិត្តបរិយុដ្ឋានំ ករោន្តោ កិំ ករោតីតិ? ភេរវំ រូបារម្មណំ វា ទស្សេតិ, សទ្ទារម្មណំ វា សាវេតិ, តតោ សត្តា តំ ទិស្វា វា សុត្វា វា សតិំ វិស្សជ្ជេត្វា វិវដមុខា ហោន្តិ. តេសំ មុខេន ហត្ថំ បវេសេត្វា ហទយំ មទ្ទតិ. តតោ វិសញ្ញាវ ហុត្វា តិដ្ឋន្តិ. ថេរស្ស បនេស មុខេន ហត្ថំ បវេសេតុំ កិំ សក្ខិស្សតិ? ភេរវារម្មណំ បន ទស្សេតិ. តំ ទិស្វា ថេរោ និមិត្តោភាសំ ន បដិវិជ្ឈិ. ភគវា ជានន្តោយេវ – ‘‘កិមត្ថំ យាវតតិយំ អាមន្តេសី’’តិ? បរតោ ‘‘តិដ្ឋតុ, ភន្តេ, ភគវា’’តិ យាចិតេ ‘‘តុយ្ហេវេតំ ទុក្កដំ, តុយ្ហេវេតំ អបរទ្ធ’’ន្តិ ទោសារោបនេន សោកតនុករណត្ថំ.