វិបស្សីសមញ្ញាវណ្ណនា

៣៧. សព្ពកាមេហីតិ ឥទំ លក្ខណានិ បរិគ្គណ្ហាបេត្វា បច្ឆា កតំ វិយ វុត្តំ, ន បនេវំ ទដ្ឋព្ពំ. បឋមញ្ហិ តេ នេមិត្តកេ សន្តប្បេត្វា បច្ឆា លក្ខណបរិគ្គណ្ហនំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. តស្ស វិត្ថារោ គព្ភោក្កន្តិយំ វុត្តោយេវ. បាយេន្តីតិ ថញ្ញំ បាយេន្តិ. តស្ស កិរ និទ្ទោសេន មធុរេន ខីរេន សមន្នាគតា សដ្ឋិ ធាតិយោ ឧបដ្ឋាបេសិ, តថា សេសាបិ តេសុ តេសុ កម្មេសុ កុសលា សដ្ឋិសដ្ឋិយេវ. តាសំ បេសនការកេ សដ្ឋិ បុរិសេ, តស្ស តស្ស កតាកតភាវំ សល្លក្ខណេ សដ្ឋិ អមច្ចេ ឧបដ្ឋាបេសិ. ឯវំ ចត្តារិ សដ្ឋិយោ ឥត្ថីនំ, ទ្វេ សដ្ឋិយោ បុរិសានន្តិ ឆ សដ្ឋិយោ ឧបដ្ឋកានំយេវ អហេសុំ. សេតច្ឆត្តន្តិ ទិព្ពសេតច្ឆត្តំ. កុលទត្តិយំ បន សិរិគព្ភេយេវ តិដ្ឋតិ. មា នំ សីតំ វាតិអាទីសុ មា អភិភវីតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ស្វាស្សុទន្តិ សោ អស្សុទំ. អង្កេនេវ អង្កន្តិ អញ្ញស្ស ពាហុនាវ អញ្ញស្ស ពាហុំ. អញ្ញស្ស ច អំសកូដេនេវ អញ្ញស្ស អំសកូដំ. បរិហរិយតីតិ នីយតិ, សម្បាបិយតីតិ អត្ថោ.

៣៨. មញ្ជុស្សរោតិ អខរស្សរោ. វគ្គុស្សរោតិ ឆេកនិបុណស្សរោ. មធុរស្សរោតិ សាតស្សរោ. បេមនិយស្សរោតិ បេមជនកស្សរោ. តត្រិទំ ករវីកានំ មធុរស្សរតាយ – ករវីកសកុណេ កិរ មធុររសំ អម្ពបក្កំ មុខតុណ្ឌកេន បហរិត្វា បគ្ឃរិតរសំ បិវិត្វា បក្ខេន តាលំ ទត្វា វិកូជមានេ ចតុប្បទា មត្តា វិយ លឡិតុំ អារភន្តិ. គោចរបសុតាបិ ចតុប្បទា មុខគតានិ តិណានិ ឆឌ្ឌេត្វា តំ សទ្ទំ សុណន្តិ. វាឡមិគា ខុទ្ទកមិគេ អនុពន្ធមានា ឧក្ខិត្តំ បាទំ អនិក្ខិបិត្វាវ តិដ្ឋន្តិ. អនុពទ្ធមិគា ច មរណភយំ ជហិត្វា តិដ្ឋន្តិ. អាកាសេ បក្ខន្ទា បក្ខិនោបិ បក្ខេ បសារេត្វា តំ សទ្ទំ សុណមានាវ តិដ្ឋន្តិ. ឧទកេ មច្ឆាបិ កណ្ណបដលំ បប្ផោដេត្វា តំ សទ្ទំ សុណមានាវ តិដ្ឋន្តិ. ឯវំ មធុរស្សរា ករវីកា.

អសន្ធិមិត្តាបិ ធម្មាសោកស្ស ទេវី – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, ពុទ្ធស្សរេន សទិសោ កស្សចិ សរោ’’តិ សង្ឃំ បុច្ឆិ. អត្ថិ ករវីកសកុណស្សាតិ. កុហិំ, ភន្តេ, តេ សកុណាតិ? ហិមវន្តេតិ. សា រាជានំ អាហ – ‘‘ទេវ, អហំ ករវីកសកុណំ បស្សិតុកាមាម្ហី’’តិ. រាជា – ‘‘ឥមស្មិំ បញ្ជរេ និសីទិត្វា ករវីកោ អាគច្ឆតូ’’តិ សុវណ្ណបញ្ជរំ វិស្សជ្ជេសិ. បញ្ជរោ គន្ត្វា ឯកស្ស ករវីកស្ស បុរតោ អដ្ឋាសិ. សោ – ‘‘រាជាណាយ អាគតោ បញ្ជរោ, ន សក្កា ន គន្តុ’’ន្តិ តត្ថ និសីទិ. បញ្ជរោ អាគន្ត្វា រញ្ញោ បុរតោ អដ្ឋាសិ. ន ករវីកសទ្ទំ ការាបេតុំ សក្កោន្តិ. អថ រាជា – ‘‘កថំ, ភណេ, ឥមេ សទ្ទំ ន ករោន្តី’’តិ អាហ. ញាតកេ អទិស្វា ទេវាតិ. អថ នំ រាជា អាទាសេហិ បរិក្ខិបាបេសិ. សោ អត្តនោ ឆាយំ ទិស្វា – ‘‘ញាតកា មេ អាគតា’’តិ មញ្ញមានោ បក្ខេន តាលំ ទត្វា មធុរស្សរេន មណិវំសំ ធមមានោ វិយ វិរវិ. សកលនគរេ មនុស្សា មត្តា វិយ លឡិំសុ. អសន្ធិមិត្តា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមស្ស តាវ តិរច្ឆានគតស្ស ឯវំ មធុរោ សទ្ទោ, កីទិសោ នុ ខោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសិរិបត្តស្ស ភគវតោ សទ្ទោ អហោសី’’តិ បីតិំ ឧប្បាទេត្វា តំ បីតិំ អវិជហិត្វា សត្តហិ ជង្ឃសតេហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ. ឯវំ មធុរោ កិរ ករវីកសទ្ទោតិ. តតោ បន សតភាគេន សហស្សភាគេន ច មធុរតរោ វិបស្សិស្ស កុមារស្ស សទ្ទោ អហោសីតិ វេទិតព្ពោ.

៣៩. កម្មវិបាកជន្តិ ន ភាវនាមយំ, កម្មវិបាកវសេន បន ទេវតានំ ចក្ខុសទិសមេវ មំសចក្ខុ អហោសិ, យេន និមិត្តំ កត្វា តិលវាហេ បក្ខិត្តំ ឯកតិលម្បិ អយំ សោតិ ឧទ្ធរិត្វា ទាតុំ សក្កោតិ.

៤០. វិបស្សីតិ ឯត្ថ អយំ វចនត្ថោ, អន្តរន្តរា និមីលជនិតន្ធការវិរហេន វិសុទ្ធំ បស្សតិ, វិវដេហិ ច អក្ខីហិ បស្សតីតិ វិបស្សី; ទុតិយវារេ វិចេយ្យ វិចេយ្យ បស្សតីតិ វិបស្សី; វិចិនិត្វា វិចិនិត្វា បស្សតីតិ អត្ថោ.

អត្ថេ បនាយតីតិ អត្ថេ ជានាតិ បស្សតិ, នយតិ វា បវត្តេតីតិ អត្ថោ. ឯកទិវសំ កិរ វិនិច្ឆយដ្ឋានេ និសីទិត្វា អត្ថេ អនុសាសន្តស្ស រញ្ញោ អលង្កតបដិយត្តំ មហាបុរិសំ អានេត្វា ហត្ថេ ឋបយិំសុ. តស្ស តំ អង្កេកត្វា ឧបលាឡយមានស្សេវ អមច្ចា សាមិកំ អស្សាមិកំ អកំសុ. ពោធិសត្តោ អនត្តមនសទ្ទំ និច្ឆារេសិ. រាជា – ‘‘កិមេតំ, ឧបធារេថា’’តិ អាហ. ឧបធារិយមានា អញ្ញំ អទិស្វា – ‘‘អឌ្ឌស្ស ទុព្ពិនិច្ឆិតត្តា ឯវំ កតំ ភវិស្សតី’’តិ បុន សាមិកំយេវ សាមិកំ កត្វា ‘‘ញត្វា នុ ខោ កុមារោ ឯវំ ករោតី’’តិ វីមំសន្តា បុន សាមិកំ អស្សាមិកំ អកំសុ. បុនបិ ពោធិសត្តោ តថេវ សទ្ទំ និច្ឆារេសិ. អថ រាជា – ‘‘ជានាតិ មហាបុរិសោ’’តិ តតោ បដ្ឋាយ អប្បមត្តោ អហោសិ. ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘វិចេយ្យ វិចេយ្យ កុមារោ អត្ថេ បនាយតី’’តិ.

៤២. វស្សិកន្តិអាទីសុ យត្ថ សុខំ ហោតិ វស្សកាលេ វសិតុំ, អយំ វស្សិកោ. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បនេត្ថ វចនត្ថោ វស្សាវាសោ វស្សំ, វស្សំ អរហតីតិ វស្សិកោ. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្ថ វស្សិកោ បាសាទោ នាតិឧច្ចោ ហោតិ, នាតិនីចោ, ទ្វារវាតបានានិបិស្ស នាតិពហូនិ នាតិតនូនិ, ភូមត្ថរណបច្ចត្ថរណខជ្ជភោជ្ជានិបេត្ថ មិស្សកានេវ វដ្ដន្តិ. ហេមន្តិកេ ថម្ភាបិ ភិត្តិយោបិ នីចា ហោន្តិ, ទ្វារវាតបានានិ តនុកានិ សុខុមច្ឆិទ្ទានិ, ឧណ្ហប្បវេសនត្ថាយ ភិត្តិនិយូហានិ នីហរិយន្តិ. ភូមត្ថរណបច្ចត្ថរណនិវាសនបារុបនានិ បនេត្ថ ឧណ្ហវិរិយានិ កម្ពលាទីនិ វដ្ដន្តិ. ខជ្ជភោជ្ជំ សិនិទ្ធំ កដុកសន្និស្សិតំ និរុទកសន្និស្សិតញ្ច. គិម្ហិកេ ថម្ភាបិ ភិត្តិយោបិ ឧច្ចា ហោន្តិ, ទ្វារវាតបានានិ បនេត្ថ ពហូនិ វិបុលជាតានិ ហោន្តិ, ភូមត្ថរណាទីនិ ទុកូលមយានិ វដ្ដន្តិ. ខជ្ជភោជ្ជានិ មធុរសសន្និស្សិតភរិតានិ. វាតបានសមីបេសុ ចេត្ថ នវ ចាដិយោ ឋបេត្វា ឧទកស្ស បូរេត្វា នីលុប្បលាទីហិ សញ្ឆាទេន្តិ. តេសុ តេសុ បទេសេសុ ឧទកយន្តានិ ករោន្តិ, យេហិ ទេវេ វស្សន្តេ វិយ ឧទកធារា និក្ខមន្តិ.

និប្បុរិសេហីតិ បុរិសវិរហិតេហិ. ន កេវលញ្ចេត្ថ តូរិយានេវ និប្បុរិសានិ, សព្ពដ្ឋានានិបិ និប្បុរិសានេវ, ទោវារិកាបិ ឥត្ថិយោវ, នហាបនាទិបរិកម្មករាបិ ឥត្ថិយោវ. រាជា កិរ – ‘‘តថារូបំ ឥស្សរិយសុខសម្បត្តិំ អនុភវមានស្ស បុរិសំ ទិស្វា បុរិសាសង្កា ឧប្បជ្ជតិ, សា មេ បុត្តស្ស មា អហោសី’’តិ សព្ពកិច្ចេសុ ឥត្ថិយោវ ឋបេសីតិ.

បឋមភាណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.