ពោធិសត្តធម្មតាវណ្ណនា

១៧. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សី ពោធិសត្តោតិអាទីសុ បន វិបស្សីតិ តស្ស នាមំ, តញ្ច ខោ វិវិធេ អត្ថេ បស្សនកុសលតាយ លទ្ធំ. ពោធិសត្តោតិ បណ្ឌិតសត្តោ ពុជ្ឈនកសត្តោ. ពោធិសង្ខាតេសុ វា ចតូសុ មគ្គេសុ សត្តោ អាសត្តោ លគ្គមានសោតិ ពោធិសត្តោ. សតោ សម្បជានោតិ ឯត្ថ សតោតិ សតិយេវ. សម្បជានោតិ ញាណំ. សតិំ សូបដ្ឋិតំ កត្វា ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមីតិ អត្ថោ. ឱក្កមីតិ ឥមិនា ចស្ស ឱក្កន្តភាវោ បាឡិយំ ទស្សិតោ, ន ឱក្កមនក្កមោ. សោ បន យស្មា អដ្ឋកថំ អារូឡ្ហោ, តស្មា ឯវំ វេទិតព្ពោ –

សព្ពពោធិសត្តា ហិ សមតិំស បារមិយោ បូរេត្វា, បញ្ច មហាបរិច្ចាគេ បរិច្ចជិត្វា, ញាតត្ថចរិយលោកត្ថចរិយពុទ្ធចរិយានំ កោដិំ បត្វា, វេស្សន្តរសទិសេ តតិយេ អត្តភាវេ ឋត្វា, សត្ត មហាទានានិ ទត្វា, សត្តក្ខត្តុំ បថវិំ កម្បេត្វា, កាលង្កត្វា, ទុតិយចិត្តវារេ តុសិតភវនេ និព្ពត្តន្តិ. វិបស្សី ពោធិសត្តោបិ តថេវ កត្វា តុសិតបុរេ និព្ពត្តិត្វា សដ្ឋិសតសហស្សាធិកា សត្តបញ្ញាស វស្សកោដិយោ តត្ថ អដ្ឋាសិ. អញ្ញទា បន ទីឃាយុកទេវលោកេ និព្ពត្តា ពោធិសត្តា ន យាវតាយុកំ តិដ្ឋន្តិ. កស្មា? តត្ថ បារមីនំ ទុប្បូរណីយត្តា. តេ អធិមុត្តិកាលកិរិយំ កត្វា មនុស្សបថេយេវ និព្ពត្តន្តិ. បារមីនំ បូរេន្តោ បន យថា ឥទានិ ឯកេន អត្តភាវេន សព្ពញ្ញុតំ ឧបនេតុំ សក្កោន្តិ, ឯវំ សព្ពសោ បូរិតត្តា តទា វិបស្សី ពោធិសត្តោ តត្ថ យាវតាយុកំ អដ្ឋាសិ.

ទេវតានំ បន – ‘‘មនុស្សានំ គណនាវសេន ឥទានិ សត្តហិ ទិវសេហិ ចុតិ ភវិស្សតី’’តិ បញ្ច បុព្ពនិមិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ – មាលា មិលាយន្តិ, វត្ថានិ កិលិស្សន្តិ, កច្ឆេហិ សេទា មុច្ចន្តិ, កាយេ ទុព្ពណ្ណិយំ ឱក្កមតិ, ទេវោ ទេវាសនេ ន សណ្ឋាតិ. តត្ថ មាលាតិ បដិសន្ធិគ្គហណទិវសេ បិឡន្ធនមាលា, តា កិរ សដ្ឋិសតសហស្សាធិកា សត្តបណ្ណាស វស្សកោដិយោ អមិលាយិត្វា តទា មិលាយន្តិ. វត្ថេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្តកំ បន កាលំ ទេវានំ នេវ សីតំ ន ឧណ្ហំ ហោតិ, តស្មិំ កាលេ សរីរា ពិន្ទុពិន្ទុវសេន សេទា មុច្ចន្តិ. ឯត្តកញ្ច កាលំ តេសំ សរីរេ ខណ្ឌិច្ចបាលិច្ចាទិវសេន វិវណ្ណតា ន បញ្ញាយតិ, ទេវធីតា សោឡសវស្សុទ្ទេសិកា វិយ ខាយន្តិ, ទេវបុត្តា វីសតិវស្សុទ្ទេសិកា វិយ ខាយន្តិ, មរណកាលេ បន តេសំ កិលន្តរូបោ អត្តភាវោ ហោតិ. ឯត្តកញ្ច តេសំ កាលំ ទេវលោកេ ឧក្កណ្ឋិតា នាម នត្ថិ, មរណកាលេ បន និស្សសន្តិ វិជម្ភន្តិ, សកេ អាសនេ នាភិរមន្តិ.

ឥមានិ បន បុព្ពនិមិត្តានិ យថា លោកេ មហាបុញ្ញានំ រាជរាជមហាមត្តាទីនំយេវ ឧក្កាបាតភូមិចាលចន្ទគ្គាហាទីនិ និមិត្តានិ បញ្ញាយន្តិ, ន សព្ពេសំ; ឯវំ មហេសក្ខទេវតានំយេវ បញ្ញាយន្តិ, ន សព្ពេសំ. យថា ច មនុស្សេសុ បុព្ពនិមិត្តានិ នក្ខត្តបាឋកាទយោវ ជានន្តិ, ន សព្ពេ; ឯវំ តានិបិ ន សព្ពទេវតា ជានន្តិ, បណ្ឌិតា ឯវ បន ជានន្តិ. តត្ថ យេ មន្ទេន កុសលកម្មេន និព្ពត្តា ទេវបុត្តា, តេ តេសុ ឧប្បន្នេសុ – ‘‘ឥទានិ កោ ជានាតិ, ‘កុហិំ និព្ពត្តេស្សាមា’តិ’’ ភាយន្តិ. យេ មហាបុញ្ញា, តេ ‘‘អម្ហេហិ ទិន្នំ ទានំ, រក្ខិតំ សីលំ, ភាវិតំ ភាវនំ អាគម្ម ឧបរិ ទេវលោកេសុ សម្បត្តិំ អនុភវិស្សាមា’’តិ ន ភាយន្តិ. វិបស្សី ពោធិសត្តោបិ តានិ បុព្ពនិមិត្តានិ ទិស្វា ‘‘ឥទានិ អនន្តរេ អត្តភាវេ ពុទ្ធោ ភវិស្សាមី’’តិ ន ភាយតិ. អថស្ស តេសុ និមិត្តេសុ បាតុភូតេសុ ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតា សន្និបតិត្វា – ‘‘មារិស, តុម្ហេហិ ទស បារមិយោ បូរេន្តេហិ ន សក្កសម្បត្តិំ, ន មារសម្បត្តិំ, ន ព្រហ្មសម្បត្តិំ, ន ចក្កវត្តិសម្បត្តិំ បត្ថេន្តេហិ បូរិតា, លោកនិត្ថរណត្ថាយ បន ពុទ្ធត្តំ បត្ថយមានេហិ បូរិតា. សោ វោ, ឥទានិ កាលោ, មារិស, ពុទ្ធត្តាយ, សមយោ, មារិស, ពុទ្ធត្តាយា’’តិ យាចន្តិ.

អថ មហាសត្តោ តាសំ ទេវតានំ បដិញ្ញំ អទត្វាវ កាលទីបទេសកុលជនេត្តិអាយុបរិច្ឆេទវសេន បញ្ចមហាវិលោកនំ នាម វិលោកេសិ. តត្ថ ‘‘កាលោ នុ ខោ, ន កាលោ’’តិ បឋមំ កាលំ វិលោកេសិ. តត្ថ វស្សសតសហស្សតោ ឧទ្ធំ វឌ្ឍិតអាយុកាលោ កាលោ នាម ន ហោតិ. កស្មា? តទា ហិ សត្តានំ ជាតិជរាមរណានិ ន បញ្ញាយន្តិ, ពុទ្ធានញ្ច ធម្មទេសនា នាម តិលក្ខណមុត្តា នត្ថិ. តេ តេសំ – ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ កថេន្តានំ – ‘‘កិំ នាមេតំ កថេន្តី’’តិ នេវ សោតុំ, ន សទ្ទហិតុំ មញ្ញន្តិ, តតោ អភិសមយោ ន ហោតិ, តស្មិំ អសតិ អនិយ្យានិកំ សាសនំ ហោតិ. តស្មា សោ អកាលោ. វស្សសតតោ ឩនអាយុកាលោបិ កាលោ ន ហោតិ. កស្មា? តទា ហិ សត្តា ឧស្សន្នកិលេសា ហោន្តិ, ឧស្សន្នកិលេសានញ្ច ទិន្នោ ឱវាទោ ឱវាទដ្ឋានេ ន តិដ្ឋតិ, ឧទកេ ទណ្ឌរាជិ វិយ ខិប្បំ វិគច្ឆតិ. តស្មា សោបិ អកាលោវ. វស្សសតសហស្សតោ បដ្ឋាយ ហេដ្ឋា, វស្សសតតោ បដ្ឋាយ ឧទ្ធំ អាយុកាលោ កាលោ នាម, តទា ច អសីតិវស្សសហស្សាយុកា មនុស្សា. អថ មហាសត្តោ – ‘‘និព្ពត្តិតព្ពកាលោ’’តិ កាលំ បស្សិ.

តតោ ទីបំ វិលោកេន្តោ សបរិវារេ ចត្តារោ ទីបេ ឱលោកេត្វា – ‘‘តីសុ ទីបេសុ ពុទ្ធា ន និព្ពត្តន្តិ, ជម្ពុទីបេយេវ និព្ពត្តន្តី’’តិ ទីបំ បស្សិ.

តតោ – ‘‘ជម្ពុទីបោ នាម មហា, ទសយោជនសហស្សបរិមាណោ, កតរស្មិំ នុ ខោ បទេសេ ពុទ្ធា និព្ពត្តន្តី’’តិ ទេសំ វិលោកេន្តោ មជ្ឈិមទេសំ បស្សិ. មជ្ឈិមទេសោ នាម – ‘‘បុរត្ថិមាយ ទិសាយ គជង្គលំ នាម និគមោ’’តិអាទិនា (មហាវ. ២៥៩) នយេន វិនយេ វុត្តោវ. សោ អាយាមតោ តីណិ យោជនសតានិ, វិត្ថារតោ អឌ្ឍតេយ្យានិ, បរិក្ខេបតោ នវយោជនសតានីតិ. ឯតស្មិញ្ហិ បទេសេ ពុទ្ធា បច្ចេកពុទ្ធា អគ្គសាវកា អសីតិ មហាសាវកា ចក្កវត្តិរាជានោ អញ្ញេ ច មហេសក្ខា ខត្តិយព្រាហ្មណគហបតិមហាសាលា ឧប្បជ្ជន្តិ. ឥទញ្ចេត្ថ ពន្ធុមតី នាម នគរំ, តត្ថ មយា និព្ពត្តិតព្ពន្តិ និដ្ឋំ អគមាសិ.

តតោ កុលំ វិលោកេន្តោ – ‘‘ពុទ្ធា នាម លោកសម្មតេ កុលេ និព្ពត្តន្តិ. ឥទានិ ច ខត្តិយកុលំ លោកសម្មតំ, តត្ថ និព្ពត្តិស្សាមិ, ពន្ធុមា នាម មេ រាជា បិតា ភវិស្សតី’’តិ កុលំ បស្សិ.

តតោ មាតរំ វិលោកេន្តោ – ‘‘ពុទ្ធមាតា នាម លោលា សុរាធុត្តា ន ហោតិ, កប្បសតសហស្សំ បូរិតបារមី, ជាតិតោ បដ្ឋាយ អខណ្ឌបញ្ចសីលា ហោតិ, អយញ្ច ពន្ធុមតី នាម ទេវី ឦទិសា, អយំ មេ មាតា ភវិស្សតិ, ‘‘កិត្តកំ បនស្សា អាយូ’’តិ អាវជ្ជន្តោ ‘‘ទសន្នំ មាសានំ ឧបរិ សត្ត ទិវសានី’’តិ បស្សិ.

ឥតិ ឥមំ បញ្ចមហាវិលោកនំ វិលោកេត្វា ‘‘កាលោ, មេ មារិសា, ពុទ្ធភាវាយា’’តិ ទេវតានំ សង្គហំ ករោន្តោ បដិញ្ញំ ទត្វា – ‘‘គច្ឆថ, តុម្ហេ’’តិ តា ទេវតា ឧយ្យោជេត្វា តុសិតទេវតាហិ បរិវុតោ តុសិតបុរេ នន្ទនវនំ បាវិសិ. សព្ពទេវលោកេសុ ហិ នន្ទនវនំ អត្ថិយេវ. តត្រ នំ ទេវតា ឥតោ ចុតោ សុគតិំ គច្ឆាតិ បុព្ពេកតកុសលកម្មោកាសំ សារយមានា វិចរន្តិ. សោ ឯវំ ទេវតាហិ កុសលំ សារយមានាហិ បរិវុតោ តត្ថ វិចរន្តោយេវ ចវិ.

ឯវំ ចុតោ ច ‘ចវាមី’តិ ជានាតិ, ចុតិចិត្តំ ន ជានាតិ. បដិសន្ធិំ គហេត្វាបិ ជានាតិ, បដិសន្ធិចិត្តមេវ ន ជានាតិ. ‘‘ឥមស្មិំ មេ ឋានេ បដិសន្ធិំ គហិតា’’តិ ឯវំ បន ជានាតិ. កេចិ បន ថេរា – ‘‘អាវជ្ជនបរិយាយោ នាម លទ្ធុំ វដ្ដតិ, ទុតិយតតិយចិត្តវារេ ឯវ ជានិស្សតី’’តិ វទន្តិ. តិបិដកមហាសីវត្ថេរោ បន អាហ – ‘‘មហាសត្តានំ បដិសន្ធិ ន អញ្ញេសំ បដិសន្ធិសទិសា, កោដិប្បត្តំ បន តេសំ សតិសម្បជញ្ញំ. យស្មា បន តេនេវ ចិត្តេន តំ ចិត្តំ ញាតុំ ន សក្កា, តស្មា ចុតិចិត្តំ ន ជានាតិ. ចុតិក្ខណេបិ ‘ចវាមី’តិ ជានាតិ. បដិសន្ធិចិត្តំ ន ជានាតិ. ‘អសុកស្មិំ មេ ឋានេ បដិសន្ធិ គហិតា’តិ ជានាតិ, តស្មិំ កាលេ ទសសហស្សិលោកធាតុ កម្បតី’’តិ. ឯវំ សតោ សម្បជានោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមន្តោ បន ឯកូនវីសតិយា បដិសន្ធិចិត្តេសុ មេត្តាបុព្ពភាគស្ស សោមនស្សសហគតញាណសម្បយុត្តអសង្ខារិកកុសលចិត្តស្ស សទិសមហាវិបាកចិត្តេន បដិសន្ធិ គណ្ហិ. មហាសីវត្ថេរោ បន ឧបេក្ខាសហគតេនាតិ អាហ. យថា ច អម្ហាកំ ភគវា, ឯវំ សោបិ អាសាឡ្ហីបុណ្ណមាយំ ឧត្តរាសាឡ្ហនក្ខត្តេនេវ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ.

តទា កិរ បុរេ បុណ្ណមាយ សត្តមទិវសតោ បដ្ឋាយ វិគតសុរាបានំ មាលាគន្ធាទិវិភូតិសម្បន្នំ នក្ខត្តកីឡំ អនុភវមានា ពោធិសត្តមាតា សត្តមេ ទិវសេ បាតោ ឧដ្ឋាយ គន្ធោទកេន នហាយិត្វា សព្ពាលង្ការវិភូសិតា វរភោជនំ ភុញ្ជិត្វា ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ សិរិគព្ភំ បវិសិត្វា សិរិសយនេ និបន្នា និទ្ទំ ឱក្កមមានា ឥទំ សុបិនំ អទ្ទស – ‘‘ចត្តារោ កិរ នំ មហារាជានោ សយនេនេវ សទ្ធិំ ឧក្ខិបិត្វា អនោតត្តទហំ នេត្វា នហាបេត្វា ទិព្ពវត្ថំ និវាសេត្វា ទិព្ពគន្ធេហិ វិលិម្បេត្វា ទិព្ពបុប្ផានិ បិឡន្ធិត្វា, តតោ អវិទូរេ រជតបព្ពតោ, តស្ស អន្តោ កនកវិមានំ អត្ថិ, តស្មិំ បាចីនតោ សីសំ កត្វា និបជ្ជាបេសុំ. អថ ពោធិសត្តោ សេតវរវារណោ ហុត្វា តតោ អវិទូរេ ឯកោ សុវណ្ណបព្ពតោ, តត្ថ ចរិត្វា តតោ ឱរុយ្ហ រជតបព្ពតំ អភិរុហិត្វា កនកវិមានំ បវិសិត្វា មាតរំ បទក្ខិណំ កត្វា ទក្ខិណបស្សំ ផាលេត្វា កុច្ឆិំ បវិដ្ឋសទិសោ អហោសិ’’.

អថ បពុទ្ធា ទេវី តំ សុបិនំ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា វិភាតាយ រត្តិយា ចតុសដ្ឋិមត្តេ ព្រាហ្មណបាមោក្ខេ បក្កោសាបេត្វា ហរិតូបលិត្តាយ លាជាទីហិ កតមង្គលសក្ការាយ ភូមិយា មហារហានិ អាសនានិ បញ្ញបេត្វា តត្ថ និសិន្នានំ ព្រាហ្មណានំ សប្បិមធុសក្ករាភិសង្ខតស្ស វរបាយាសស្ស សុវណ្ណរជតបាតិយោ បូរេត្វា សុវណ្ណរជតបាតីហេវ បដិកុជ្ជិត្វា អទាសិ, អញ្ញេហិ ច អហតវត្ថកបិលគាវីទានាទីហិ នេសំ សន្តប្បេសិ. អថ នេសំ សព្ពកាមសន្តប្បិតានំ តំ សុបិនំ អារោចេត្វា – ‘‘កិំ ភវិស្សតី’’តិ បុច្ឆិ. ព្រាហ្មណា អាហំសុ – ‘‘មា ចិន្តយិ, មហារាជ, ទេវិយា តេ កុច្ឆិម្ហិ គព្ភោ បតិដ្ឋិតោ, សោ ច ខោ បុរិសគព្ភោ ន ឥត្ថិគព្ភោ, បុត្តោ តេ ភវិស្សតិ. សោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសិស្សតិ, រាជា ភវិស្សតិ ចក្កវត្តី. សចេ អគារា និក្ខម្ម បព្ពជិស្សតិ, ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ លោកេ វិវដ្ដច្ឆទោ’’តិ. អយំ តាវ – ‘‘មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមី’’តិ ឯត្ថ វណ្ណនាក្កមោ.

អយមេត្ថ ធម្មតាតិ អយំ ឯត្ថ មាតុកុច្ឆិឱក្កមនេ ធម្មតា, អយំ សភាវោ, អយំ និយាមោតិ វុត្តំ ហោតិ. និយាមោ ច នាមេស កម្មនិយាមោ, ឧតុនិយាមោ, ពីជនិយាមោ, ចិត្តនិយាមោ, ធម្មនិយាមោតិ បញ្ចវិធោ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៤៩៨).

តត្ថ កុសលស្ស ឥដ្ឋវិបាកទានំ, អកុសលស្ស អនិដ្ឋវិបាកទានន្តិ អយំ កម្មនិយាមោ. តស្ស ទីបនត្ថំ – ‘‘ន អន្តលិក្ខេ’’តិ (ខុ. បា. ១២៧) គាថាយ វត្ថូនិ វត្តព្ពានិ. អបិច ឯកា កិរ ឥត្ថី សាមិកេន សទ្ធិំ ភណ្ឌិត្វា ឧព្ពន្ធិត្វា មរិតុកាមា រជ្ជុបាសេ គីវំ បវេសេសិ. អញ្ញតរោ បុរិសោ វាសិំ និសេន្តោ តំ ឥត្ថិកម្មំ ទិស្វា រជ្ជុំ ឆិន្ទិតុកាមោ – ‘‘មា ភាយិ, មា ភាយី’’តិ តំ សមស្សាសេន្តោ ឧបធាវិ. រជ្ជុ អាសីវិសោ ហុត្វា អដ្ឋាសិ. សោ ភីតោ បលាយិ. ឥតរា តត្ថេវ មរិ. ឯវមាទីនិ ចេត្ថ វត្ថូនិ ទស្សេតព្ពានិ.

តេសុ តេសុ ជនបទេសុ តស្មិំ តស្មិំ កាលេ ឯកប្បហារេនេវ រុក្ខានំ បុប្ផផលគហណាទីនិ, វាតស្ស វាយនំ អវាយនំ, អាតបស្ស តិក្ខតា មន្ទតា, ទេវស្ស វស្សនំ អវស្សនំ, បទុមានំ ទិវា វិកសនំ រត្តិំ មិលាយនន្តិ ឯវមាទិ ឧតុនិយាមោ.

យំ បនេតំ សាលិពីជតោ សាលិផលមេវ, មធុរតោ មធុរសំយេវ, តិត្តតោ តិត្តរសំយេវ ផលំ ហោតិ, អយំ ពីជនិយាមោ.

បុរិមា បុរិមា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោតិ ឯវំ យទេតំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អនន្តរា សម្បដិច្ឆនាទីនំ និព្ពត្តនំ, អយំ ចិត្តនិយាមោ.

យា បនេសា ពោធិសត្តានំ មាតុកុច្ឆិឱក្កមនាទីសុ ទសសហស្សិលោកធាតុកម្បនាទីនំ បវត្តិ, អយំ ធម្មនិយាមោ នាម. តេសុ ឥធ ធម្មនិយាមោ អធិប្បេតោ. តស្មា តមេវត្ថំ ទស្សេន្តោ ធម្មតា ឯសា ភិក្ខវេតិអាទិមាហ.

១៨. តត្ថ កុច្ឆិំ ឱក្កមតីតិ ឯត្ថ កុច្ឆិំ ឱក្កន្តោ ហោតីតិ អយមេវត្ថោ. ឱក្កន្តេ ហិ តស្មិំ ឯវំ ហោតិ, ន ឱក្កមមានេ. អប្បមាណោតិ វុឌ្ឍិប្បមាណោ, វិបុលោតិ អត្ថោ. ឧឡារោតិ តស្សេវ វេវចនំ. ឧឡារានិ ឧឡារានិ ខាទនីយានិ ខាទន្តីតិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៩៩) ហិ មធុរំ ឧឡារន្តិ វុត្តំ. ឧឡារាយ ខលុ ភវំ វច្ឆាយនោ សមណំ គោតមំ បសំសាយ បសំសតីតិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៨៨) សេដ្ឋំ ឧឡារន្តិ វុត្តំ. ឥធ បន វិបុលំ អធិប្បេតំ. ទេវានំ ទេវានុភាវន្តិ ឯត្ថ ទេវានំ អយមានុភាវោ និវត្ថវត្ថស្ស បភា ទ្វាទសយោជនានិ ផរតិ, តថា សរីរស្ស, តថា អលង្ការស្ស, តថា វិមានស្ស, តំ អតិក្កមិត្វាតិ អត្ថោ.

លោកន្តរិកាតិ តិណ្ណំ តិណ្ណំ ចក្កវាឡានំ អន្តរា ឯកេកោ លោកន្តរិកោ ហោតិ, តិណ្ណំ សកដចក្កានំ វា តិណ្ណំ បត្តានំ វា អញ្ញមញ្ញំ អាហច្ច ឋបិតានំ មជ្ឈេ ឱកាសោ វិយ. សោ បន លោកន្តរិកនិរយោ បរិមាណតោ អដ្ឋយោជនសហស្សោ ហោតិ. អឃាតិ និច្ចវិវដា. អសំវុតាតិ ហេដ្ឋាបិ អប្បតិដ្ឋា. អន្ធការាតិ តមភូតា. អន្ធការតិមិសាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណុប្បត្តិនិវារណតោ អន្ធភាវករណតិមិសេន សមន្នាគតា. តត្ថ កិរ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ន ជាយតិ. ឯវំមហិទ្ធិកាតិ ចន្ទិមសូរិយា កិរ ឯកប្បហារេនេវ តីសុ ទីបេសុ បញ្ញាយន្តិ, ឯវំ មហិទ្ធិកា. ឯកេកាយ ទិសាយ នវ នវ យោជនសតសហស្សានិ អន្ធការំ វិធមិត្វា អាលោកំ ទស្សេន្តិ, ឯវំមហានុភាវា. អាភាយ នានុភោន្តីតិ អត្តនោ បភាយ នប្បហោន្តិ. តេ កិរ ចក្កវាឡបព្ពតស្ស វេមជ្ឈេន វិចរន្តិ, ចក្កវាឡបព្ពតញ្ច អតិក្កម្ម លោកន្តរិកនិរយា. តស្មា តេ តត្ថ អាភាយ នប្បហោន្តិ.

យេបិ តត្ថ សត្តាតិ យេបិ តស្មិំ លោកន្តរិកមហានិរយេ សត្តា ឧប្បន្នា. កិំ បន កម្មំ កត្វា តត្ថ ឧប្បជ្ជន្តីតិ. ភារិយំ ទារុណំ មាតាបិតូនំ ធម្មិកសមណព្រាហ្មណានញ្ច ឧបរិ អបរាធំ, អញ្ញញ្ច ទិវសេ ទិវសេ បាណវធាទិសាហសិកកម្មំ កត្វា ឧប្បជ្ជន្តិ, តម្ពបណ្ណិទីបេ អភយចោរនាគចោរាទយោ វិយ. តេសំ អត្តភាវោ តិគាវុតិកោ ហោតិ, វគ្គុលីនំ វិយ ទីឃនខា ហោន្តិ. តេ រុក្ខេ វគ្គុលិយោ វិយ នខេហិ ចក្កវាឡបព្ពតេ លគ្គន្តិ. យទា សំសប្បន្តា អញ្ញមញ្ញស្ស ហត្ថបាសំ គតា ហោន្តិ, អថ ‘‘ភក្ខោ នោ លទ្ធោ’’តិ មញ្ញមានា តត្ថ វាវដា វិបរិវត្តិត្វា លោកសន្ធារកឧទកេ បតន្តិ, វាតេ បហរន្តេបិ មធុកផលានិ វិយ ឆិជ្ជិត្វា ឧទកេ បតន្តិ, បតិតមត្តាវ អច្ចន្តខារេ ឧទកេ បិដ្ឋបិណ្ឌិ វិយ វិលីយន្តិ.

អញ្ញេបិ កិរ ភោ សន្តិ សត្តាតិ ភោ យថា មយំ មហាទុក្ខំ អនុភវាម, ឯវំ អញ្ញេ កិរ សត្តាបិ ឥមំ ទុក្ខមនុភវនត្ថាយ ឥធូបបន្នាតិ តំ ទិវសំ បស្សន្តិ. អយំ បន ឱភាសោ ឯកយាគុបានមត្តម្បិ ន តិដ្ឋតិ, អច្ឆរាសង្ឃាដមត្តមេវ វិជ្ជោភាសោ វិយ និច្ឆរិត្វា – ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ ភណន្តានំយេវ អន្តរធាយតិ. សង្កម្បតីតិ សមន្តតោ កម្បតិ. ឥតរទ្វយំ បុរិមបទស្សេវ វេវចនំ. បុន អប្បមាណោ ចាតិអាទិ និគមនត្ថំ វុត្តំ.

១៩. ចត្តារោ នំ ទេវបុត្តា ចាតុទ្ទិសំ រក្ខាយ ឧបគច្ឆន្តីតិ ឯត្ថ ចត្តារោតិ ចតុន្នំ មហារាជានំ វសេន វុត្តំ. ទសសហស្សចក្កវាឡេសុ បន ចត្តារោ ចត្តារោ កត្វា ចត្តាលីសសហស្សានិ ហោន្តិ. តត្ថ ឥមស្មិំ ចក្កវាឡេ មហារាជានោ ខគ្គហត្ថា ពោធិសត្តស្ស អារក្ខត្ថាយ ឧបគន្ត្វា សិរិគព្ភំ បវិដ្ឋា, ឥតរេ គព្ភទ្វារតោ បដ្ឋាយ អវរុទ្ធកេ បំសុបិសាចកាទិយក្ខគណេ បដិក្កមាបេត្វា យាវ ចក្កវាឡា អារក្ខំ គណ្ហិំសុ.

កិមត្ថាយ បនាយំ រក្ខា? ននុ បដិសន្ធិក្ខណេ កលលកាលតោ បដ្ឋាយ សចេបិ កោដិសតសហស្សមារា កោដិសតសហស្សសិនេរុំ ឧក្ខិបិត្វា ពោធិសត្តស្ស វា ពោធិសត្តមាតុយា វា អន្តរាយករណត្ថំ អាគច្ឆេយ្យុំ, សព្ពេ អន្តរាវ អន្តរធាយេយ្យុំ. វុត្តម្បិ ចេតំ ភគវតា រុហិរុប្បាទវត្ថុស្មិំ – ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ បរុបក្កមេន តថាគតំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ. អនុបក្កមេន, ភិក្ខវេ, តថាគតា បរិនិព្ពាយន្តិ. គច្ឆថ, តុម្ហេ ភិក្ខវេ, យថាវិហារំ, អរក្ខិយា, ភិក្ខវេ តថាគតា’’តិ (ចូឡវ. ៣៤១). ឯវមេវ, តេន បរុបក្កមេន ន តេសំ ជីវិតន្តរាយោ អត្ថិ, សន្តិ ខោ បន អមនុស្សា វិរូបា ទុទ្ទសិកា ភេរវរូបា មិគបក្ខិនោ, យេសំ រូបំ វា ទិស្វា សទ្ទំ វា សុត្វា ពោធិសត្តមាតុ ភយំ វា សន្តាសោ វា ឧប្បជ្ជេយ្យ, តេសំ និវារណត្ថាយ រក្ខំ អគ្គហេសុំ. អបិច ពោធិសត្តស្ស បុញ្ញតេជេន សញ្ជាតគារវា អត្តនោ គារវចោទិតាបិ តេ ឯវមកំសុ.

កិំ បន តេ អន្តោគព្ភំ បវិសិត្វា ឋិតា ចត្តារោ មហារាជានោ ពោធិសត្តស្ស មាតុយា អត្តានំ ទស្សេន្តិ, ន ទស្សេន្តីតិ? នហានមណ្ឌនភោជនាទិសរីរកិច្ចកាលេ ន ទស្សេន្តិ, សិរិគព្ភំ បវិសិត្វា វរសយនេ និបន្នកាលេ បន ទស្សេន្តិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ អមនុស្សទស្សនំ នាម មនុស្សានំ សប្បដិភយំ ហោតិ, ពោធិសត្តស្ស មាតា បន អត្តនោ ចេវ បុត្តស្ស ច បុញ្ញានុភាវេន តេ ទិស្វា ន ភាយតិ, បកតិអន្តេបុរបាលកេសុ វិយ អស្សា ឯតេសុ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ.

២០. បកតិយា សីលវតីតិ សភាវេនេវ សីលសម្បន្នា. អនុប្បន្នេ កិរ ពុទ្ធេ មនុស្សា តាបសបរិព្ពាជកានំ សន្តិកេ វន្ទិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា សីលំ គណ្ហន្តិ. ពោធិសត្តមាតាបិ កាលទេវិលស្ស ឥសិនោ សន្តិកេ សីលំ គណ្ហាតិ. ពោធិសត្តេ បន កុច្ឆិគតេ អញ្ញស្ស បាទមូលេ និសីទិតុំ នាម ន សក្កា, សមានាសនេ និសីទិត្វា គហិតសីលម្បិ អាវជ្ជនករណមត្តំ ហោតិ. តស្មា សយមេវ សីលំ អគ្គហេសីតិ វុត្តំ ហោតិ.

២១. បុរិសេសូតិ ពោធិសត្តស្ស បិតរំ អាទិំ កត្វា កេសុចិ មនុស្សេសុ បុរិសាធិប្បាយចិត្តំ នុប្បជ្ជតិ. ពោធិសត្តមាតុរូបំ បន កុសលា សិប្បិកា បោត្ថកម្មាទីសុបិ កាតុំ ន សក្កោន្តិ. តំ ទិស្វា បុរិសស្ស រាគោ នុប្បជ្ជតីតិ ន សក្កា វត្តុំ, សចេ បន តំ រត្តចិត្តោ ឧបសង្កមិតុកាមោ ហោតិ, បាទា ន វហន្តិ, ទិព្ពសង្ខលិកា វិយ ពជ្ឈន្តិ. តស្មា ‘‘អនតិក្កមនីយា’’តិអាទិ វុត្តំ.

២២. បញ្ចន្នំ កាមគុណានន្តិ បុព្ពេ កាមគុណូបសញ្ហិតន្តិ ឥមិនា បុរិសាធិប្បាយវសេន វត្ថុបដិក្ខេបោ កតោ, ឥធ អារម្មណប្បដិលាភោ ទស្សិតោ. តទា កិរ ទេវិយា ឯវរូបោ បុត្តោ កុច្ឆិំ ឧបបន្នោតិ សុត្វា សមន្តតោ រាជានោ មហគ្ឃអាភរណតូរិយាទិវសេន បញ្ចទ្វារារម្មណវត្ថុភូតំ បណ្ណាការំ បេសេន្តិ. ពោធិសត្តស្ស ច ពោធិសត្តមាតុ ច កតកម្មស្ស ឧស្សន្នត្តា លាភសក្ការស្ស បមាណបរិច្ឆេទោ នត្ថិ.

២៣. អកិលន្តកាយាតិ យថា អញ្ញា ឥត្ថិយោ គព្ភភារេន កិលមន្តិ ហត្ថបាទា ឧទ្ធុមាតតាទីនិ បាបុណន្តិ, ឯវំ តស្សា កោចិ កិលមថោ នាហោសិ. តិរោកុច្ឆិគតន្តិ អន្តោកុច្ឆិគតំ. បស្សតីតិ កលលាទិកាលំ អតិក្កមិត្វា សញ្ជាតអង្គបច្ចង្គអហីនិន្ទ្រិយភាវំ ឧបគតំយេវ បស្សតិ. កិមត្ថំ បស្សតិ? សុខវាសត្ថំយេវ. យថេវ ហិ មាតា បុត្តេន សទ្ធិំ និបន្នា វា និសិន្នា វា – ‘‘ហត្ថំ វាស្ស បាទំ វា ឱលម្ពន្តំ ឧក្ខិបិត្វា សណ្ឋបេស្សាមី’’តិ សុខវាសត្ថំ បុត្តំ ឱលោកេតិ, ឯវំ ពោធិសត្តមាតាបិ យំ តំ មាតុ ឧដ្ឋានគមនបរិវត្តននិសជ្ជាទីសុ ឧណ្ហសីតលោណិកតិត្តកកដុកាហារអជ្ឈោហរណកាលេសុ ច គព្ភស្ស ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, ‘‘អត្ថិ នុ ខោ មេ តំ បុត្តស្សា’’តិ សុខវាសត្ថំ ឱលោកយមានា បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសិន្នំ ពោធិសត្តំ បស្សតិ. យថា ហិ អញ្ញេ អន្តោកុច្ឆិគតា បក្កាសយំ អវត្ថរិត្វា អាមាសយំ ឧក្ខិបិត្វា ឧទរបដលំ បិដ្ឋិតោ កត្វា បិដ្ឋិកណ្ឌកំ និស្សាយ ឧក្កុដិកំ ទ្វីសុ មុដ្ឋីសុ ហនុកំ ឋបេត្វា ទេវេ វស្សន្តេ រុក្ខសុសិរេ មក្កដា វិយ និសីទន្តិ, ន ឯវំ ពោធិសត្តោ, ពោធិសត្តោ បន បិដ្ឋិកណ្ឌកំ បិដ្ឋិតោ កត្វា ធម្មាសនេ ធម្មកថិកោ វិយ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា បុរត្ថាភិមុខោ និសីទតិ. បុព្ពេកតកម្មំ បនស្សា វត្ថុំ សោធេតិ, សុទ្ធេ វត្ថុម្ហិ សុខុមច្ឆវិលក្ខណំ និព្ពត្តតិ. អថ នំ កុច្ឆិតចោ បដិច្ឆាទេតុំ ន សក្កោតិ, ឱលោកេន្តិយា ពហិឋិតោ វិយ បញ្ញាយតិ. តមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេន្តោ ភគវា សេយ្យថាបីតិអាទិមាហ. ពោធិសត្តោ បន អន្តោកុច្ឆិគតោ មាតរំ ន បស្សតិ. ន ហិ អន្តោកុច្ឆិយំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ.

២៤. កាលង្ករោតីតិ ន វិជាតភាវបច្ចយា, អាយុបរិក្ខយេនេវ. ពោធិសត្តេន វសិតដ្ឋានញ្ហិ ចេតិយកុដិសទិសំ ហោតិ, អញ្ញេសំ អបរិភោគារហំ, ន ច សក្កា ពោធិសត្តមាតរំ អបនេត្វា អញ្ញំ អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេតុន្តិ តត្តកំយេវ ពោធិសត្តមាតុ អាយុប្បមាណំ ហោតិ, តស្មា តទា កាលង្ករោតិ. កតរស្មិំ បន វយេ កាលំ ករោតីតិ? មជ្ឈិមវយេ. បឋមវយស្មិញ្ហិ សត្តានំ អត្តភាវេ ឆន្ទរាគោ ពលវា ហោតិ, តេន តទា សញ្ជាតគព្ភា ឥត្ថី គព្ភំ អនុរក្ខិតុំ ន សក្កោតិ, គព្ភោ ពហ្វាពាធោ ហោតិ. មជ្ឈិមវយស្ស បន ទ្វេ កោដ្ឋាសេ អតិក្កម្ម តតិយេ កោដ្ឋាសេ វត្ថុ វិសទំ ហោតិ, វិសទេ វត្ថុម្ហិ និព្ពត្តទារកា អរោគា ហោន្តិ, តស្មា ពោធិសត្តមាតាបិ បឋមវយេ សម្បត្តិំ អនុភវិត្វា មជ្ឈិមវយស្ស តតិយេ កោដ្ឋាសេ វិជាយិត្វា កាលំ ករោតីតិ អយមេត្ថ ធម្មតា.

២៥. នវ វា ទស វាតិ ឯត្ថ វា សទ្ទស្ស វិកប្បនវសេន សត្ត វា អដ្ឋ វា ឯកាទស វា ទ្វាទស វាតិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ សត្តមាសជាតោ ជីវតិ, សីតុណ្ហក្ខមោ បន ន ហោតិ. អដ្ឋមាសជាតោ ន ជីវតិ, អវសេសា ជីវន្តិ.

២៧. ទេវា បឋមំ បដិគ្គណ្ហន្តីតិ ខីណាសវា សុទ្ធាវាសព្រហ្មានោ បដិគ្គណ្ហន្តិ. កថំ បដិគ្គណ្ហន្តិ? ‘‘សូតិវេសំ គណ្ហិត្វា’’តិ ឯកេ. តំ បន បដិក្ខិបិត្វា ឥទំ វុត្តំ – ‘តទា ពោធិសត្តមាតា សុវណ្ណខចិតំ វត្ថំ និវាសេត្វា មច្ឆក្ខិសទិសំ ទុកូលបដំ យាវ បាទន្តា បារុបិត្វា អដ្ឋាសិ. អថស្សា សល្លហុកគព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ, ធមករណតោ ឧទកនិក្ខមនសទិសំ. អថ តេ បកតិព្រហ្មវេសេនេវ ឧបសង្កមិត្វា បឋមំ សុវណ្ណជាលេន បដិគ្គហេសុំ. តេសំ ហត្ថតោ ចត្តារោ មហារាជានោ អជិនប្បវេណិយា បដិគ្គហេសុំ. តតោ មនុស្សា ទុកូលចុម្ពដកេន បដិគ្គហេសុំ’. តេន វុត្តំ – ‘‘ទេវា បឋមំ បដិគ្គណ្ហន្តិ, បច្ឆា មនុស្សា’’តិ.

២៨. ចត្តារោ នំ ទេវបុត្តាតិ ចត្តារោ មហារាជានោ. បដិគ្គហេត្វាតិ អជិនប្បវេណិយា បដិគ្គហេត្វា. មហេសក្ខោតិ មហាតេជោ មហាយសោ លក្ខណសម្បន្នោ.

២៩. វិសទោវ និក្ខមតីតិ យថា អញ្ញេ សត្តា យោនិមគ្គេ លគ្គន្តា ភគ្គវិភគ្គា និក្ខមន្តិ, ន ឯវំ និក្ខមតិ, អលគ្គោ ហុត្វា និក្ខមតីតិ អត្ថោ ឧទេនាតិ ឧទកេន. កេនចិ អសុចិនាតិ យថា អញ្ញេ សត្តា កម្មជវាតេហិ ឧទ្ធំបាទា អធោសិរា យោនិមគ្គេ បក្ខិត្តា សតបោរិសំ នរកបបាតំ បតន្តា វិយ, តាឡច្ឆិទ្ទេន និក្កឌ្ឍិយមានា ហត្ថី វិយ មហាទុក្ខំ អនុភវន្តា នានាអសុចិមក្ខិតាវ និក្ខមន្តិ, ន ឯវំ ពោធិសត្តោ. ពោធិសត្តញ្ហិ កម្មជវាតា ឧទ្ធបាទំ អធោសិរំ កាតុំ ន សក្កោន្តិ. សោ ធម្មាសនតោ ឱតរន្តោ ធម្មកថិកោ វិយ, និស្សេណិតោ ឱតរន្តោ បុរិសោ វិយ ច ទ្វេ ហត្ថេ ច ទ្វេ បាទេ ច បសារេត្វា ឋិតកោវ មាតុកុច្ឆិសម្ភវេន កេនចិ អសុចិនា អមក្ខិតោវ និក្ខមតិ.

ឧទកស្ស ធារាតិ ឧទកវដ្ដិយោ. តាសុ សីតា សុវណ្ណកដាហេ បតតិ ឧណ្ហា រជតកដាហេ. ឥទញ្ច បថវិតលេ កេនចិ អសុចិនា អសម្មិស្សំ តេសំ បានីយបរិភោជនីយឧទកញ្ចេវ អញ្ញេហិ អសាធារណំ កីឡាឧទកញ្ច ទស្សេតុំ វុត្តំ, អញ្ញស្ស បន សុវណ្ណរជតឃដេហិ អាហរិយមានឧទកស្ស ចេវ ហំសវត្តកាទិបោក្ខរណីគតស្ស ច ឧទកស្ស បរិច្ឆេទោ នត្ថិ.

៣១. សម្បតិជាតោតិ មុហុត្តជាតោ. បាឡិយំ បន មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខន្តមត្តោ វិយ ទស្សិតោ, ន ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. និក្ខន្តមត្តញ្ហិ នំ បឋមំ ព្រហ្មានោ សុវណ្ណជាលេន បដិគ្គណ្ហិំសុ, តេសំ ហត្ថតោ ចត្តារោ មហារាជានោ អជិនប្បវេណិយា, តេសំ ហត្ថតោ មនុស្សា ទុកូលចុម្ពដកេន. មនុស្សានំ ហត្ថតោ មុច្ចិត្វា បថវិយំ បតិដ្ឋិតោ. សេតម្ហិ ឆត្តេ អនុធារិយមានេតិ ទិព្ពសេតច្ឆត្តេ អនុធារិយមានម្ហិ. ឯត្ថ ច ឆត្តស្ស បរិវារានិ ខគ្គាទីនិ បញ្ច រាជកកុធភណ្ឌានិបិ អាគតានេវ. បាឡិយំ បន រាជគមនេ រាជា វិយ ឆត្តមេវ វុត្តំ. តេសុ ឆត្តមេវ បញ្ញាយតិ, ន ឆត្តគ្គាហកោ. តថា ខគ្គតាលវណ្ដមោរហត្ថកវាឡពីជនីឧណ្ហីសមត្តាយេវ បញ្ញាយន្តិ, ន តេសំ គាហកា. សព្ពានិ កិរ តានិ អទិស្សមានរូបា ទេវតា គណ្ហិំសុ. វុត្តញ្ចេតំ –

‘‘អនេកសាខញ្ច សហស្សមណ្ឌលំ,

ឆត្តំ មរូ ធារយុមន្តលិក្ខេ;

សុវណ្ណទណ្ឌា វិបតន្តិ ចាមរា,

ន ទិស្សរេ ចាមរឆត្តគាហកា’’តិ. (សុ. និ. ៦៩៣);

សព្ពា ច ទិសាតិ ឥទំ សត្តបទវីតិហារូបរិ ឋិតស្ស វិយ សព្ពទិសានុវិលោកនំ វុត្តំ, ន ខោ បនេវំ ទដ្ឋព្ពំ. មហាសត្តោ ហិ មនុស្សានំ ហត្ថតោ មុច្ចិត្វា បឋវិយំ បតិដ្ឋិតោ បុរត្ថិមំ ទិសំ ឱលោកេសិ. អនេកានិ ចក្កវាឡសហស្សានិ ឯកង្គណានិ អហេសុំ. តត្ថ ទេវមនុស្សា គន្ធមាលាទីហិ បូជយមានា – ‘‘មហាបុរិស, ឥធ តុម្ហេហិ សទិសោបិ នត្ថិ, កុតោ ឧត្តរិតរោ’’តិ អាហំសុ. ឯវំ ចតស្សោ ទិសា, ចតស្សោ អនុទិសា, ហេដ្ឋា, ឧបរីតិ ទស ទិសា អនុវិលោកេត្វា អត្តនា សទិសំ អទិស្វា – ‘‘អយំ ឧត្តរា ទិសា’’តិ ឧត្តរាភិមុខោ សត្តបទវីតិហារេន អគមាសីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អាសភិន្តិ ឧត្តមំ. អគ្គោតិ គុណេហិ សព្ពបឋមោ. ឥតរានិ ទ្វេ បទានិ ឯតស្សេវ វេវចនានិ. អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោតិ បទទ្វយេន ឥមស្មិំ អត្តភាវេ បត្តព្ពំ អរហត្តំ ព្យាកាសិ.

ឯត្ថ ច សមេហិ បាទេហិ បថវិយា បតិដ្ឋានំ ចតុរិទ្ធិបាទបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ឧត្តរាភិមុខភាវោ មហាជនំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា អភិភវិត្វា គមនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, សត្តបទគមនំ សត្តពោជ្ឈង្គរតនបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ទិព្ពសេតច្ឆត្តធារណំ វិមុត្តិវរឆត្តបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, បញ្ចរាជកកុធភណ្ឌានំ បដិលាភោ បញ្ចហិ វិមុត្តីហិ វិមុច្ចនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, សព្ពទិសានុវិលោកនំ អនាវរណញាណបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, អាសភិវាចាភាសនំ អប្បដិវត្តិយធម្មចក្កប្បវត្តនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ‘‘អយមន្តិមា ជាតី’’តិ សីហនាទោ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពានស្ស បុព្ពនិមិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥមេ វារា បាឡិយំ អាគតា, សម្ពហុលវារោ បន នាគតោ, អាហរិត្វា ទីបេតព្ពោ.

មហាបុរិសស្ស ហិ ជាតទិវសេ ទសសហស្សិលោកធាតុ កម្បិ. ទសសហស្សិលោកធាតុម្ហិ ទេវតា ឯកចក្កវាឡេ សន្និបតិំសុ. បឋមំ ទេវា បដិគ្គណ្ហិំសុ, បច្ឆា មនុស្សា. តន្តិពទ្ធា វីណា ចម្មពទ្ធា ភេរិយោ ច កេនចិ អវាទិតា សយមេវ វជ្ជិំសុ. មនុស្សានំ អន្ទុពន្ធនាទីនិ ខណ្ឌាខណ្ឌំ ឆិជ្ជិំសុ. សព្ពរោគា វូបសមិំសុ, អម្ពិលេន ធោតតម្ពមលំ វិយ វិគច្ឆិំសុ. ជច្ចន្ធា រូបានិ បស្សិំសុ. ជច្ចពធិរា សទ្ទំ សុណិំសុ. បីឋសប្បី ជវសម្បន្នា អហេសុំ. ជាតិជឡានម្បិ ឯឡមូគានំ សតិ បតិដ្ឋាសិ. វិទេសបក្ខន្ទា នាវា សុបដ្ដនំ បាបុណិំសុ. អាកាសដ្ឋកភូមដ្ឋករតនានិ សកតេជោភាសិតានិ អហេសុំ. វេរិនោ មេត្តចិត្តំ បដិលភិំសុ. អវីចិម្ហិ អគ្គិ និព្ពាយិ. លោកន្តរេសុ អាលោកោ ឧទបាទិ. នទីសុ ជលំ នប្បវត្តតិ. មហាសមុទ្ទេ មធុរសំ ឧទកំ អហោសិ. វាតោ ន វាយិ. អាកាសបព្ពតរុក្ខគតា សកុណា ភស្សិត្វា បថវិគតា អហេសុំ. ចន្ទោ អតិវិរោចិ. សូរិយោ ន ឧណ្ហោ, ន សីតលោ, និម្មលោ ឧតុសម្បន្នោ អហោសិ. ទេវតា អត្តនោ អត្តនោ វិមានទ្វារេ ឋត្វា អប្ផោដនសេឡនចេលុក្ខេបាទីហិ មហាកីឡកំ កីឡិំសុ. ចាតុទ្ទីបិកមហាមេឃោ វស្សិ. មហាជនំ នេវ ខុទា ន បិបាសា បីឡេសិ. ទ្វារកវាដានិ សយមេវ វិវរិំសុ. បុប្ផូបគផលូបគា រុក្ខា បុប្ផផលានិ គណ្ហិំសុ. ទសសហស្សិលោកធាតុ ឯកទ្ធជមាលា អហោសិ.

តត្រាបិ ទសសហស្សិលោកធាតុកម្បោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ទេវតានំ ឯកចក្កវាឡេ សន្និបាតោ ធម្មចក្កប្បវត្តនកាលេ ឯកប្បហារេនេវ សន្និបតិត្វា ធម្មំ បដិគ្គណ្ហនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. បឋមំ ទេវតានំ បដិគ្គហណំ ចតុន្នំ រូបាវចរជ្ឈានានំ បដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. បច្ឆា មនុស្សានំ បដិគ្គហណំ ចតុន្នំ អរូបាវចរជ្ឈានានំ បដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. តន្តិពទ្ធវីណានំ សយំ វជ្ជនំ អនុបុព្ពវិហារបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ចម្មពទ្ធភេរីនំ វជ្ជនំ មហតិយា ធម្មភេរិយា អនុស្សាវនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. អន្ទុពន្ធនាទីនំ ឆេទោ អស្មិមានសមុច្ឆេទស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. មហាជនស្ស រោគវិគមោ ចតុសច្ចបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ជច្ចន្ធានំ រូបទស្សនំ ទិព្ពចក្ខុបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ពធិរានំ សទ្ទស្សវនំ ទិព្ពសោតធាតុបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. បីឋសប្បីនំ ជវសម្បទា ចតុរិទ្ធិបាទបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ជឡានំ សតិបតិដ្ឋានំ ចតុសតិបដ្ឋានបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. វិទេសបក្ខន្ទនាវានំ សុបដ្ដនសម្បាបុណនំ ចតុបដិសម្ភិទាធិគមស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. រតនានំ សកតេជោភាសិតត្តំ យំ លោកស្ស ធម្មោភាសំ ទស្សេស្សតិ, តស្ស បុព្ពនិមិត្តំ.

វេរីនំ មេត្តចិត្តបដិលាភោ ចតុព្រហ្មវិហារបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. អវីចិម្ហិ អគ្គិនិព្ពាយនំ ឯកាទសអគ្គិនិព្ពាយនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. លោកន្តរិកាលោកោ អវិជ្ជន្ធការំ វិធមិត្វា ញាណាលោកទស្សនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. មហាសមុទ្ទស្ស មធុរតា និព្ពានរសេន ឯករសភាវស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. វាតស្ស អវាយនំ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតភិន្ទនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. សកុណានំ បថវិគមនំ មហាជនស្ស ឱវាទំ សុត្វា បាណេហិ សរណគមនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ចន្ទស្ស អតិវិរោចនំ ពហុជនកន្តតាយ បុព្ពនិមិត្តំ. សូរិយស្ស ឧណ្ហសីតវិវជ្ជនឧតុសុខតា កាយិកចេតសិកសុខប្បត្តិយា បុព្ពនិមិត្តំ. ទេវតានំ វិមានទ្វារេសុ ឋត្វា អប្ផោដនាទីហិ កីឡនំ ពុទ្ធភាវំ បត្វា ឧទានំ ឧទានស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ចាតុទ្ទីបិកមហាមេឃវស្សនំ មហតោ ធម្មមេឃវស្សនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ខុទាបីឡនស្ស អភាវោ កាយគតាសតិអមតបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. បិបាសាបីឡនស្ស អភាវោ វិមុត្តិសុខេន សុខិតភាវស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ទ្វារកវាដានំ សយមេវ វិវរណំ អដ្ឋង្គិកមគ្គទ្វារវិវរណស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. រុក្ខានំ បុប្ផផលគ្គហណំ វិមុត្តិបុប្ផេហិ បុប្ផិតស្ស ច សាមញ្ញផលភារភរិតភាវស្ស ច បុព្ពនិមិត្តំ. ទសសហស្សិលោកធាតុយា ឯកទ្ធជមាលិតា អរិយទ្ធជមាលមាលិតាយ បុព្ពនិមិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អយំ សម្ពហុលវារោ នាម.

ឯត្ថ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ – ‘‘យទា មហាបុរិសោ បថវិយំ បតិដ្ឋហិត្វា ឧត្តរាភិមុខោ បទសា គន្ត្វា អាសភិំ វាចំ អភាសិ, តទា កិំ បថវិយា គតោ, ឧទាហុ អាកាសេន; ទិស្សមានោ គតោ, ឧទាហុ អទិស្សមានោ; អចេលកោ គតោ, ឧទាហុ អលង្កតបដិយត្តោ; ទហរោ ហុត្វា គតោ, ឧទាហុ មហល្លកោ; បច្ឆាបិ កិំ តាទិសោវ អហោសិ, ឧទាហុ បុន ពាលទារកោ’’តិ? អយំ បន បញ្ហោ ហេដ្ឋាលោហបាសាទេ សមុដ្ឋិតោ តិបិដកចូឡាភយត្ថេរេន វិស្សជ្ជិតោវ. ថេរោ កិរ ឯត្ថ និយតិបុព្ពេកតកម្មឥស្សរនិម្មានវាទវសេន តំ តំ ពហុំ វត្វា អវសានេ ឯវំ ព្យាករិ – ‘‘មហាបុរិសោ បថវិយា គតោ, មហាជនស្ស បន អាកាសេន គច្ឆន្តោ វិយ អហោសិ. ទិស្សមានោ គតោ, មហាជនស្ស បន អទិស្សមានោ វិយ អហោសិ. អចេលកោ គតោ, មហាជនស្ស បន អលង្កតបដិយត្តោ វិយ ឧបដ្ឋាសិ. ទហរោវ គតោ, មហាជនស្ស បន សោឡសវស្សុទ្ទេសិកោ វិយ អហោសិ. បច្ឆា បន ពាលទារកោវ អហោសិ, ន តាទិសោ’’តិ. បរិសា ចស្ស – ‘‘ពុទ្ធេន វិយ ហុត្វា ភោ ថេរេន បញ្ហោ កថិតោ’’តិ អត្តមនា អហោសិ. លោកន្តរិកវារោ វុត្តនយោ ឯវ.

ឥមា ច បន អាទិតោ បដ្ឋាយ កថិតា សព្ពធម្មតា សព្ពពោធិសត្តានំ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា.