ឯកច្ចសស្សតវាទវណ្ណនា

៣៨. ឯកច្ចសស្សតិកាតិ ឯកច្ចសស្សតវាទា. តេ ទុវិធា ហោន្តិ – សត្តេកច្ចសស្សតិកា, សង្ខារេកច្ចសស្សតិកាតិ. ទុវិធាបិ ឥធ គហិតាយេវ.

៣៩. យន្តិ និបាតមត្តំ. កទាចីតិ កិស្មិញ្ចិ កាលេ. ករហចីតិ តស្សេវ វេវចនំ. ទីឃស្ស អទ្ធុនោតិ ទីឃស្ស កាលស្ស. អច្ចយេនាតិ អតិក្កមេន. សំវដ្ដតីតិ វិនស្សតិ. យេភុយ្យេនាតិ យេ ឧបរិព្រហ្មលោកេសុ វា អរូបេសុ វា និព្ពត្តន្តិ, តទវសេសេ សន្ធាយ វុត្តំ. ឈានមនេន និព្ពត្តត្តា មនោមយា. បីតិ តេសំ ភក្ខោ អាហារោតិ បីតិភក្ខា. អត្តនោវ តេសំ បភាតិ សយំបភា. អន្តលិក្ខេ ចរន្តីតិ អន្តលិក្ខចរា. សុភេសុ ឧយ្យានវិមានកប្បរុក្ខាទីសុ តិដ្ឋន្តីតិ, សុភដ្ឋាយិនោ សុភា វា មនោរម្មវត្ថាភរណា ហុត្វា តិដ្ឋន្តីតិ សុភដ្ឋាយិនោ. ចិរំ ទីឃមទ្ធានន្តិ ឧក្កំសេន អដ្ឋ កប្បេ.

៤០. វិវដ្ដតីតិ សណ្ឋាតិ. សុញ្ញំ ព្រហ្មវិមានន្តិ បកតិយា និព្ពត្តសត្តានំ នត្ថិតាយ សុញ្ញំ, ព្រហ្មកាយិកភូមិ និព្ពត្តតីតិ អត្ថោ. តស្ស កត្តា វា ការេតា វា នត្ថិ, វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តនយេន បន កម្មបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានា រតនភូមិ និព្ពត្តតិ. បកតិនិព្ពត្តិដ្ឋានេសុយេវ ចេត្ថ ឧយ្យានកប្បរុក្ខាទយោ និព្ពត្តន្តិ. អថ សត្តានំ បកតិយា វសិតដ្ឋានេ និកន្តិ ឧប្បជ្ជតិ, តេ បឋមជ្ឈានំ ភាវេត្វា តតោ ឱតរន្តិ, តស្មា អថ ខោ អញ្ញតរោ សត្តោតិអាទិមាហ. អាយុក្ខយា វា បុញ្ញក្ខយា វាតិ យេ ឧឡារំ បុញ្ញកម្មំ កត្វា យត្ថ កត្ថចិ អប្បាយុកេ ទេវលោកេ និព្ពត្តន្តិ, តេ អត្តនោ បុញ្ញពលេន ឋាតុំ ន សក្កោន្តិ, តស្ស បន ទេវលោកស្ស អាយុប្បមាណេនេវ ចវន្តីតិ អាយុក្ខយា ចវន្តីតិ វុច្ចន្តិ. យេ បន បរិត្តំ បុញ្ញកម្មំ កត្វា ទីឃាយុកទេវលោកេ និព្ពត្តន្តិ, តេ យាវតាយុកំ ឋាតុំ ន សក្កោន្តិ, អន្តរាវ ចវន្តីតិ បុញ្ញក្ខយា ចវន្តីតិ វុច្ចន្តិ. ទីឃមទ្ធានំ តិដ្ឋតីតិ កប្បំ វា ឧបឌ្ឍកប្បំ វា.

៤១. អនភិរតីតិ អបរស្សាបិ សត្តស្ស អាគមនបត្ថនា. យា បន បដិឃសម្បយុត្តា ឧក្កណ្ឋិតា, សា ព្រហ្មលោកេ នត្ថិ. បរិតស្សនាតិ ឧព្ពិជ្ជនា ផន្ទនា, សា បនេសា តាសតស្សនា, តណ្ហាតស្សនា, ទិដ្ឋិតស្សនា, ញាណតស្សនាតិ ចតុព្ពិធា ហោតិ. តត្ថ ‘‘ជាតិំ បដិច្ច ភយំ ភយានកំ ឆម្ភិតត្តំ លោមហំសោ ចេតសោ ឧត្រាសោ. ជរំ… ព្យាធិំ… មរណំ បដិច្ច…បេ… ឧត្រាសោ’’តិ (វិភ. ៩២១) អយំ តាសតស្សនា នាម. ‘‘អហោ វត អញ្ញេបិ សត្តា ឥត្ថត្តំ អាគច្ឆេយ្យុ’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.៣៨) អយំ តណ្ហាតស្សនា នាម. ‘‘បរិតស្សិតវិប្ផន្ទិតមេវា’’តិ អយំ ទិដ្ឋិតស្សនា នាម. ‘‘តេបិ តថាគតស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា យេភុយ្យេន ភយំ សំវេគំ សន្តាសំ អាបជ្ជន្តី’’តិ (អ. និ. ៤.៣៣) អយំ ញាណតស្សនា នាម. ឥធ បន តណ្ហាតស្សនាបិ ទិដ្ឋិតស្សនាបិ វដ្ដតិ. ព្រហ្មវិមានន្តិ ឥធ បន បឋមាភិនិព្ពត្តស្ស អត្ថិតាយ សុញ្ញន្តិ ន វុត្តំ. ឧបបជ្ជន្តីតិ ឧបបត្តិវសេន ឧបគច្ឆន្តិ. សហព្យតន្តិ សហភាវំ.

៤២. អភិភូតិ អភិភវិត្វា ឋិតោ ជេដ្ឋកោហមស្មីតិ. អនភិភូតោតិ អញ្ញេហិ អនភិភូតោ. អញ្ញទត្ថូតិ ឯកំសវចនេ និបាតោ. ទស្សនវសេន ទសោ, សព្ពំ បស្សាមីតិ អត្ថោ. វសវត្តីតិ សព្ពំ ជនំ វសេ វត្តេមិ. ឥស្សរោ កត្តា និម្មាតាតិ អហំ លោកេ ឥស្សរោ, អហំ លោកស្ស កត្តា ច និម្មាតា ច, បថវី – ហិមវន្ត-សិនេរុ-ចក្កវាឡ-មហាសមុទ្ទ-ចន្ទិម-សូរិយា មយា និម្មិតាតិ. សេដ្ឋោ សជិតាតិ អហំ លោកស្ស ឧត្តមោ ច សជិតា ច, ‘‘ត្វំ ខត្តិយោ នាម ហោហិ, ត្វំ ព្រាហ្មណោ, វេស្សោ, សុទ្ទោ, គហដ្ឋោ, បព្ពជិតោ នាម. អន្តមសោ ត្វំ ឱដ្ឋោ ហោហិ, គោណោ ហោហី’’តិ ‘‘ឯវំ សត្តានំ សំវិសជេតា អហ’’ន្តិ មញ្ញតិ. វសី បិតា ភូតភព្យានន្តិ (ទី. និ. ១.១៧) អហមស្មិ ចិណ្ណវសិតាយ វសី, អហំ បិតា ភូតានញ្ច ភព្យានញ្ចាតិ មញ្ញតិ. តត្ថ អណ្ឌជជលាពុជា សត្តា អន្តោអណ្ឌកោសេ ចេវ អន្តោវត្ថិម្ហិ ច ភព្យា នាម, ពហិ និក្ខន្តកាលតោ បដ្ឋាយ ភូតា នាម. សំសេទជា បឋមចិត្តក្ខណេ ភព្យា, ទុតិយតោ បដ្ឋាយ ភូតា. ឱបបាតិកា បឋមឥរិយាបថេ ភព្យា, ទុតិយតោ បដ្ឋាយ ភូតាតិ វេទិតព្ពា. តេ សព្ពេបិ មយ្ហំ បុត្តាតិ សញ្ញាយ ‘‘អហំ បិតា ភូតភព្យាន’’ន្តិ មញ្ញតិ.

ឥទានិ ការណតោ សាធេតុកាមោ – ‘‘មយា ឥមេ សត្តា និម្មិតា’’តិ បដិញ្ញំ កត្វា ‘‘តំ កិស្ស ហេតូ’’តិអាទិមាហ. ឥត្ថត្តន្តិ ឥត្ថភាវំ, ព្រហ្មភាវន្តិ អត្ថោ. ឥមិនា មយន្តិ អត្តនោ កម្មវសេន ចុតាបិ ឧបបន្នាបិ ច កេវលំ មញ្ញនាមត្តេនេវ ‘‘ឥមិនា មយំ និម្មិតា’’តិ មញ្ញមានា វង្កច្ឆិទ្ទេ វង្កអាណី វិយ ឱនមិត្វា តស្សេវ បាទមូលំ គច្ឆន្តីតិ.

៤៣. វណ្ណវន្តតរោ ចាតិ វណ្ណវន្តតរោ, អភិរូបោ បាសាទិកោតិ អត្ថោ. មហេសក្ខតរោតិ ឥស្សរិយបរិវារវសេន មហាយសតរោ.

៤៤. ឋានំ ខោ បនេតន្តិ ការណំ ខោ បនេតំ. សោ តតោ ចវិត្វា អញ្ញត្រ ន គច្ឆតិ, ឥធេវ អាគច្ឆតិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. អគារស្មាតិ គេហា. អនគារិយន្តិ បព្ពជ្ជំ. បព្ពជ្ជា ហិ យស្មា អគារស្ស ហិ តំ កសិគោរក្ខាទិកម្មំ តត្ថ នត្ថិ, តស្មា អនគារិយន្តិ វុច្ចតិ. បព្ពជតីតិ ឧបគច្ឆតិ. តតោ បរំ នានុស្សរតីតិ តតោ បុព្ពេនិវាសា បរំ ន សរតិ, សរិតុំ អសក្កោន្តោ តត្ថ ឋត្វា ទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ.

និច្ចោតិអាទីសុ តស្ស ឧបបត្តិំ អបស្សន្តោ និច្ចោតិ វទតិ, មរណំ អបស្សន្តោ ធុវោតិ, សទាភាវតោ សស្សតោតិ, ជរាវសេនាបិ វិបរិណាមស្ស អភាវតោ អវិបរិណាមធម្មោតិ. សេសមេត្ថ បឋមវារេ ឧត្តានមេវាតិ.

៤៥-៤៦. ទុតិយវារេ ខិឌ្ឌាយ បទុស្សន្តិ វិនស្សន្តីតិ ខិឌ្ឌាបទោសិកា, បទូសិកាតិបិ បាឡិំ លិខន្តិ, សា អដ្ឋកថាយំ នត្ថិ. អតិវេលន្តិ អតិកាលំ, អតិចិរន្តិ អត្ថោ. ហស្សខិឌ្ឌារតិធម្មសមាបន្នាតិ ហស្សរតិ ធម្មញ្ចេវ ខិឌ្ឌារតិធម្មញ្ច សមាបន្នា អនុយុត្តា, កេឡិហស្សសុខញ្ចេវ កាយិកវាចសិកកីឡាសុខញ្ច អនុយុត្តា, វុត្តប្បការរតិធម្មសមង្គិនោ ហុត្វា វិហរន្តីតិ អត្ថោ.

សតិ សម្មុស្សតីតិ ខាទនីយភោជនីយេសុ សតិ សម្មុស្សតិ. តេ កិរ បុញ្ញវិសេសាធិគតេន មហន្តេន អត្តនោ សិរិវិភវេន នក្ខត្តំ កីឡន្តា តាយ សម្បត្តិមហន្តតាយ – ‘‘អាហារំ បរិភុញ្ជិម្ហ, ន បរិភុញ្ជិម្ហា’’តិបិ ន ជានន្តិ. អថ ឯកាហារាតិក្កមនតោ បដ្ឋាយ និរន្តរំ ខាទន្តាបិ បិវន្តាបិ ចវន្តិយេវ, ន តិដ្ឋន្តិ. កស្មា? កម្មជតេជស្ស ពលវតាយ, ករជកាយស្ស មន្ទតាយ, មនុស្សានញ្ហិ កម្មជតេជោ មន្ទោ, ករជកាយោ ពលវា. តេសំ តេជស្ស មន្ទតាយ ករជកាយស្ស ពលវតាយ សត្តាហម្បិ អតិក្កមិត្វា ឧណ្ហោទកអច្ឆយាគុអាទីហិ សក្កា វត្ថុំ ឧបត្ថម្ភេតុំ. ទេវានំ បន តេជោ ពលវា ហោតិ, ករជំ មន្ទំ. តេ ឯកំ អាហារវេលំ អតិក្កមិត្វាវ សណ្ឋាតុំ ន សក្កោន្តិ. យថា នាម គិម្ហានំ មជ្ឈន្ហិកេ តត្តបាសាណេ ឋបិតំ បទុមំ វា ឧប្បលំ វា សាយន្ហសមយេ ឃដសតេនាបិ សិញ្ចិយមានំ បាកតិកំ ន ហោតិ, វិនស្សតិយេវ. ឯវមេវ បច្ឆា និរន្តរំ ខាទន្តាបិ បិវន្តាបិ ចវន្តិយេវ, ន តិដ្ឋន្តិ. តេនាហ ‘‘សតិយា សម្មោសា តេ ទេវា តម្ហា កាយា ចវន្តី’’តិ. កតមេ បន តេ ទេវាតិ? ឥមេ ទេវាតិ អដ្ឋកថាយំ វិចារណា នត្ថិ, ‘‘ទេវានំ កម្មជតេជោ ពលវា ហោតិ, ករជំ មន្ទ’’ន្តិ អវិសេសេន វុត្តត្តា បន យេ កេចិ កពឡីការាហារូបជីវិនោ ទេវា ឯវំ ករោន្តិ, តេយេវ ចវន្តីតិ វេទិតព្ពា. កេចិ បនាហុ – ‘‘និម្មានរតិបរនិម្មិតវសវត្តិនោ តេ ទេវា’’តិ. ខិឌ្ឌាបទុស្សនមត្តេនេវ ហេតេ ខិឌ្ឌាបទោសិកាតិ វុត្តា. សេសមេត្ថ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៤៧-៤៨. តតិយវារេ មនេន បទុស្សន្តិ វិនស្សន្តីតិ មនោបទោសិកា, ឯតេ ចាតុមហារាជិកា. តេសុ កិរ ឯកោ ទេវបុត្តោ – នក្ខត្តំ កីឡិស្សាមីតិ សបរិវារោ រថេន វីថិំ បដិបជ្ជតិ, អថញ្ញោ និក្ខមន្តោ តំ បុរតោ គច្ឆន្តំ ទិស្វា – ‘ភោ អយំ កបណោ’, អទិដ្ឋបុព្ពំ វិយ ឯតំ ទិស្វា – ‘‘បីតិយា ឧទ្ធុមាតោ វិយ ភិជ្ជមានោ វិយ ច គច្ឆតី’’តិ កុជ្ឈតិ. បុរតោ គច្ឆន្តោបិ និវត្តិត្វា តំ កុទ្ធំ ទិស្វា – កុទ្ធា នាម សុវិទិតា ហោន្តីតិ កុទ្ធភាវមស្ស ញត្វា – ‘‘ត្វំ កុទ្ធោ, មយ្ហំ កិំ ករិស្សសិ, អយំ សម្បត្តិ មយា ទានសីលាទីនំ វសេន លទ្ធា, ន តុយ្ហំ វសេនា’’តិ បដិកុជ្ឈតិ. ឯកស្មិញ្ហិ កុទ្ធេ ឥតរោ អកុទ្ធោ រក្ខតិ, ឧភោសុ បន កុទ្ធេសុ ឯកស្ស កោធោ ឥតរស្ស បច្ចយោ ហោតិ. តស្សបិ កោធោ ឥតរស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ ឧភោ កន្ទន្តានំយេវ ឱរោធានំ ចវន្តិ. អយមេត្ថ ធម្មតា. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៤៩-៥២. តក្កីវាទេ អយំ ចក្ខាទីនំ ភេទំ បស្សតិ, ចិត្តំ បន យស្មា បុរិមំ បុរិមំ បច្ឆិមស្ស បច្ឆិមស្ស បច្ចយំ ទត្វាវ និរុជ្ឈតិ, តស្មា ចក្ខាទីនំ ភេទតោ ពលវតរម្បិ ចិត្តស្ស ភេទំ ន បស្សតិ. សោ តំ អបស្សន្តោ យថា នាម សកុណោ ឯកំ រុក្ខំ ជហិត្វា អញ្ញស្មិំ និលីយតិ, ឯវមេវ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ ភិន្នេ ចិត្តំ អញ្ញត្រ គច្ឆតីតិ គហេត្វា ឯវមាហ. សេសមេត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.