១. ព្រហ្មជាលសុត្តវណ្ណនា

បរិព្ពាជកកថាវណ្ណនា

ឥមិស្សា បឋមមហាសង្គីតិយា វត្តមានាយ វិនយសង្គហាវសានេ សុត្តន្តបិដកេ អាទិនិកាយស្ស អាទិសុត្តំ ព្រហ្មជាលំ បុច្ឆន្តេន អាយស្មតា មហាកស្សបេន – ‘‘ព្រហ្មជាលំ, អាវុសោ អានន្ទ, កត្ថ ភាសិត’’ន្តិ, ឯវមាទិវុត្តវចនបរិយោសានេ យត្ថ ច ភាសិតំ, យញ្ចារព្ភ ភាសិតំ, តំ សព្ពំ បកាសេន្តោ អាយស្មា អានន្ទោ ឯវំ មេ សុតន្តិអាទិមាហ. តេន វុត្តំ ‘‘ព្រហ្មជាលស្សាបិ ឯវំ មេ សុតន្តិអាទិកំ អាយស្មតា អានន្ទេន បឋមមហាសង្គីតិកាលេ វុត្តំ និទានមាទី’’តិ.

១. តត្ថ ឯវន្តិ និបាតបទំ. មេតិអាទីនិ នាមបទានិ. បដិបន្នោ ហោតីតិ ឯត្ថ បដីតិ ឧបសគ្គបទំ, ហោតីតិ អាខ្យាតបទន្តិ. ឥមិនា តាវ នយេន បទវិភាគោ វេទិតព្ពោ.

អត្ថតោ បន ឯវំ-សទ្ទោ តាវ ឧបមូបទេសសម្បហំសនគរហណវចនសម្បដិគ្គហាការនិទស្សនាវធារណាទិអនេកត្ថប្បភេទោ. តថាហេស – ‘‘ឯវំ ជាតេន មច្ចេន, កត្តព្ពំ កុសលំ ពហុ’’ន្តិ (ធ. ប. ៥៣) ឯវមាទីសុ ឧបមាយំ អាគតោ. ‘‘ឯវំ តេ អភិក្កមិតព្ពំ, ឯវំ តេ បដិក្កមិតព្ព’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.១២២) ឧបទេសេ. ‘‘ឯវមេតំ ភគវា, ឯវមេតំ សុគតា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.៦៦) សម្បហំសនេ. ‘‘ឯវមេវំ បនាយំ វសលី យស្មិំ វា តស្មិំ វា តស្ស មុណ្ឌកស្ស សមណកស្ស វណ្ណំ ភាសតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១៨៧) គរហណេ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេតិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុ’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១) វចនសម្បដិគ្គហេ. ‘‘ឯវំ ព្យា ខោ អហំ, ភន្តេ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៩៨) អាការេ. ‘‘ឯហិ ត្វំ, មាណវក, យេន សមណោ អានន្ទោ តេនុបសង្កម, ឧបសង្កមិត្វា មម វចនេន សមណំ អានន្ទំ អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារំ បុច្ឆ. ‘‘សុភោ មាណវោ តោទេយ្យបុត្តោ ភវន្តំ អានន្ទំ អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារំ បុច្ឆតី’’តិ. ‘‘ឯវញ្ច វទេហិ, សាធុ កិរ ភវំ អានន្ទោ យេន សុភស្ស មាណវស្ស តោទេយ្យបុត្តស្ស និវេសនំ, តេនុបសង្កមតុ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៤៤៥) និទស្សនេ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, កាលាមា, ឥមេ ធម្មា កុសលា វា អកុសលា វាតិ? អកុសលា, ភន្តេ. សាវជ្ជា វា អនវជ្ជា វាតិ? សាវជ្ជា, ភន្តេ. វិញ្ញុគរហិតា វា វិញ្ញុប្បសត្ថា វាតិ? វិញ្ញុគរហិតា, ភន្តេ. សមត្តា សមាទិន្នា អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តន្តិ នោ វា, កថំ វោ ឯត្ថ ហោតីតិ? សមត្តា, ភន្តេ, សមាទិន្នា អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តន្តិ, ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.៦៦) អវធារណេ. ស្វាយមិធ អាការនិទស្សនាវធារណេសុ ទដ្ឋព្ពោ.

តត្ថ អាការត្ថេន ឯវំ-សទ្ទេន ឯតមត្ថំ ទីបេតិ, នានានយនិបុណមនេកជ្ឈាសយសមុដ្ឋានំ, អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នំ, វិវិធបាដិហារិយំ, ធម្មត្ថទេសនាបដិវេធគម្ភីរំ, សព្ពសត្តានំ សកសកភាសានុរូបតោ សោតបថមាគច្ឆន្តំ តស្ស ភគវតោ វចនំ សព្ពប្បការេន កោ សមត្ថោ វិញ្ញាតុំ, សព្ពថាមេន បន សោតុកាមតំ ជនេត្វាបិ ‘ឯវំ មេ សុតំ’ មយាបិ ឯកេនាការេន សុតន្តិ.

និទស្សនត្ថេន – ‘‘នាហំ សយម្ភូ, ន មយា ឥទំ សច្ឆិកត’’ន្តិ អត្តានំ បរិមោចេន្តោ – ‘ឯវំ មេ សុតំ’, ‘មយាបិ ឯវំ សុត’ន្តិ ឥទានិ វត្តព្ពំ សកលំ សុត្តំ និទស្សេតិ.

អវធារណត្ថេន – ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ពហុស្សុតានំ យទិទំ អានន្ទោ, គតិមន្តានំ, សតិមន្តានំ, ធិតិមន្តានំ, ឧបដ្ឋាកានំ យទិទំ អានន្ទោ’’តិ (អ. និ. ១.២២៣). ឯវំ ភគវតា – ‘‘អាយស្មា អានន្ទោ អត្ថកុសលោ, ធម្មកុសលោ, ព្យញ្ជនកុសលោ, និរុត្តិកុសលោ, បុព្ពាបរកុសលោ’’តិ (អ. និ. ៥.១៦៩). ឯវំ ធម្មសេនាបតិនា ច បសត្ថភាវានុរូបំ អត្តនោ ធារណពលំ ទស្សេន្តោ សត្តានំ សោតុកាមតំ ជនេតិ – ‘ឯវំ មេ សុតំ’, តញ្ច ខោ អត្ថតោ វា ព្យញ្ជនតោ វា អនូនមនធិកំ, ឯវមេវ ន អញ្ញថា ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ.

មេ-សទ្ទោ តីសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ. តថា ហិស្ស – ‘‘គាថាភិគីតំ មេ អភោជនេយ្យ’’ន្តិអាទីសុ (សុ. និ. ៨១) មយាតិ អត្ថោ. ‘‘សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា សង្ខិត្តេន ធម្មំ ទេសេតូ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៤.៨៨) មយ្ហន្តិ អត្ថោ. ‘‘ធម្មទាយាទា មេ, ភិក្ខវេ, ភវថា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៩) មមាតិ អត្ថោ. ឥធ បន មយា សុតន្តិ ច, មម សុតន្តិ ច អត្ថទ្វយេ យុជ្ជតិ.

សុតន្តិ អយំ សុត-សទ្ទោ សឧបសគ្គោ ច អនុបសគ្គោ ច – គមនវិស្សុតកិលិន្ន-ឧបចិតានុយោគ-សោតវិញ្ញេយ្យ-សោតទ្វារានុសារ-វិញ្ញាតាទិអនេកត្ថប្បភេទោ, តថា ហិស្ស ‘‘សេនាយ បសុតោ’’តិអាទីសុ គច្ឆន្តោតិ អត្ថោ. ‘‘សុតធម្មស្ស បស្សតោ’’តិអាទីសុ (ឧទា. ១១) វិស្សុតធម្មស្សាតិ អត្ថោ. ‘‘អវស្សុតា អវស្សុតស្សា’’តិអាទីសុ (បាចិ. ៦៥៧) កិលិន្នាកិលិន្នស្សាតិ អត្ថោ. ‘‘តុម្ហេហិ បុញ្ញំ បសុតំ អនប្បក’’ន្តិអាទីសុ (ខុ. បា. ៧.១២) ឧបចិតន្តិ អត្ថោ. ‘‘យេ ឈានបសុតា ធីរា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១៨១) ឈានានុយុត្តាតិ អត្ថោ. ‘ទិដ្ឋំ សុតំ មុត’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៤១) សោតវិញ្ញេយ្យន្តិ អត្ថោ. ‘‘សុតធរោ សុតសន្និចយោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៣៩) សោតទ្វារានុសារវិញ្ញាតធរោតិ អត្ថោ. ឥធ បនស្ស សោតទ្វារានុសារេន ឧបធារិតន្តិ វា ឧបធារណន្តិ វាតិ អត្ថោ. ‘មេ’ សទ្ទស្ស ហិ ‘មយា’តិ អត្ថេ សតិ ‘ឯវំ មយា សុតំ’ សោតទ្វារានុសារេន ឧបធារិតន្តិ យុជ្ជតិ. ‘មមា’តិ អត្ថេ សតិ ឯវំ មម សុតំ សោតទ្វារានុសារេន ឧបធារណន្តិ យុជ្ជតិ.

ឯវមេតេសុ តីសុ បទេសុ ឯវន្តិ សោតវិញ្ញាណាទិវិញ្ញាណកិច្ចនិទស្សនំ. មេតិ វុត្តវិញ្ញាណសមង្គិបុគ្គលនិទស្សនំ. សុតន្តិ អស្សវនភាវបដិក្ខេបតោ អនូនាធិកាវិបរីតគ្គហណនិទស្សនំ. តថា ឯវន្តិ តស្សា សោតទ្វារានុសារេន បវត្តាយ វិញ្ញាណវីថិយា នានប្បការេន អារម្មណេ បវត្តិភាវប្បកាសនំ. មេតិ អត្តប្បកាសនំ. សុតន្តិ ធម្មប្បកាសនំ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបោ – ‘‘នានប្បការេន អារម្មណេ បវត្តាយ វិញ្ញាណវីថិយា មយា ន អញ្ញំ កតំ, ឥទំ បន កតំ, អយំ ធម្មោ សុតោ’’តិ.

តថា ឯវន្តិ និទ្ទិសិតព្ពធម្មប្បកាសនំ. មេតិ បុគ្គលប្បកាសនំ. សុតន្តិ បុគ្គលកិច្ចប្បកាសនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘យំ សុត្តំ និទ្ទិសិស្សាមិ, តំ មយា ឯវំ សុត’’ន្តិ.

តថា ឯវន្តិ យស្ស ចិត្តសន្តានស្ស នានាការប្បវត្តិយា នានត្ថព្យញ្ជនគ្គហណំ ហោតិ, តស្ស នានាការនិទ្ទេសោ. ឯវន្តិ ហិ អយមាការបញ្ញត្តិ. មេតិ កត្តុនិទ្ទេសោ. សុតន្តិ វិសយនិទ្ទេសោ. ឯត្តាវតា នានាការប្បវត្តេន ចិត្តសន្តានេន តំ សមង្គិនោ កត្តុ វិសយគ្គហណសន្និដ្ឋានំ កតំ ហោតិ.

អថវា ឯវន្តិ បុគ្គលកិច្ចនិទ្ទេសោ. សុតន្តិ វិញ្ញាណកិច្ចនិទ្ទេសោ. មេតិ ឧភយកិច្ចយុត្តបុគ្គលនិទ្ទេសោ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបោ, ‘‘មយា សវនកិច្ចវិញ្ញាណសមង្គិនា បុគ្គលេន វិញ្ញាណវសេន លទ្ធសវនកិច្ចវោហារេន សុត’’ន្តិ.

តត្ថ ឯវន្តិ ច មេតិ ច សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថវសេន អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. កិញ្ហេត្ថ តំ បរមត្ថតោ អត្ថិ, យំ ឯវន្តិ វា មេតិ វា និទ្ទេសំ លភេថ? សុតន្តិ វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. យញ្ហិ តំ ឯត្ថ សោតេន ឧបលទ្ធំ, តំ បរមត្ថតោ វិជ្ជមានន្តិ. តថា ‘ឯវ’ន្តិ ច, មេតិ ច, តំ តំ ឧបាទាយ វត្តព្ពតោ ឧបាទាបញ្ញត្តិ. ‘សុត’ន្តិ ទិដ្ឋាទីនិ ឧបនិធាយ វត្តព្ពតោ ឧបនិធាបញ្ញត្តិ. ឯត្ថ ច ឯវន្តិ វចនេន អសម្មោហំ ទីបេតិ. ន ហិ សម្មូឡ្ហោ នានប្បការបដិវេធសមត្ថោ ហោតិ. ‘សុត’ន្តិ វចនេន សុតស្ស អសម្មោសំ ទីបេតិ. យស្ស ហិ សុតំ សម្មុដ្ឋំ ហោតិ, ន សោ កាលន្តរេន មយា សុតន្តិ បដិជានាតិ. ឥច្ចស្ស អសម្មោហេន បញ្ញាសិទ្ធិ, អសម្មោសេន បន សតិសិទ្ធិ. តត្ថ បញ្ញាបុព្ពង្គមាយ សតិយា ព្យញ្ជនាវធារណសមត្ថតា, សតិបុព្ពង្គមាយ បញ្ញាយ អត្ថបដិវេធសមត្ថតា. តទុភយសមត្ថតាយោគេន អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នស្ស ធម្មកោសស្ស អនុបាលនសមត្ថតោ ធម្មភណ្ឌាគារិកត្តសិទ្ធិ.

អបរោ នយោ, ឯវន្តិ វចនេន យោនិសោ មនសិការំ ទីបេតិ. អយោនិសោ មនសិករោតោ ហិ នានប្បការបដិវេធាភាវតោ. សុតន្តិ វចនេន អវិក្ខេបំ ទីបេតិ, វិក្ខិត្តចិត្តស្ស សវនាភាវតោ. តថា ហិ វិក្ខិត្តចិត្តោ បុគ្គលោ សព្ពសម្បត្តិយា វុច្ចមានោបិ ‘‘ន មយា សុតំ, បុន ភណថា’’តិ ភណតិ. យោនិសោ មនសិការេន ចេត្ថ អត្តសម្មាបណិធិំ បុព្ពេ ច កតបុញ្ញតំ សាធេតិ, សម្មា អប្បណិហិតត្តស្ស បុព្ពេ អកតបុញ្ញស្ស វា តទភាវតោ. អវិក្ខេបេន សទ្ធម្មស្សវនំ សប្បុរិសូបនិស្សយញ្ច សាធេតិ. ន ហិ វិក្ខិត្តចិត្តោ សោតុំ សក្កោតិ, ន ច សប្បុរិសេ អនុបស្សយមានស្ស សវនំ អត្ថីតិ.

អបរោ នយោ, យស្មា ឯវន្តិ យស្ស ចិត្តសន្តានស្ស នានាការប្បវត្តិយា នានត្ថព្យញ្ជនគ្គហណំ ហោតិ, តស្ស នានាការនិទ្ទេសោតិ វុត្តំ, សោ ច ឯវំ ភទ្ទកោ អាការោ ន សម្មាអប្បណិហិតត្តនោ បុព្ពេ អកតបុញ្ញស្ស វា ហោតិ, តស្មា ឯវន្តិ ឥមិនា ភទ្ទកេនាការេន បច្ឆិមចក្កទ្វយសម្បត្តិមត្តនោ ទីបេតិ. សុតន្តិ សវនយោគេន បុរិមចក្កទ្វយសម្បត្តិំ. ន ហិ អប្បតិរូបទេសេ វសតោ សប្បុរិសូបនិស្សយវិរហិតស្ស វា សវនំ អត្ថិ. ឥច្ចស្ស បច្ឆិមចក្កទ្វយសិទ្ធិយា អាសយសុទ្ធិសិទ្ធា ហោតិ, បុរិមចក្កទ្វយសិទ្ធិយា បយោគសុទ្ធិ, តាយ ច អាសយសុទ្ធិយា អធិគមព្យត្តិសិទ្ធិ, បយោគសុទ្ធិយា អាគមព្យត្តិសិទ្ធិ. ឥតិ បយោគាសយសុទ្ធស្ស អាគមាធិគមសម្បន្នស្ស វចនំ អរុណុគ្គំ វិយ សូរិយស្ស ឧទយតោ យោនិសោ មនសិការោ វិយ ច កុសលកម្មស្ស អរហតិ ភគវតោ វចនស្ស បុព្ពង្គមំ ភវិតុន្តិ ឋានេ និទានំ ឋបេន្តោ – ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិអាទិមាហ.

អបរោ នយោ, ‘ឯវ’ន្តិ ឥមិនា នានប្បការបដិវេធទីបកេន វចនេន អត្តនោ អត្ថបដិភានបដិសម្ភិទាសម្បត្តិសព្ភាវំ ទីបេតិ. ‘សុត’ន្តិ ឥមិនា សោតព្ពប្បភេទបដិវេធទីបកេន ធម្មនិរុត្តិបដិសម្ភិទាសម្បត្តិសព្ភាវំ. ‘ឯវ’ន្តិ ច ឥទំ យោនិសោ មនសិការទីបកំ វចនំ ភាសមានោ – ‘‘ឯតេ មយា ធម្មា មនសានុបេក្ខិតា, ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា’’តិ ទីបេតិ. ‘សុត’ន្តិ ឥទំ សវនយោគទីបកំ វចនំ ភាសមានោ – ‘‘ពហូ មយា ធម្មា សុតា ធាតា វចសា បរិចិតា’’តិ ទីបេតិ. តទុភយេនាបិ អត្ថព្យញ្ជនបារិបូរិំ ទីបេន្តោ សវនេ អាទរំ ជនេតិ. អត្ថព្យញ្ជនបរិបុណ្ណញ្ហិ ធម្មំ អាទរេន អស្សុណន្តោ មហតា ហិតា បរិពាហិរោ ហោតីតិ, តស្មា អាទរំ ជនេត្វា សក្កច្ចំ អយំ ធម្មោ សោតព្ពោតិ.

‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិ ឥមិនា បន សកលេន វចនេន អាយស្មា អានន្ទោ តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មំ អត្តនោ អទហន្តោ អសប្បុរិសភូមិំ អតិក្កមតិ. សាវកត្តំ បដិជានន្តោ សប្បុរិសភូមិំ ឱក្កមតិ. តថា អសទ្ធម្មា ចិត្តំ វុដ្ឋាបេតិ, សទ្ធម្មេ ចិត្តំ បតិដ្ឋាបេតិ. ‘‘កេវលំ សុតមេវេតំ មយា, តស្សេវ ភគវតោ វចន’’ន្តិ ទីបេន្តោ អត្តានំ បរិមោចេតិ, សត្ថារំ អបទិសតិ, ជិនវចនំ អប្បេតិ, ធម្មនេត្តិំ បតិដ្ឋាបេតិ.

អបិច ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិ អត្តនា ឧប្បាទិតភាវំ អប្បដិជានន្តោ បុរិមវចនំ វិវរន្តោ – ‘‘សម្មុខា បដិគ្គហិតមិទំ មយា តស្ស ភគវតោ ចតុវេសារជ្ជវិសារទស្ស ទសពលធរស្ស អាសភដ្ឋានដ្ឋាយិនោ សីហនាទនាទិនោ សព្ពសត្តុត្តមស្ស ធម្មិស្សរស្ស ធម្មរាជស្ស ធម្មាធិបតិនោ ធម្មទីបស្ស ធម្មសរណស្ស សទ្ធម្មវរចក្កវត្តិនោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស វចនំ, ន ឯត្ថ អត្ថេ វា ធម្មេ វា បទេ វា ព្យញ្ជនេ វា កង្ខា វា វិមតិ វា កាតព្ពា’’តិ សព្ពេសំ ទេវមនុស្សានំ ឥមស្មិំ ធម្មេ អស្សទ្ធិយំ វិនាសេតិ, សទ្ធាសម្បទំ ឧប្បាទេតិ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘វិនាសយតិ អស្សទ្ធំ, សទ្ធំ វឌ្ឍេតិ សាសនេ;

ឯវំ មេ សុតមិច្ចេវំ, វទំ គោតមសាវកោ’’តិ.

ឯកន្តិ គណនបរិច្ឆេទនិទ្ទេសោ. សមយន្តិ បរិច្ឆិន្ននិទ្ទេសោ. ឯកំ សមយន្តិ អនិយមិតបរិទីបនំ. តត្ថ សមយសទ្ទោ –

‘‘សមវាយេ ខណេ កាលេ, សមូហេ ហេតុទិដ្ឋិសុ;

បដិលាភេ បហានេ ច, បដិវេធេ ច ទិស្សតិ’’.

តថា ហិស្ស – ‘‘អប្បេវនាម ស្វេបិ ឧបសង្កមេយ្យាម កាលញ្ច សមយញ្ច ឧបាទាយា’’តិ ឯវមាទីសុ (ទី. និ. ១.៤៤៧) សមវាយោ អត្ថោ. ‘‘ឯកោវ ខោ ភិក្ខវេ, ខណោ ច សមយោ ច ព្រហ្មចរិយវាសាយា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៨.២៩) ខណោ. ‘‘ឧណ្ហសមយោ បរិឡាហសមយោ’’តិអាទីសុ (បាចិ. ៣៥៨) កាលោ. ‘‘មហាសមយោ បវនស្មិ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៣២) សមូហោ. ‘‘សមយោបិ ខោ តេ, ភទ្ទាលិ, អប្បដិវិទ្ធោ អហោសិ, ភគវា ខោ សាវត្ថិយំ វិហរតិ, ភគវាបិ មំ ជានិស្សតិ, ភទ្ទាលិ នាម ភិក្ខុ សត្ថុសាសនេ សិក្ខាយ អបរិបូរការី’តិ. អយម្បិ ខោ, តេ ភទ្ទាលិ, សមយោ អប្បដិវិទ្ធោ អហោសី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៣៥) ហេតុ. ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ឧគ្គហមានោ បរិព្ពាជកោ សមណមុណ្ឌិកាបុត្តោ សមយប្បវាទកេ តិន្ទុកាចីរេ ឯកសាលកេ មល្លិកាយ អារាមេ បដិវសតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.២៦០) ទិដ្ឋិ.

‘‘ទិដ្ឋេ ធម្មេ ច យោ អត្ថោ, យោ ចត្ថោ សម្បរាយិកោ;

អត្ថាភិសមយា ធីរោ, បណ្ឌិតោតិ បវុច្ចតី’’តិ. (សំ. និ. ១.១២៨) –

អាទីសុ បដិលាភោ. ‘‘សម្មា មានាភិសមយា អន្តមកាសិ ទុក្ខស្សា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៧.៩) បហានំ. ‘‘ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ សង្ខតដ្ឋោ សន្តាបដ្ឋោ វិបរិណាមដ្ឋោ អភិសមយដ្ឋោ’’តិអាទីសុ (បដិ. ១០៨) បដិវេធោ. ឥធ បនស្ស កាលោ អត្ថោ. តេន សំវច្ឆរឧតុមាសឌ្ឍមាសរត្តិទិវបុព្ពណ្ហមជ្ឈន្ហិកសាយន្ហបឋមមជ្ឈិ-មបច្ឆិមយាមមុហុត្តាទីសុ កាលប្បភេទភូតេសុ សមយេសុ ឯកំ សមយន្តិ ទីបេតិ.

តត្ថ កិញ្ចាបិ ឯតេសុ សំវច្ឆរាទីសុ សមយេសុ យំ យំ សុត្តំ យស្មិំ យស្មិំ សំវច្ឆរេ ឧតុម្ហិ មាសេ បក្ខេ រត្តិភាគេ វា ទិវសភាគេ វា វុត្តំ, សព្ពំ តំ ថេរស្ស សុវិទិតំ សុវវត្ថាបិតំ បញ្ញាយ. យស្មា បន – ‘‘ឯវំ មេ សុតំ’’ អសុកសំវច្ឆរេ អសុកឧតុម្ហិ អសុកមាសេ អសុកបក្ខេ អសុករត្តិភាគេ អសុកទិវសភាគេ វាតិ ឯវំ វុត្តេ ន សក្កា សុខេន ធារេតុំ វា ឧទ្ទិសិតុំ វា ឧទ្ទិសាបេតុំ វា, ពហុ ច វត្តព្ពំ ហោតិ, តស្មា ឯកេនេវ បទេន តមត្ថំ សមោធានេត្វា ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ អាហ. យេ វា ឥមេ គព្ភោក្កន្តិសមយោ, ជាតិសមយោ, សំវេគសមយោ, អភិនិក្ខមនសមយោ, ទុក្ករការិកសមយោ, មារវិជយសមយោ, អភិសម្ពោធិសមយោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសមយោ, ទេសនាសមយោ, បរិនិព្ពានសមយោតិ, ឯវមាទយោ ភគវតោ ទេវមនុស្សេសុ អតិវិយ បកាសា អនេកកាលប្បភេទា ឯវ សមយា. តេសុ សមយេសុ ទេសនាសមយសង្ខាតំ ឯកំ សមយន្តិ ទីបេតិ. យោ ចាយំ ញាណករុណាកិច្ចសមយេសុ ករុណាកិច្ចសមយោ, អត្តហិតបរហិតបដិបត្តិសមយេសុ បរហិតបដិបត្តិសមយោ, សន្និបតិតានំ ករណីយទ្វយសមយេសុ ធម្មិកថាសមយោ ទេសនាបដិបត្តិសមយេសុ ទេសនាសមយោ, តេសុបិ សមយេសុ អញ្ញតរំ សមយំ សន្ធាយ ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ អាហ.

កស្មា បនេត្ថ យថា អភិធម្មេ ‘‘យស្មិំ សមយេ កាមាវចរ’’ន្តិ (ធ. ស. ១) ច, ឥតោ អញ្ញេសុ ច សុត្តបទេសុ – ‘‘យស្មិំ សមយេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិ ច ភុម្មវចននិទ្ទេសោ កតោ, វិនយេ ច – ‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា’’តិ ករណវចនេន, តថា អកត្វា ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ ឧបយោគវចននិទ្ទេសោ កតោតិ? តត្ថ តថា ឥធ ច អញ្ញថា អត្ថសម្ភវតោ. តត្ថ ហិ អភិធម្មេ ឥតោ អញ្ញេសុ សុត្តបទេសុ ច អធិករណត្ថោ ភាវេន ភាវលក្ខណត្ថោ ច សម្ភវតិ. អធិករណញ្ហិ កាលត្ថោ, សមូហត្ថោ ច សមយោ, តត្ថ តត្ថ វុត្តានំ ផស្សាទិធម្មានំ ខណសមវាយហេតុសង្ខាតស្ស ច សមយស្ស ភាវេន តេសំ ភាវោ លក្ខីយតិ, តស្មា តទត្ថជោតនត្ថំ តត្ថ ភុម្មវចននិទ្ទេសោ កតោ.

វិនយេ ច ហេតុអត្ថោ ករណត្ថោ ច សម្ភវតិ. យោ ហិ សោ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិសមយោ សារិបុត្តាទីហិបិ ទុព្ពិញ្ញេយ្យោ, តេន សមយេន ហេតុភូតេន ករណភូតេន ច សិក្ខាបទានិ បញ្ញាបយន្តោ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុញ្ច អបេក្ខមានោ ភគវា តត្ថ តត្ថ វិហាសិ, តស្មា តទត្ថជោតនត្ថំ តត្ថ ករណវចនេន និទ្ទេសោ កតោ.

ឥធ បន អញ្ញស្មិញ្ច ឯវំ ជាតិកេ អច្ចន្តសំយោគត្ថោ សម្ភវតិ. យញ្ហិ សមយំ ភគវា ឥមំ អញ្ញំ វា សុត្តន្តំ ទេសេសិ, អច្ចន្តមេវ តំ សមយំ ករុណាវិហារេន វិហាសិ, តស្មា តទត្ថជោតនត្ថំ ឥធ ឧបយោគវចននិទ្ទេសោ កតោតិ.

តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘តំ តំ អត្ថមបេក្ខិត្វា, ភុម្មេន ករណេន ច;

អញ្ញត្រ សមយោ វុត្តោ, ឧបយោគេន សោ ឥធា’’តិ.

បោរាណា បន វណ្ណយន្តិ – ‘‘តស្មិំ សមយេ’’តិ វា, ‘‘តេន សមយេនា’’តិ វា, ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ វា, អភិលាបមត្តភេទោ ឯស, សព្ពត្ថ ភុម្មមេវត្ថោតិ. តស្មា ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ វុត្តេបិ ‘‘ឯកស្មិំ សមយេ’’តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ភគវាតិ គរុ. គរុញ្ហិ លោកេ ភគវាតិ វទន្តិ. អយញ្ច សព្ពគុណវិសិដ្ឋតាយ សព្ពសត្តានំ គរុ, តស្មា ភគវាតិ វេទិតព្ពោ. បោរាណេហិបិ វុត្តំ –

‘‘ភគវាតិ វចនំ សេដ្ឋំ, ភគវាតិ វចនមុត្តមំ;

គរុ គារវយុត្តោ សោ, ភគវា តេន វុច្ចតី’’តិ.

អបិ ច –

‘‘ភាគ្យវា ភគ្គវា យុត្តោ, ភគេហិ ច វិភត្តវា;

ភត្តវា វន្តគមនោ, ភវេសុ ភគវា តតោ’’តិ.

ឥមិស្សា គាថាយ វសេនស្ស បទស្ស វិត្ថារអត្ថោ វេទិតព្ពោ. សោ ច វិសុទ្ធិមគ្គេ ពុទ្ធានុស្សតិនិទ្ទេសេ វុត្តោយេវ.

ឯត្តាវតា ចេត្ថ ឯវំ មេ សុតន្តិ វចនេន យថាសុតំ ធម្មំ ទស្សេន្តោ ភគវតោ ធម្មកាយំ បច្ចក្ខំ ករោតិ. តេន ‘‘នយិទំ អតិក្កន្តសត្ថុកំ បាវចនំ, អយំ វោ សត្ថា’’តិ សត្ថុ អទស្សនេន ឧក្កណ្ឋិតំ ជនំ សមស្សាសេតិ.

ឯកំ សមយំ ភគវាតិ វចនេន តស្មិំ សមយេ ភគវតោ អវិជ្ជមានភាវំ ទស្សេន្តោ រូបកាយបរិនិព្ពានំ សាធេតិ. តេន ‘‘ឯវំវិធស្ស នាម អរិយធម្មស្ស ទេសកោ ទសពលធរោ វជិរសង្ឃាត សមានកាយោ សោបិ ភគវា បរិនិព្ពុតោ, កេន អញ្ញេន ជីវិតេ អាសា ជនេតព្ពា’’តិ ជីវិតមទមត្តំ ជនំ សំវេជេតិ, សទ្ធម្មេ ចស្ស ឧស្សាហំ ជនេតិ.

ឯវន្តិ ច ភណន្តោ ទេសនាសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ. មេ សុតន្តិ សាវកសម្បត្តិំ. ឯកំ សមយន្តិ កាលសម្បត្តិំ. ភគវាតិ ទេសកសម្បត្តិំ.

អន្តរា ច រាជគហំ អន្តរា ច នាឡន្ទន្តិ អន្តរា-សទ្ទោ ការណខណចិត្តវេមជ្ឈវិវរាទីសុ ទិស្សតិ. ‘‘តទន្តរំ កោ ជានេយ្យ អញ្ញត្រ តថាគតា’’តិ (អ. និ. ៦.៤៤) ច, ‘‘ជនា សង្គម្ម មន្តេន្តិ មញ្ច តញ្ច កិមន្តរ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២២៨) ច អាទីសុ ហិ ការណេ អន្តរា-សទ្ទោ. ‘‘អទ្ទស មំ, ភន្តេ, អញ្ញតរា ឥត្ថី វិជ្ជន្តរិកាយ ភាជនំ ធោវន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៤៩) ខណេ. ‘‘យស្សន្តរតោ ន សន្តិ កោបា’’តិអាទីសុ (ឧទា. ២០) ចិត្តេ. ‘‘អន្តរា វោសានមាបាទី’’តិអាទីសុ (ចូឡវ. ៣៥០) វេមជ្ឈេ. ‘‘អបិ ចាយំ, ភិក្ខវេ, តបោទា ទ្វិន្នំ មហានិរយានំ អន្តរិកាយ អាគច្ឆតី’’តិអាទីសុ (បារា. ២៣១) វិវរេ. ស្វាយមិធ វិវរេ វត្តតិ, តស្មា រាជគហស្ស ច នាឡន្ទាយ ច វិវរេតិ ឯវមេត្ថត្ថោ វេទិតព្ពោ. អន្តរា-សទ្ទេន បន យុត្តត្តា ឧបយោគវចនំ កតំ. ឦទិសេសុ ច ឋានេសុ អក្ខរចិន្តកា ‘‘អន្តរា គាមញ្ច នទិញ្ច យាតី’’តិ ឯវំ ឯកមេវ អន្តរាសទ្ទំ បយុជ្ជន្តិ, សោ ទុតិយបទេនបិ យោជេតព្ពោ ហោតិ, អយោជិយមានេ ឧបយោគវចនំ ន បាបុណាតិ. ឥធ បន យោជេត្វាយេវ វុត្តោតិ.

អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ ហោតីតិ អទ្ធានសង្ខាតំ មគ្គំ បដិបន្នោ ហោតិ, ‘‘ទីឃមគ្គ’’ន្តិ អត្ថោ. អទ្ធានគមនសមយស្ស ហិ វិភង្គេ ‘‘អឌ្ឍយោជនំ គច្ឆិស្សាមីតិ ភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិអាទិវចនតោ (បាចិ. ២១៨) អឌ្ឍយោជនម្បិ អទ្ធានមគ្គោ ហោតិ. រាជគហតោ បន នាឡន្ទា យោជនមេវ.

មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិន្តិ ‘មហតា’តិ គុណមហត្តេនបិ មហតា, សង្ខ្យាមហត្តេនបិ មហតា. សោ ហិ ភិក្ខុសង្ឃោ គុណេហិបិ មហា អហោសិ, អប្បិច្ឆតាទិគុណសមន្នាគតត្តា. សង្ខ្យាយបិ មហា, បញ្ចសតសង្ខ្យត្តា. ភិក្ខូនំ សង្ឃោ ‘ភិក្ខុសង្ឃោ’, តេន ភិក្ខុសង្ឃេន. ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញសង្ឃាតសង្ខាតេន សមណគណេនាតិ អត្ថោ. សទ្ធិន្តិ ឯកតោ.

បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហីតិ បញ្ចមត្តា ឯតេសន្តិ បញ្ចមត្តានិ. មត្តាតិ បមាណំ វុច្ចតិ, តស្មា យថា ‘‘ភោជនេ មត្តញ្ញូ’’តិ វុត្តេ ‘‘ភោជនេ មត្តំ ជានាតិ, បមាណំ ជានាតី’’តិ អត្ថោ ហោតិ, ឯវមិធាបិ – ‘‘តេសំ ភិក្ខុសតានំ បញ្ចមត្តា បញ្ចបមាណ’’ន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ភិក្ខូនំ សតានិ ភិក្ខុសតានិ, តេហិ បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហិ.

សុប្បិយោបិ ខោ បរិព្ពាជកោតិ សុប្បិយោតិ តស្ស នាមំ. បិ-ការោ មគ្គប្បដិបន្នសភាគតាយ បុគ្គលសម្បិណ្ឌនត្ថោ. ខោ-ការោ បទសន្ធិករោ, ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាវសេន វុត្តោ. បរិព្ពាជកោតិ សញ្ជយស្ស អន្តេវាសី ឆន្នបរិព្ពាជកោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘យទា ភគវា តំ អទ្ធានមគ្គំ បដិបន្នោ, តទា សុប្បិយោបិ បរិព្ពាជកោ បដិបន្នោ អហោសី’’តិ. អតីតកាលត្ថោ ហេត្ថ ហោតិ-សទ្ទោ.

សទ្ធិំ អន្តេវាសិនា ព្រហ្មទត្តេន មាណវេនាតិ – ឯត្ថ អន្តេ វសតីតិ អន្តេវាសី. សមីបចារោ សន្តិកាវចរោ សិស្សោតិ អត្ថោ. ព្រហ្មទត្តោតិ តស្ស នាមំ. មាណវោតិ សត្តោបិ ចោរោបិ តរុណោបិ វុច្ចតិ.

‘‘ចោទិតា ទេវទូតេហិ, យេ បមជ្ជន្តិ មាណវា;

តេ ទីឃរត្តំ សោចន្តិ, ហីនកាយូបគា នរា’’តិ. (ម. និ. ៣.២៧១) –

អាទីសុ ហិ សត្តោ មាណវោតិ វុត្តោ. ‘‘មាណវេហិបិ សមាគច្ឆន្តិ កតកម្មេហិបិ អកតកម្មេហិបី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៤៩) ចោរោ. ‘‘អម្ពដ្ឋោ មាណវោ, អង្គកោ មាណវោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៣១៦) តរុណោ ‘មាណវោ’តិ វុត្តោ. ឥធាបិ អយមេវត្ថោ. ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ – ព្រហ្មទត្តេន នាម តរុណន្តេវាសិនា សទ្ធិន្តិ.

តត្រាតិ តស្មិំ អទ្ធានមគ្គេ, តេសុ វា ទ្វីសុ ជនេសុ. សុទន្តិ និបាតមត្តំ. អនេកបរិយាយេនាតិ បរិយាយ-សទ្ទោ តាវ វារទេសនាការណេសុ វត្តតិ. ‘‘កស្ស នុ ខោ, អានន្ទ, អជ្ជ បរិយាយោ ភិក្ខុនិយោ ឱវទិតុ’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.៣៩៨) ហិ វារេ បរិយាយសទ្ទោ វត្តតិ. ‘‘មធុបិណ្ឌិកបរិយាយោត្វេវ នំ ធារេហី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២០៥) ទេសនាយំ. ‘‘ឥមិនាបិ ខោ, តេ រាជញ្ញ, បរិយាយេន ឯវំ ហោតូ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៤១១) ការណេ. ស្វាយមិធាបិ ការណេ វត្តតិ, តស្មា អយមេត្ថ អត្ថោ – ‘‘អនេកវិធេន ការណេនា’’តិ, ‘‘ពហូហិ ការណេហី’’តិ វុត្តំ ហោតិ.

ពុទ្ធស្ស អវណ្ណំ ភាសតីតិ អវណ្ណវិរហិតស្ស អបរិមាណវណ្ណសមន្នាគតស្សាបិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ – ‘‘យំ លោកេ ជាតិវុឌ្ឍេសុ កត្តព្ពំ អភិវាទនាទិសាមីចិកម្មំ ‘សាមគ្គិរសោ’តិ វុច្ចតិ, តំ សមណស្ស គោតមស្ស នត្ថិ តស្មា អរសរូបោ សមណោ គោតមោ, និព្ភោគោ, អកិរិយវាទោ, ឧច្ឆេទវាទោ, ជេគុច្ឆី, វេនយិកោ, តបស្សី, អបគព្ភោ. នត្ថិ សមណស្ស គោតមស្ស ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ. តក្កបរិយាហតំ សមណោ គោតមោ ធម្មំ ទេសេតិ, វីមំសានុចរិតំ, សយំបដិភានំ. សមណោ គោតមោ ន សព្ពញ្ញូ, ន លោកវិទូ, ន អនុត្តរោ, ន អគ្គបុគ្គលោ’’តិ. ឯវំ តំ តំ អការណមេវ ការណន្តិ វត្វា តថា តថា អវណ្ណំ ទោសំ និន្ទំ ភាសតិ.

យថា ច ពុទ្ធស្ស, ឯវំ ធម្មស្សាបិ តំ តំ អការណមេវ ការណតោ វត្វា – ‘‘សមណស្ស គោតមស្ស ធម្មោ ទុរក្ខាតោ, ទុប្បដិវេទិតោ, អនិយ្យានិកោ, អនុបសមសំវត្តនិកោ’’តិ តថា តថា អវណ្ណំ ភាសតិ.

យថា ច ធម្មស្ស, ឯវំ សង្ឃស្សាបិ យំ វា តំ វា អការណមេវ ការណតោ វត្វា – ‘‘មិច្ឆាបដិបន្នោ សមណស្ស គោតមស្ស សាវកសង្ឃោ, កុដិលបដិបន្នោ, បច្ចនីកបដិបទំ អននុលោមបដិបទំ អធម្មានុលោមបដិបទំ បដិបន្នោ’’តិ តថា តថា អវណ្ណំ ភាសតិ.

អន្តេវាសី បនស្ស – ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយោ អបរាមសិតព្ពំ បរាមសតិ, អនក្កមិតព្ពំ អក្កមតិ, ស្វាយំ អគ្គិំ គិលន្តោ វិយ, ហត្ថេន អសិធារំ បរាមសន្តោ វិយ, មុដ្ឋិនា សិនេរុំ បទាលេតុកាមោ វិយ, កកចទន្តបន្តិយំ កីឡមានោ វិយ, បភិន្នមទំ ចណ្ឌហត្ថិំ ហត្ថេន គណ្ហន្តោ វិយ ច វណ្ណារហស្សេវ រតនត្តយស្ស អវណ្ណំ ភាសមានោ អនយព្យសនំ បាបុណិស្សតិ. អាចរិយេ ខោ បន គូថំ វា អគ្គិំ វា កណ្ដកំ វា កណ្ហសប្បំ វា អក្កមន្តេ, សូលំ វា អភិរូហន្តេ, ហលាហលំ វា វិសំ ខាទន្តេ, ខារោទកំ វា បក្ខលន្តេ, នរកបបាតំ វា បបតន្តេ, ន អន្តេវាសិនា តំ សព្ពមនុកាតព្ពំ ហោតិ. កម្មស្សកា ហិ សត្តា អត្តនោ កម្មានុរូបមេវ គតិំ គច្ឆន្តិ. នេវ បិតា បុត្តស្ស កម្មេន គច្ឆតិ, ន បុត្តោ បិតុ កម្មេន, ន មាតា បុត្តស្ស, ន បុត្តោ មាតុយា, ន ភាតា ភគិនិយា, ន ភគិនី ភាតុ, ន អាចរិយោ អន្តេវាសិនោ, ន អន្តេវាសី អាចរិយស្ស កម្មេន គច្ឆតិ. មយ្ហញ្ច អាចរិយោ តិណ្ណំ រតនានំ អវណ្ណំ ភាសតិ, មហាសាវជ្ជោ ខោ បនារិយូបវាទោតិ. ឯវំ យោនិសោ ឧម្មុជ្ជិត្វា អាចរិយវាទំ មទ្ទមានោ សម្មាការណមេវ ការណតោ អបទិសន្តោ អនេកបរិយាយេន តិណ្ណំ រតនានំ វណ្ណំ ភាសិតុមារទ្ធោ, យថា តំ បណ្ឌិតជាតិកោ កុលបុត្តោ’’. តេន វុត្តំ – ‘‘សុប្បិយស្ស បន បរិព្ពាជកស្ស អន្តេវាសី ព្រហ្មទត្តោ មាណវោ អនេកបរិយាយេន ពុទ្ធស្ស វណ្ណំ ភាសតិ, ធម្មស្ស វណ្ណំ ភាសតិ, សង្ឃស្ស វណ្ណំ ភាសតី’’តិ.

តត្ថ វណ្ណន្តិ វណ្ណ-សទ្ទោ សណ្ឋាន-ជាតិ-រូបាយតន-ការណ-បមាណ-គុណ-បសំសាទីសុ ទិស្សតិ. តត្ថ ‘‘មហន្តំ សប្បរាជវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១៤២) សណ្ឋានំ វុច្ចតិ. ‘‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៤០២) ជាតិ. ‘‘បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៣០៣) រូបាយតនំ.

‘‘ន ហរាមិ ន ភញ្ជាមិ, អារា សិង្ឃាមិ វារិជំ;

អថ កេន នុ វណ្ណេន, គន្ធត្ថេនោតិ វុច្ចតី’’តិ. (សំ. និ. ១.២៣៤) –

អាទីសុ ការណំ. ‘‘តយោ បត្តស្ស វណ្ណា’’តិអាទីសុ (បារា. ៦០២) បមាណំ. ‘‘កទា សញ្ញូឡ្ហា បន, តេ គហបតិ, ឥមេ សមណស្ស គោតមស្ស វណ្ណា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៧៧) គុណោ. ‘‘វណ្ណារហស្ស វណ្ណំ ភាសតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ២.១៣៥) បសំសា. ឥធ គុណោបិ បសំសាបិ. អយំ កិរ តំ តំ ភូតមេវ ការណំ អបទិសន្តោ អនេកបរិយាយេន រតនត្តយស្ស គុណូបសញ្ហិតំ បសំសំ អភាសិ. តត្ថ – ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិអាទិនា (បារា. ១) នយេន, ‘‘យេ ភិក្ខវេ, ពុទ្ធេ បសន្នា អគ្គេ តេ បសន្នា’’តិអាទិនា ‘‘ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ, លោកេ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ…បេ… អសមោ អសមសមោ’’តិអាទិនា (អ. និ. ១.១៧៤) ច នយេន ពុទ្ធស្ស វណ្ណោ វេទិតព្ពោ. ‘‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ’’តិ (ទី. និ. ២.១៥៩) ច ‘‘អាលយសមុគ្ឃាតោ វដ្ដុបច្ឆេទោ’’តិ (ឥតិ. ៩០, អ. និ. ៤.៣៤) ច, ‘‘យេ ភិក្ខវេ, អរិយេ អដ្ឋង្គិកេ មគ្គេ បសន្នា, អគ្គេ តេ បសន្នា’’តិ ច ឯវមាទីហិ នយេហិ ធម្មស្ស វណ្ណោ វេទិតព្ពោ. ‘‘សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’’តិ (ទី. និ. ២.១៥៩) ច, ‘‘យេ, ភិក្ខវេ, សង្ឃេ បសន្នា, អគ្គេ តេ បសន្នា’’តិ (អ. និ. ៤.៣៤) ច ឯវមាទីហិ បន នយេហិ សង្ឃស្ស វណ្ណោ វេទិតព្ពោ. បហោន្តេន បន ធម្មកថិកេន បញ្ចនិកាយេ នវង្គំ សត្ថុសាសនំ ចតុរាសីតិធម្មក្ខន្ធសហស្សានិ ឱគាហិត្វា ពុទ្ធាទីនំ វណ្ណោ បកាសេតព្ពោ. ឥមស្មិញ្ហិ ឋានេ ពុទ្ធាទីនំ គុណេ បកាសេន្តោ អតិត្ថេន បក្ខន្ទោ ធម្មកថិកោតិ ន សក្កា វត្តុំ. ឦទិសេសុ ហិ ឋានេសុ ធម្មកថិកស្ស ថាមោ វេទិតព្ពោ. ព្រហ្មទត្តោ បន មាណវោ អនុស្សវាទិមត្តសម្ពន្ធិតេន អត្តនោ ថាមេន រតនត្តយស្ស វណ្ណំ ភាសតិ.

ឥតិហ តេ ឧភោ អាចរិយន្តេវាសីតិ ឯវំ តេ ទ្វេ អាចរិយន្តេវាសិកា. អញ្ញមញ្ញស្សាតិ អញ្ញោ អញ្ញស្ស. ឧជុវិបច្ចនីកវាទាតិ ឦសកម្បិ អបរិហរិត្វា ឧជុមេវ វិវិធបច្ចនីកវាទា, អនេកវារំ វិរុទ្ធវាទា ឯវ ហុត្វាតិ អត្ថោ. អាចរិយេន ហិ រតនត្តយស្ស អវណ្ណេ ភាសិតេ អន្តេវាសី វណ្ណំ ភាសតិ, បុន ឥតរោ អវណ្ណំ, ឥតរោ វណ្ណន្តិ ឯវំ អាចរិយោ សារផលកេ វិសរុក្ខអាណិំ អាកោដយមានោ វិយ បុនប្បុនំ រតនត្តយស្ស អវណ្ណំ ភាសតិ. អន្តេវាសី បន សុវណ្ណរជតមណិមយាយ អាណិយា តំ អាណិំ បដិពាហយមានោ វិយ បុនប្បុនំ រតនត្តយស្ស វណ្ណំ ភាសតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឧជុវិបច្ចនីកវាទា’’តិ.

ភគវន្តំ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធា ហោន្តិ ភិក្ខុសង្ឃញ្ចាតិ ភគវន្តញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច បច្ឆតោ បច្ឆតោ ទស្សនំ អវិជហន្តា ឥរិយាបថានុពន្ធនេន អនុពន្ធា ហោន្តិ, សីសានុលោកិនោ ហុត្វា អនុគតា ហោន្តីតិ អត្ថោ.

កស្មា បន ភគវា តំ អទ្ធានំ បដិបន្នោ? កស្មា ច សុប្បិយោ អនុពន្ធោ? កស្មា ច សោ រតនត្តយស្ស អវណ្ណំ ភាសតីតិ? ភគវា តាវ តស្មិំ កាលេ រាជគហបរិវត្តកេសុ អដ្ឋារសសុ មហាវិហារេសុ អញ្ញតរស្មិំ វសិត្វា បាតោវ សរីរប្បដិជគ្គនំ កត្វា ភិក្ខាចារវេលាយំ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរតិ. សោ តំ ទិវសំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស សុលភបិណ្ឌបាតំ កត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ ភិក្ខុសង្ឃំ បត្តចីវរំ គាហាបេត្វា – ‘‘នាឡន្ទំ គមិស្សាមី’’តិ, រាជគហតោ និក្ខមិត្វា តំ អទ្ធានំ បដិបន្នោ. សុប្បិយោបិ ខោ តស្មិំ កាលេ រាជគហបរិវត្តកេ អញ្ញតរស្មិំ បរិព្ពាជការាមេ វសិត្វា បរិព្ពាជកបរិវុតោ រាជគហេ ភិក្ខាយ ចរតិ. សោបិ តំ ទិវសំ បរិព្ពាជកបរិសាយ សុលភភិក្ខំ កត្វា ភុត្តបាតរាសោ បរិព្ពាជកេ បរិព្ពាជកបរិក្ខារំ គាហាបេត្វា – នាឡន្ទំ គមិស្សាមិច្ចេវ ភគវតោ តំ មគ្គំ បដិបន្នភាវំ អជានន្តោវ អនុពន្ធោ. សចេ បន ជានេយ្យ នានុពន្ធេយ្យ. សោ អជានិត្វាវ គច្ឆន្តោ គីវំ ឧក្ខិបិត្វា ឱលោកយមានោ ភគវន្តំ អទ្ទស ពុទ្ធសិរិយា សោភមានំ រត្តកម្ពលបរិក្ខិត្តមិវ ជង្គមកនកគិរិសិខរំ.

តស្មិំ កិរ សមយេ ទសពលស្ស សរីរតោ និក្ខមិត្វា ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ សមន្តា អសីតិហត្ថប្បមាណេ បទេសេ អាធាវន្តិ វិធាវន្តិ រតនាវេឡរតនទាមរតនចុណ្ណវិប្បកិណ្ណំ វិយ, បសារិតរតនចិត្តកញ្ចនបដមិវ, រត្តសុវណ្ណរសនិសិញ្ចមានមិវ, ឧក្កាសតនិបាតសមាកុលមិវ, និរន្តរវិប្បកិណ្ណកណិការបុប្ផមិវ វាយុវេគក្ខិត្តចីនបិដ្ឋចុណ្ណមិវ, ឥន្ទធនុវិជ្ជុលតាតារាគណប្បភាវិសរវិប្ផុរិតវិច្ឆរិតមិវ ច តំ វនន្តរំ ហោតិ.

អសីតិ អនុព្យញ្ជនានុរញ្ជិតញ្ច បន ភគវតោ សរីរំ វិកសិតកមលុប្បលមិវ, សរំ សព្ពបាលិផុល្លមិវ បារិច្ឆត្តកំ, តារាមរីចិវិកសិតមិវ, គគនតលំ សិរិយា អវហសន្តមិវ, ព្យាមប្បភាបរិក្ខេបវិលាសិនី ចស្ស ទ្វត្តិំសវរលក្ខណមាលា គន្ថេត្វា ឋបិតទ្វត្តិំសចន្ទមាលាយ ទ្វត្តិំសសូរិយមាលាយ បដិបាដិយា ឋបិតទ្វត្តិំសចក្កវត្តិទ្វត្តិំសសក្កទេវរាជទ្វត្តិំសមហាព្រហ្មានំ សិរិំ សិរិយា អភិភវន្តិមិវ. តញ្ច បន ភគវន្តំ បរិវារេត្វា ឋិតា ភិក្ខូ សព្ពេវ អប្បិច្ឆា សន្តុដ្ឋា បវិវិត្តា អសំសដ្ឋា ចោទកា បាបគរហិនោ វត្តារោ វចនក្ខមា សីលសម្បន្នា សមាធិបញ្ញាវិមុត្តិវិមុត្តិញ្ញាណទស្សនសម្បន្នា. តេសំ មជ្ឈេ ភគវា រត្តកម្ពលបាការបរិក្ខិត្តោ វិយ កញ្ចនថម្ភោ, រត្តបទុមសណ្ឌមជ្ឈគតា វិយ សុវណ្ណនាវា, បវាឡវេទិកាបរិក្ខិត្តោ វិយ អគ្គិក្ខន្ធោ, តារាគណបរិវារិតោ វិយ បុណ្ណចន្ទោ មិគបក្ខីនម្បិ ចក្ខូនិ បីណយតិ, បគេវ ទេវមនុស្សានំ. តស្មិញ្ច បន ទិវសេ យេភុយ្យេន អសីតិមហាថេរា មេឃវណ្ណំ បំសុកូលំ ឯកំសំ ករិត្វា កត្តរទណ្ឌំ អាទាយ សុវម្មវម្មិតា វិយ គន្ធហត្ថិនោ វិគតទោសា វន្តទោសា ភិន្នកិលេសា វិជដិតជដា ឆិន្នពន្ធនា ភគវន្តំ បរិវារយិំសុ. សោ សយំ វីតរាគោ វីតរាគេហិ, សយំ វីតទោសោ វីតទោសេហិ, សយំ វីតមោហោ វីតមោហេហិ, សយំ វីតតណ្ហោ វីតតណ្ហេហិ, សយំ និក្កិលេសោ និក្កិលេសេហិ, សយំ ពុទ្ធោ អនុពុទ្ធេហិ បរិវារិតោ; បត្តបរិវារិតំ វិយ កេសរំ, កេសរបរិវារិតា វិយ កណ្ណិកា, អដ្ឋនាគសហស្សបរិវារិតោ វិយ ឆទ្ទន្តោ នាគរាជា, នវុតិហំសសហស្សបរិវារិតោ វិយ ធតរដ្ឋោ ហំសរាជា, សេនង្គបរិវារិតោ វិយ ចក្កវត្តិរាជា, ទេវគណបរិវារិតោ វិយ សក្កោ ទេវរាជា, ព្រហ្មគណបរិវារិតោ វិយ ហារិតោ មហាព្រហ្មា, អបរិមិតកាលសញ្ចិតបុញ្ញពលនិព្ពត្តាយ អចិន្តេយ្យាយ អនោបមាយ ពុទ្ធលីលាយ ចន្ទោ វិយ គគនតលំ តំ មគ្គំ បដិបន្នោ ហោតិ.

អថេវំ ភគវន្តំ អនោបមាយ ពុទ្ធលីលាយ គច្ឆន្តំ ភិក្ខូ ច ឱក្ខិត្តចក្ខូ សន្តិន្ទ្រិយេ សន្តមានសេ ឧបរិនភេ ឋិតំ បុណ្ណចន្ទំ វិយ ភគវន្តំយេវ នមស្សមានេ ទិស្វាវ បរិព្ពាជកោ អត្តនោ បរិសំ អវលោកេសិ. សា ហោតិ កាជទណ្ឌកេ ឱលម្ពេត្វា គហិតោលុគ្គវិលុគ្គបិដ្ឋកតិទណ្ឌមោរបិញ្ឆមត្តិកាបត្តបសិព្ពកកុណ្ឌិកាទិអនេកបរិក្ខារភារភរិតា. ‘‘អសុកស្ស ហត្ថា សោភណា, អសុកស្ស បាទា’’តិ ឯវមាទិនិរត្ថកវចនា មុខរា វិកិណ្ណវាចា អទស្សនីយា អបាសាទិកា. តស្ស តំ ទិស្វា វិប្បដិសារោ ឧទបាទិ.

ឥទានិ តេន ភគវតោ វណ្ណោ វត្តព្ពោ ភវេយ្យ. យស្មា បនេស លាភសក្ការហានិយា ចេវ បក្ខហានិយា ច និច្ចម្បិ ភគវន្តំ ឧសូយតិ. អញ្ញតិត្ថិយានញ្ហិ យាវ ពុទ្ធោ លោកេ នុប្បជ្ជតិ, តាវទេវ លាភសក្ការា និព្ពត្តន្តិ, ពុទ្ធុប្បាទតោ បន បដ្ឋាយ បរិហីនលាភសក្ការា ហោន្តិ, សូរិយុគ្គមនេ ខជ្ជោបនកា វិយ និស្សិរីកតំ អាបជ្ជន្តិ. ឧបតិស្សកោលិតានញ្ច សញ្ជយស្ស សន្តិកេ បព្ពជិតកាលេយេវ បរិព្ពាជកា មហាបរិសា អហេសុំ, តេសុ បន បក្កន្តេសុ សាបិ តេសំ បរិសា ភិន្នា. ឥតិ ឥមេហិ ទ្វីហិ ការណេហិ អយំ បរិព្ពាជកោ យស្មា និច្ចម្បិ ភគវន្តំ ឧសូយតិ, តស្មា តំ ឧសូយវិសុគ្គារំ ឧគ្គិរន្តោ រតនត្តយស្ស អវណ្ណមេវ ភាសតីតិ វេទិតព្ពោ.

២. អថ ខោ ភគវា អម្ពលដ្ឋិកាយំ រាជាគារកេ ឯករត្តិវាសំ ឧបគច្ឆិ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេនាតិ ភគវា តាយ ពុទ្ធលីលាយ គច្ឆមានោ អនុបុព្ពេន អម្ពលដ្ឋិកាទ្វារំ បាបុណិត្វា សូរិយំ ឱលោកេត្វា – ‘‘អកាលោ ទានិ គន្តុំ, អត្ថសមីបំ គតោ សូរិយោ’’តិ អម្ពលដ្ឋិកាយំ រាជាគារកេ ឯករត្តិវាសំ ឧបគច្ឆិ.

តត្ថ អម្ពលដ្ឋិកាតិ រញ្ញោ ឧយ្យានំ. តស្ស កិរ ទ្វារសមីបេ តរុណអម្ពរុក្ខោ អត្ថិ, តំ ‘‘អម្ពលដ្ឋិកា’’តិ វទន្តិ. តស្ស អវិទូរេ ភវត្តា ឧយ្យានម្បិ អម្ពលដ្ឋិកា ត្វេវ សង្ខ្យំ គតំ. តំ ឆាយូទកសម្បន្នំ បាការបរិក្ខិត្តំ សុយោជិតទ្វារំ មញ្ជុសា វិយ សុគុត្តំ. តត្ថ រញ្ញោ កីឡនត្ថំ បដិភានចិត្តវិចិត្តំ អគារំ អកំសុ. តំ ‘‘រាជាគារក’’ន្តិ វុច្ចតិ.

សុប្បិយោបិ ខោតិ សុប្បិយោបិ តស្មិំ ឋានេ សូរិយំ ឱលោកេត្វា – ‘‘អកាលោ ទានិ គន្តុំ, ពហូ ខុទ្ទកមហល្លកា បរិព្ពាជកា, ពហុបរិស្សយោ ច អយំ មគ្គោ ចោរេហិបិ វាឡយក្ខេហិបិ វាឡមិគេហិបិ. អយំ ខោ បន សមណោ គោតមោ ឧយ្យានំ បវិដ្ឋោ, សមណស្ស ច គោតមស្ស វសនដ្ឋានេ ទេវតា អារក្ខំ គណ្ហន្តិ, ហន្ទាហម្បិ ឥធ ឯករត្តិវាសំ ឧបគន្ត្វា ស្វេវ គមិស្សាមី’’តិ តទេវុយ្យានំ បាវិសិ. តតោ ភិក្ខុសង្ឃោ ភគវតោ វត្តំ ទស្សេត្វា អត្តនោ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ សល្លក្ខេសិ. បរិព្ពាជកោបិ ឧយ្យានស្ស ឯកបស្សេ បរិព្ពាជកបរិក្ខារេ ឱតារេត្វា វាសំ ឧបគច្ឆិ សទ្ធិំ អត្តនោ បរិសាយ. បាឡិយមារូឡ្ហវសេនេវ បន – ‘‘សទ្ធិំ អត្តនោ អន្តេវាសិនា ព្រហ្មទត្តេន មាណវេនា’’តិ វុត្តំ.

ឯវំ វាសំ ឧបគតោ បន សោ បរិព្ពាជកោ រត្តិភាគេ ទសពលំ ឱលោកេសិ. តស្មិញ្ច សមយេ សមន្តា វិប្បកិណ្ណតារកា វិយ បទីបា ជលន្តិ, មជ្ឈេ ភគវា និសិន្នោ ហោតិ, ភិក្ខុសង្ឃោ ច ភគវន្តំ បរិវារេត្វា. តត្ថ ឯកភិក្ខុស្សបិ ហត្ថកុក្កុច្ចំ វា បាទកុក្កុច្ចំ វា ឧក្កាសិតសទ្ទោ វា ខិបិតសទ្ទោ វា នត្ថិ. សា ហិ បរិសា អត្តនោ ច សិក្ខិតសិក្ខតាយ សត្ថរិ ច គារវេនាតិ ទ្វីហិ ការណេហិ និវាតេ បទីបសិខា វិយ និច្ចលា សន្និសិន្នាវ អហោសិ. បរិព្ពាជកោ តំ វិភូតិំ ទិស្វា អត្តនោ បរិសំ ឱលោកេសិ. តត្ថ កេចិ ហត្ថំ ខិបន្តិ, កេចិ បាទំ, កេចិ វិប្បលបន្តិ, កេចិ និល្លាលិតជិវ្ហា បគ្ឃរិតខេឡា, ទន្តេ ខាទន្តា កាកច្ឆមានា ឃរុឃរុបស្សាសិនោ សយន្តិ. សោ រតនត្តយស្ស គុណវណ្ណេ វត្តព្ពេបិ ឥស្សាវសេន បុន អវណ្ណមេវ អារភិ. ព្រហ្មទត្តោ បន វុត្តនយេនេវ វណ្ណំ. តេន វុត្តំ – ‘‘តត្រាបិ សុទំ សុប្បិយោ បរិព្ពាជកោ’’តិ សព្ពំ វត្តព្ពំ. តត្ថ តត្រាបីតិ តស្មិម្បិ, អម្ពលដ្ឋិកាយំ ឧយ្យានេតិ អត្ថោ.

៣. សម្ពហុលានន្តិ ពហុកានំ. តត្ថ វិនយបរិយាយេន តយោ ជនា ‘‘សម្ពហុលា’’តិ វុច្ចន្តិ. តតោ បរំ សង្ឃោ. សុត្តន្តបរិយាយេន បន តយោ តយោវ តតោ បដ្ឋាយ សម្ពហុលា. ឥធ សុត្តន្តបរិយាយេន ‘‘សម្ពហុលា’’តិ វេទិតព្ពា. មណ្ឌលមាឡេតិ កត្ថចិ ទ្វេ កណ្ណិកា គហេត្វា ហំសវដ្ដកច្ឆន្នេន កតា កូដាគារសាលាបិ ‘‘មណ្ឌលមាឡោ’’តិ វុច្ចតិ, កត្ថចិ ឯកំ កណ្ណិកំ គហេត្វា ថម្ភបន្តិំ បរិក្ខិបិត្វា កតា ឧបដ្ឋានសាលាបិ ‘‘មណ្ឌលមាឡោ’’តិ វុច្ចតិ. ឥធ បន និសីទនសាលា ‘‘មណ្ឌលមាឡោ’’តិ វេទិតព្ពោ. សន្និសិន្នានន្តិ និសជ្ជនវសេន. សន្និបតិតានន្តិ សមោធានវសេន. អយំ សង្ខិយធម្មោតិ សង្ខិយា វុច្ចតិ កថា, កថាធម្មោតិ អត្ថោ. ឧទបាទីតិ ឧប្បន្នោ. កតមោ បន សោតិ? អច្ឆរិយំ អាវុសោតិ ឯវមាទិ. តត្ថ អន្ធស្ស បព្ពតារោហណំ វិយ និច្ចំ ន ហោតីតិ អច្ឆរិយំ. អយំ តាវ សទ្ទនយោ. អយំ បន អដ្ឋកថានយោ – អច្ឆរាយោគ្គន្តិ អច្ឆរិយំ. អច្ឆរំ បហរិតុំ យុត្តន្តិ អត្ថោ. អភូតបុព្ពំ ភូតន្តិ អព្ភុតំ. ឧភយំ បេតំ វិម្ហយស្សេវាធិវចនំ. យាវញ្ចិទន្តិ យាវ ច ឥទំ តេន សុប្បដិវិទិតតាយ អប្បមេយ្យត្តំ ទស្សេតិ.

តេន ភគវតា ជានតា…បេ… សុប្បដិវិទិតាតិ ឯត្ថាយំ សង្ខេបត្ថោ. យោ សោ ភគវា សមតិំស បារមិយោ បូរេត្វា សព្ពកិលេសេ ភញ្ជិត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ, តេន ភគវតា តេសំ តេសំ សត្តានំ អាសយានុសយំ ជានតា, ហត្ថតលេ ឋបិតំ អាមលកំ វិយ សព្ពញេយ្យធម្មំ បស្សតា.

អបិ ច បុព្ពេនិវាសាទីហិ ជានតា, ទិព្ពេន ចក្ខុនា បស្សតា. តីហិ វិជ្ជាហិ ឆហិ វា បន អភិញ្ញាហិ ជានតា, សព្ពត្ថ អប្បដិហតេន សមន្តចក្ខុនា បស្សតា. សព្ពធម្មជាននសមត្ថាយ វា បញ្ញាយ ជានតា, សព្ពសត្តានំ ចក្ខុវិសយាតីតានិ តិរោកុដ្ដាទិគតានិបិ រូបានិ អតិវិសុទ្ធេន មំសចក្ខុនា បស្សតា. អត្តហិតសាធិកាយ វា សមាធិបទដ្ឋានាយ បដិវេធបញ្ញាយ ជានតា, បរហិតសាធិកាយ ករុណាបទដ្ឋានាយ ទេសនាបញ្ញាយ បស្សតា.

អរីនំ ហតត្តា បច្ចយាទីនញ្ច អរហត្តា អរហតា. សម្មា សាមញ្ច សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធេន អន្តរាយិកធម្មេ វា ជានតា, និយ្យានិកធម្មេ បស្សតា, កិលេសារីនំ ហតត្តា អរហតា. សម្មា សាមញ្ច សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធេនាតិ. ឯវំ ចតូវេសារជ្ជវសេន ចតូហាការេហិ ថោមិតេន សត្តានំ នានាធិមុត្តិកតា នានជ្ឈាសយតា សុប្បដិវិទិតា យាវ ច សុដ្ឋុ បដិវិទិតា.

ឥទានិស្ស សុប្បដិវិទិតភាវំ ទស្សេតុំ អយញ្ហីតិអាទិមាហ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ យា ច អយំ ភគវតា ‘‘ធាតុសោ, ភិក្ខវេ, សត្តា សំសន្ទន្តិ សមេន្តិ, ហីនាធិមុត្តិកា ហីនាធិមុត្តិកេហិ សទ្ធិំ សំសន្ទន្តិ សមេន្តិ, កល្យាណាធិមុត្តិកា កល្យាណាធិមុត្តិកេហិ សទ្ធិំ សំសន្ទន្តិ សមេន្តិ. អតីតម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, អទ្ធានំ ធាតុសោវ សត្តា សំសន្ទិំសុ សមិំសុ, ហីនាធិមុត្តិកា ហីនាធិមុត្តិកេហិ…បេ… កល្យាណាធិមុត្តិកា កល្យាណាធិមុត្តិកេហិ សទ្ធិំ សំសន្ទិំសុ សមិំសុ, អនាគតម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, អទ្ធានំ…បេ… សំសន្ទិស្សន្តិ សមេស្សន្តិ, ឯតរហិបិ ខោ, ភិក្ខវេ, បច្ចុប្បន្នំ អទ្ធានំ ធាតុសោវ សត្តា សំសន្ទន្តិ សមេន្តិ, ហីនាធិមុត្តិកា ហីនាធិមុត្តិកេហិ…បេ… កល្យាណាធិមុត្តិកា កល្យាណាធិមុត្តិកេហិ សទ្ធិំ សំសន្ទន្តិ សមេន្តី’’តិ ឯវំ សត្តានំ នានាធិមុត្តិកតា, នានជ្ឈាសយតា, នានាទិដ្ឋិកតា, នានាខន្តិតា, នានារុចិតា, នាឡិយា មិនន្តេន វិយ តុលាយ តុលយន្តេន វិយ ច នានាធិមុត្តិកតាញាណេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន វិទិតា, សា យាវ សុប្បដិវិទិតា. ទ្វេបិ នាម សត្តា ឯកជ្ឈាសយា ទុល្លភា លោកស្មិំ. ឯកស្មិំ គន្តុកាមេ ឯកោ ឋាតុកាមោ ហោតិ, ឯកស្មិំ បិវិតុកាមេ ឯកោ ភុញ្ជិតុកាមោ. ឥមេសុ ចាបិ ទ្វីសុ អាចរិយន្តេវាសីសុ អយញ្ហិ ‘‘សុប្បិយោ បរិព្ពាជកោ…បេ… ភគវន្តំ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធា ហោន្តិ ភិក្ខុសង្ឃញ្ចា’’តិ. តត្ថ ឥតិហមេតិ ឥតិហ ឥមេ, ឯវំ ឥមេតិ អត្ថោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

៤. អថ ខោ ភគវា តេសំ ភិក្ខូនំ ឥមំ សង្ខិយធម្មំ វិទិត្វាតិ ឯត្ថ វិទិត្វាតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ជានិត្វា. ភគវា ហិ កត្ថចិ មំសចក្ខុនា ទិស្វា ជានាតិ – ‘‘អទ្ទសា ខោ ភគវា មហន្តំ ទារុក្ខន្ធំ គង្គាយ នទិយា សោតេន វុយ្ហមាន’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៤.២៤១) វិយ. កត្ថចិ ទិព្ពចក្ខុនា ទិស្វា ជានាតិ – ‘‘អទ្ទសា ខោ ភគវា ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន តា ទេវតាយោ សហស្សស្សេវ បាដលិគាមេ វត្ថូនិ បរិគណ្ហន្តិយោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៥២) វិយ. កត្ថចិ បកតិសោតេន សុត្វា ជានាតិ – ‘‘អស្សោសិ ខោ ភគវា អាយស្មតោ អានន្ទស្ស សុភទ្ទេន បរិព្ពាជកេន សទ្ធិំ ឥមំ កថាសល្លាប’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២១៣) វិយ. កត្ថចិ ទិព្ពសោតេន សុត្វា ជានាតិ – ‘‘អស្សោសិ ខោ ភគវា ទិព្ពាយ សោតធាតុយា វិសុទ្ធាយ អតិក្កន្តមានុសិកាយ សន្ធានស្ស គហបតិស្ស និគ្រោធេន បរិព្ពាជកេន សទ្ធិំ ឥមំ កថាសល្លាប’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៥៤) វិយ. ឥធ បន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សុត្វា អញ្ញាសិ. កិំ ករោន្តោ អញ្ញាសិ? បច្ឆិមយាមកិច្ចំ, កិច្ចញ្ច នាមេតំ សាត្ថកំ, និរត្ថកន្តិ ទុវិធំ ហោតិ. តត្ថ និរត្ថកកិច្ចំ ភគវតា ពោធិបល្លង្កេយេវ អរហត្តមគ្គេន សមុគ្ឃាតំ កតំ. សាត្ថកំយេវ បន ភគវតោ កិច្ចំ ហោតិ. តំ បញ្ចវិធំ – បុរេភត្តកិច្ចំ, បច្ឆាភត្តកិច្ចំ, បុរិមយាមកិច្ចំ, មជ្ឈិមយាមកិច្ចំ, បច្ឆិមយាមកិច្ចន្តិ.

តត្រិទំ បុរេភត្តកិច្ចំ –

ភគវា ហិ បាតោវ ឧដ្ឋាយ ឧបដ្ឋាកានុគ្គហត្ថំ សរីរផាសុកត្ថញ្ច មុខធោវនាទិសរីរបរិកម្មំ កត្វា យាវ ភិក្ខាចារវេលា តាវ វិវិត្តាសនេ វីតិនាមេត្វា, ភិក្ខាចារវេលាយំ និវាសេត្វា កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា ចីវរំ បារុបិត្វា បត្តមាទាយ កទាចិ ឯកកោ, កទាចិ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ, គាមំ វា និគមំ វា បិណ្ឌាយ បវិសតិ; កទាចិ បកតិយា, កទាចិ អនេកេហិ បាដិហារិយេហិ វត្តមានេហិ. សេយ្យថិទំ, បិណ្ឌាយ បវិសតោ លោកនាថស្ស បុរតោ បុរតោ គន្ត្វា មុទុគតវាតា បថវិំ សោធេន្តិ, វលាហកា ឧទកផុសិតានិ មុញ្ចន្តា មគ្គេ រេណុំ វូបសមេត្វា ឧបរិ វិតានំ ហុត្វា តិដ្ឋន្តិ, អបរេ វាតា បុប្ផានិ ឧបសំហរិត្វា មគ្គេ ឱកិរន្តិ, ឧន្នតា ភូមិប្បទេសា ឱនមន្តិ, ឱនតា ឧន្នមន្តិ, បាទនិក្ខេបសមយេ សមាវ ភូមិ ហោតិ, សុខសម្ផស្សានិ បទុមបុប្ផានិ វា បាទេ សម្បដិច្ឆន្តិ. ឥន្ទខីលស្ស អន្តោ ឋបិតមត្តេ ទក្ខិណបាទេ សរីរតោ ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ និក្ខមិត្វា សុវណ្ណរសបិញ្ជរានិ វិយ ចិត្របដបរិក្ខិត្តានិ វិយ ច បាសាទកូដាគារាទីនិ អលង្ករោន្តិយោ ឥតោ ចិតោ ច ធាវន្តិ, ហត្ថិអស្សវិហង្គាទយោ សកសកដ្ឋានេសុ ឋិតាយេវ មធុរេនាការេន សទ្ទំ ករោន្តិ, តថា ភេរិវីណាទីនិ តូរិយានិ មនុស្សានញ្ច កាយូបគានិ អាភរណានិ. តេន សញ្ញាណេន មនុស្សា ជានន្តិ – ‘‘អជ្ជ ភគវា ឥធ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ’’តិ. តេ សុនិវត្ថា សុបារុតា គន្ធបុប្ផាទីនិ អាទាយ ឃរា និក្ខមិត្វា អន្តរវីថិំ បដិបជ្ជិត្វា ភគវន្តំ គន្ធបុប្ផាទីហិ សក្កច្ចំ បូជេត្វា វន្ទិត្វា – ‘‘អម្ហាកំ, ភន្តេ, ទស ភិក្ខូ, អម្ហាកំ វីសតិ, បញ្ញាសំ…បេ… សតំ ទេថា’’តិ យាចិត្វា ភគវតោបិ បត្តំ គហេត្វា អាសនំ បញ្ញបេត្វា សក្កច្ចំ បិណ្ឌបាតេន បដិមានេន្តិ. ភគវា កតភត្តកិច្ចោ តេសំ សត្តានំ ចិត្តសន្តានានិ ឱលោកេត្វា តថា ធម្មំ ទេសេតិ, យថា កេចិ សរណគមនេសុ បតិដ្ឋហន្តិ, កេចិ បញ្ចសុ សីលេសុ, កេចិ សោតាបត្តិសកទាគាមិអនាគាមិផលានំ អញ្ញតរស្មិំ; កេចិ បព្ពជិត្វា អគ្គផលេ អរហត្តេតិ. ឯវំ មហាជនំ អនុគ្គហេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ គច្ឆតិ. តត្ថ គន្ត្វា មណ្ឌលមាឡេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសីទតិ, ភិក្ខូនំ ភត្តកិច្ចបរិយោសានំ អាគមយមានោ. តតោ ភិក្ខូនំ ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ ឧបដ្ឋាកោ ភគវតោ និវេទេតិ. អថ ភគវា គន្ធកុដិំ បវិសតិ. ឥទំ តាវ បុរេភត្តកិច្ចំ.

អថ ភគវា ឯវំ កតបុរេភត្តកិច្ចោ គន្ធកុដិយា ឧបដ្ឋានេ និសីទិត្វា បាទេ បក្ខាលេត្វា បាទបីឋេ ឋត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ ឱវទតិ – ‘‘ភិក្ខវេ, អប្បមាទេន សម្បាទេថ, ទុល្លភោ ពុទ្ធុប្បាទោ លោកស្មិំ, ទុល្លភោ មនុស្សត្តបដិលាភោ, ទុល្លភា សម្បត្តិ, ទុល្លភា បព្ពជ្ជា, ទុល្លភំ សទ្ធម្មស្សវន’’ន្តិ. តត្ថ កេចិ ភគវន្តំ កម្មដ្ឋានំ បុច្ឆន្តិ. ភគវាបិ តេសំ ចរិយានុរូបំ កម្មដ្ឋានំ ទេតិ. តតោ សព្ពេបិ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា អត្តនោ អត្តនោ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានានិ គច្ឆន្តិ. កេចិ អរញ្ញំ, កេចិ រុក្ខមូលំ, កេចិ បព្ពតាទីនំ អញ្ញតរំ, កេចិ ចាតុមហារាជិកភវនំ…បេ… កេចិ វសវត្តិភវនន្តិ. តតោ ភគវា គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា សចេ អាកង្ខតិ, ទក្ខិណេន បស្សេន សតោ សម្បជានោ មុហុត្តំ សីហសេយ្យំ កប្បេតិ. អថ សមស្សាសិតកាយោ វុដ្ឋហិត្វា ទុតិយភាគេ លោកំ វោលោកេតិ. តតិយភាគេ យំ គាមំ វា និគមំ វា ឧបនិស្សាយ វិហរតិ តត្ថ មហាជនោ បុរេភត្តំ ទានំ ទត្វា បច្ឆាភត្តំ សុនិវត្ថោ សុបារុតោ គន្ធបុប្ផាទីនិ អាទាយ វិហារេ សន្និបតតិ. តតោ ភគវា សម្បត្តបរិសាយ អនុរូបេន បាដិហារិយេន គន្ត្វា ធម្មសភាយំ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសជ្ជ ធម្មំ ទេសេតិ កាលយុត្តំ សមយយុត្តំ, អថ កាលំ វិទិត្វា បរិសំ ឧយ្យោជេតិ, មនុស្សា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បក្កមន្តិ. ឥទំ បច្ឆាភត្តកិច្ចំ.

សោ ឯវំ និដ្ឋិតបច្ឆាភត្តកិច្ចោ សចេ គត្តានិ ឱសិញ្ចិតុកាមោ ហោតិ, ពុទ្ធាសនា វុដ្ឋាយ ន្ហានកោដ្ឋកំ បវិសិត្វា ឧបដ្ឋាកេន បដិយាទិតឧទកេន គត្តានិ ឧតុំ គណ្ហាបេតិ. ឧបដ្ឋាកោបិ ពុទ្ធាសនំ អានេត្វា គន្ធកុដិបរិវេណេ បញ្ញបេតិ. ភគវា សុរត្តទុបដ្ដំ និវាសេត្វា កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា ឧត្តរាសង្គំ ឯកំសំ ករិត្វា តត្ថ គន្ត្វា និសីទតិ ឯកកោវ មុហុត្តំ បដិសល្លីនោ, អថ ភិក្ខូ តតោ តតោ អាគម្ម ភគវតោ ឧបដ្ឋានំ អាគច្ឆន្តិ. តត្ថ ឯកច្ចេ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, ឯកច្ចេ កម្មដ្ឋានំ, ឯកច្ចេ ធម្មស្សវនំ យាចន្តិ. ភគវា តេសំ អធិប្បាយំ សម្បាទេន្តោ បុរិមយាមំ វីតិនាមេតិ. ឥទំ បុរិមយាមកិច្ចំ.

បុរិមយាមកិច្ចបរិយោសានេ បន ភិក្ខូសុ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បក្កន្តេសុ សកលទសសហស្សិលោកធាតុទេវតាយោ ឱកាសំ លភមានា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, យថាភិសង្ខតំ អន្តមសោ ចតុរក្ខរម្បិ. ភគវា តាសំ ទេវតានំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តោ មជ្ឈិមយាមំ វីតិនាមេតិ. ឥទំ មជ្ឈិមយាមកិច្ចំ.

បច្ឆិមយាមំ បន តយោ កោដ្ឋាសេ កត្វា បុរេភត្តតោ បដ្ឋាយ និសជ្ជាយ បីឡិតស្ស សរីរស្ស កិលាសុភាវមោចនត្ថំ ឯកំ កោដ្ឋាសំ ចង្កមេន វីតិនាមេតិ. ទុតិយកោដ្ឋាសេ គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា ទក្ខិណេន បស្សេន សតោ សម្បជានោ សីហសេយ្យំ កប្បេតិ. តតិយកោដ្ឋាសេ បច្ចុដ្ឋាយ និសីទិត្វា បុរិមពុទ្ធានំ សន្តិកេ ទានសីលាទិវសេន កតាធិការបុគ្គលទស្សនត្ថំ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេតិ. ឥទំ បច្ឆិមយាមកិច្ចំ.

តស្មិំ បន ទិវសេ ភគវា បុរេភត្តកិច្ចំ រាជគហេ បរិយោសាបេត្វា បច្ឆាភត្តេ មគ្គំ អាគតោ, បុរិមយាមេ ភិក្ខូនំ កម្មដ្ឋានំ កថេត្វា, មជ្ឈិមយាមេ ទេវតានំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេត្វា, បច្ឆិមយាមេ ចង្កមំ អារុយ្ហ ចង្កមមានោ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ ឥមំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ អារព្ភ បវត្តំ កថំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេនេវ សុត្វា អញ្ញាសីតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘បច្ឆិមយាមកិច្ចំ ករោន្តោ អញ្ញាសី’’តិ.

ញត្វា ច បនស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ មយ្ហំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ អារព្ភ គុណំ កថេន្តិ, ឯតេសញ្ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណកិច្ចំ ន បាកដំ, មយ្ហមេវ បាកដំ. មយិ បន គតេ ឯតេ អត្តនោ កថំ និរន្តរំ អារោចេស្សន្តិ, តតោ នេសំ អហំ តំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា តិវិធំ សីលំ វិភជន្តោ, ទ្វាសដ្ឋិយា ឋានេសុ អប្បដិវត្តិយំ សីហនាទំ នទន្តោ, បច្ចយាការំ សមោធានេត្វា ពុទ្ធគុណេ បាកដេ កត្វា, សិនេរុំ ឧក្ខិបេន្តោ វិយ សុវណ្ណកូដេន នភំ បហរន្តោ វិយ ច ទសសហស្សិលោកធាតុកម្បនំ ព្រហ្មជាលសុត្តន្តំ អរហត្តនិកូដេន និដ្ឋាបេន្តោ ទេសេស្សាមិ, សា មេ ទេសនា បរិនិព្ពុតស្សាបិ បញ្ចវស្សសហស្សានិ សត្តានំ អមតមហានិព្ពានំ សម្បាបិកា ភវិស្សតី’’តិ. ឯវំ ចិន្តេត្វា យេន មណ្ឌលមាឡោ តេនុបសង្កមីតិ. យេនាតិ យេន ទិសាភាគេន, សោ ឧបសង្កមិតព្ពោ. ភុម្មត្ថេ វា ឯតំ ករណវចនំ, យស្មិំ បទេសេ សោ មណ្ឌលមាឡោ, តត្ថ គតោតិ អយមេត្ថ អត្ថោ.

បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទីតិ ពុទ្ធកាលេ កិរ យត្ថ យត្ថ ឯកោបិ ភិក្ខុ វិហរតិ សព្ពត្ថ ពុទ្ធាសនំ បញ្ញត្តមេវ ហោតិ. កស្មា? ភគវា កិរ អត្តនោ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ផាសុកដ្ឋានេ វិហរន្តេ មនសិ ករោតិ – ‘‘អសុកោ មយ្ហំ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា គតោ, សក្ខិស្សតិ នុ ខោ វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ នោ វា’’តិ. អថ នំ បស្សតិ កម្មដ្ឋានំ វិស្សជ្ជេត្វា អកុសលវិតក្កំ វិតក្កយមានំ, តតោ ‘‘កថញ្ហិ នាម មាទិសស្ស សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វិហរន្តំ ឥមំ កុលបុត្តំ អកុសលវិតក្កា អភិភវិត្វា អនមតគ្គេ វដ្ដទុក្ខេ សំសារេស្សន្តី’’តិ តស្ស អនុគ្គហត្ថំ តត្ថេវ អត្តានំ ទស្សេត្វា តំ កុលបុត្តំ ឱវទិត្វា អាកាសំ ឧប្បតិត្វា បុន អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ គច្ឆតិ. អថេវំ ឱវទិយមានា តេ ភិក្ខូ ចិន្តយិំសុ – ‘‘សត្ថា អម្ហាកំ មនំ ជានិត្វា អាគន្ត្វា អម្ហាកំ សមីបេ ឋិតំយេវ អត្តានំ ទស្សេតិ’’. តស្មិំ ខណេ – ‘‘ភន្តេ, ឥធ និសីទថ, ឥធ និសីទថា’’តិ អាសនបរិយេសនំ នាម ភារោតិ. តេ អាសនំ បញ្ញបេត្វាវ វិហរន្តិ. យស្ស បីឋំ អត្ថិ, សោ តំ បញ្ញបេតិ. យស្ស នត្ថិ, សោ មញ្ចំ វា ផលកំ វា កដ្ឋំ វា បាសាណំ វា វាលុកបុញ្ជំ វា បញ្ញបេតិ. តំ អលភមានា បុរាណបណ្ណានិបិ សង្កឌ្ឍិត្វា តត្ថ បំសុកូលំ បត្ថរិត្វា ឋបេន្តិ. ឥធ បន រញ្ញោ និសីទនាសនមេវ អត្ថិ, តំ បប្ផោដេត្វា បញ្ញបេត្វា បរិវារេត្វា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ អធិមុត្តិកញាណមារព្ភ គុណំ ថោមយមានា និសីទិំសុ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទី’’តិ.

ឯវំ និសិន្នោ បន ជានន្តោយេវ កថាសមុដ្ឋាបនត្ថំ ភិក្ខូ បុច្ឆិ. តេ ចស្ស សព្ពំ កថយិំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘និសជ្ជ ខោ ភគវា’’តិអាទិ. តត្ថ កាយ នុត្ថាតិ កតមាយ នុ កថាយ សន្និសិន្នា ភវថាតិ អត្ថោ. កាយ នេត្ថាតិបិ បាឡិ, តស្សា កតមាយ នុ ឯត្ថាតិ អត្ថោ កាយ នោត្ថាតិបិ បាឡិ. តស្សាបិ បុរិមោយេវ អត្ថោ.

អន្តរាកថាតិ, កម្មដ្ឋានមនសិការឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីនំ អន្តរា អញ្ញា ឯកា កថា. វិប្បកតាតិ, មម អាគមនបច្ចយា អបរិនិដ្ឋិតា សិខំ អប្បត្តា. តេន កិំ ទស្សេតិ? ‘‘នាហំ តុម្ហាកំ កថាភង្គត្ថំ អាគតោ, អហំ បន សព្ពញ្ញុតាយ តុម្ហាកំ កថំ និដ្ឋាបេត្វា មត្ថកប្បត្តំ កត្វា ទស្សាមីតិ អាគតោ’’តិ និសជ្ជេវ សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេតិ. អយំ ខោ នោ, ភន្តេ, អន្តរាកថា វិប្បកតា, អថ ភគវា អនុប្បត្តោតិ ឯត្ថាបិ អយមធិប្បាយោ. អយំ ភន្តេ អម្ហាកំ ភគវតោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ អារព្ភ គុណកថា វិប្បកតា, ន រាជកថាទិកា តិរច្ឆានកថា, អថ ភគវា អនុប្បត្តោ; តំ នោ ឥទានិ និដ្ឋាបេត្វា ទេសេថាតិ.

ឯត្តាវតា ច យំ អាយស្មតា អានន្ទេន កមលកុវលយុជ្ជលវិមលសាធុរសសលិលាយ បោក្ខរណិយា សុខាវតរណត្ថំ និម្មលសិលាតលរចនវិលាសសោភិតរតនសោបានំ, វិប្បកិណ្ណមុត្តាតលសទិសវាលុកាកិណ្ណបណ្ឌរភូមិភាគំ តិត្ថំ វិយ សុវិភត្តភិត្តិវិចិត្រវេទិកាបរិក្ខិត្តស្ស នក្ខត្តបថំ ផុសិតុកាមតាយ វិយ, វិជម្ភិតសមុស្សយស្ស បាសាទវរស្ស សុខារោហណត្ថំ ទន្តមយសណ្ហមុទុផលកកញ្ចនលតាវិនទ្ធមណិគណប្បភាសមុទយុជ្ជលសោភំ សោបានំ វិយ, សុវណ្ណវលយនូបុរាទិសង្ឃដ្ដនសទ្ទសម្មិស្សិតកថិតហសិតមធុរស្សរគេហជនវិចរិតស្ស ឧឡារិស្សរិវិភវសោភិតស្ស មហាឃរស្ស សុខប្បវេសនត្ថំ សុវណ្ណរជតមណិមុត្តបវាឡាទិជុតិវិស្សរវិជ្ជោតិតសុប្បតិដ្ឋិតវិសាលទ្វារពាហំ មហាទ្វារំ វិយ ច អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នស្ស ពុទ្ធគុណានុភាវសំសូចកស្ស ឥមស្ស សុត្តស្ស សុខាវគហណត្ថំ កាលទេសទេសកវត្ថុបរិសាបទេសបដិមណ្ឌិតំ និទានំ ភាសិតំ, តស្សត្ថវណ្ណនា សមត្តាតិ.

៥. ឥទានិ – ‘‘មមំ វា, ភិក្ខវេ, បរេ អវណ្ណំ ភាសេយ្យុ’’ន្តិអាទិនា នយេន ភគវតា និក្ខិត្តស្ស សុត្តស្ស វណ្ណនាយ ឱកាសោ អនុប្បត្តោ. សា បនេសា សុត្តវណ្ណនា. យស្មា សុត្តនិក្ខេបំ វិចារេត្វា វុច្ចមានា បាកដា ហោតិ, តស្មា សុត្តនិក្ខេបំ តាវ វិចារយិស្សាម. ចត្តារោ ហិ សុត្តនិក្ខេបា – អត្តជ្ឈាសយោ, បរជ្ឈាសយោ, បុច្ឆាវសិកោ, អដ្ឋុប្បត្តិកោតិ.

តត្ថ យានិ សុត្តានិ ភគវា បរេហិ អនជ្ឈិដ្ឋោ កេវលំ អត្តនោ អជ្ឈាសយេនេវ កថេសិ; សេយ្យថិទំ, អាកង្ខេយ្យសុត្តំ, វត្ថសុត្តំ, មហាសតិបដ្ឋានំ, មហាសឡាយតនវិភង្គសុត្តំ, អរិយវំសសុត្តំ, សម្មប្បធានសុត្តន្តហារកោ, ឥទ្ធិបាទឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គមគ្គង្គសុត្តន្តហារកោតិ ឯវមាទីនិ; តេសំ អត្តជ្ឈាសយោ និក្ខេបោ.

យានិ បន ‘‘បរិបក្កា ខោ រាហុលស្ស វិមុត្តិបរិបាចនិយា ធម្មា; យំនូនាហំ រាហុលំ ឧត្តរិំ អាសវានំ ខយេ វិនេយ្យ’’ន្តិ; (សំ. និ. ៤.១២១) ឯវំ បរេសំ អជ្ឈាសយំ ខន្តិំ មនំ អភិនីហារំ ពុជ្ឈនភាវញ្ច អវេក្ខិត្វា បរជ្ឈាសយវសេន កថិតានិ; សេយ្យថិទំ, ចូឡរាហុលោវាទសុត្តំ, មហារាហុលោវាទសុត្តំ, ធម្មចក្កប្បវត្តនំ, ធាតុវិភង្គសុត្តន្តិ ឯវមាទីនិ; តេសំ បរជ្ឈាសយោ និក្ខេបោ.

ភគវន្តំ បន ឧបសង្កមិត្វា ចតស្សោ បរិសា, ចត្តារោ វណ្ណា, នាគា, សុបណ្ណា, គន្ធព្ពា, អសុរា, យក្ខា, មហារាជានោ, តាវតិំសាទយោ ទេវា, មហាព្រហ្មាតិ ឯវមាទយោ – ‘‘ពោជ្ឈង្គា ពោជ្ឈង្គា’’តិ, ភន្តេ, វុច្ចន្តិ. ‘‘នីវរណា នីវរណា’’តិ, ភន្តេ, វុច្ចន្តិ; ‘‘ឥមេ នុ ខោ, ភន្តេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា’’. ‘‘កិំ សូធ វិត្តំ បុរិសស្ស សេដ្ឋ’’ន្តិអាទិនា នយេន បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ. ឯវំ បុដ្ឋេន ភគវតា យានិ កថិតានិ ពោជ្ឈង្គសំយុត្តាទីនិ, យានិ វា បនញ្ញានិបិ ទេវតាសំយុត្ត-មារសំយុត្ត-ព្រហ្មសំយុត្ត-សក្កបញ្ហ-ចូឡវេទល្ល-មហាវេទល្ល-សាមញ្ញផល-អាឡវក-សូចិលោម-ខរលោមសុត្តាទីនិ; តេសំ បុច្ឆាវសិកោ និក្ខេបោ.

យានិ បន តានិ ឧប្បន្នំ ការណំ បដិច្ច កថិតានិ, សេយ្យថិទំ – ធម្មទាយាទំ, ចូឡសីហនាទំ, ចន្ទូបមំ, បុត្តមំសូបមំ, ទារុក្ខន្ធូបមំ, អគ្គិក្ខន្ធូបមំ, ផេណបិណ្ឌូបមំ, បារិច្ឆត្តកូបមន្តិ ឯវមាទីនិ; តេសំ អដ្ឋុប្បត្តិកោ និក្ខេបោ.

ឯវមេតេសុ ចតូសុ និក្ខេបេសុ ឥមស្ស សុត្តស្ស អដ្ឋុប្បត្តិកោ និក្ខេបោ. អដ្ឋុប្បត្តិយា ហិ ឥទំ ភគវតា និក្ខិត្តំ. កតរាយ អដ្ឋុប្បត្តិយា? វណ្ណាវណ្ណេ. អាចរិយោ រតនត្តយស្ស អវណ្ណំ អភាសិ, អន្តេវាសី វណ្ណំ. ឥតិ ឥមំ វណ្ណាវណ្ណំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ទេសនាកុសលោ ភគវា – ‘‘មមំ វា, ភិក្ខវេ, បរេ អវណ្ណំ ភាសេយ្យុ’’ន្តិ ទេសនំ អារភិ. តត្ថ មមន្តិ, សាមិវចនំ, មមាតិ អត្ថោ. វាសទ្ទោ វិកប្បនត្ថោ. បរេតិ, បដិវិរុទ្ធា សត្តា. តត្រាតិ យេ អវណ្ណំ វទន្តិ តេសុ.

ន អាឃាតោតិអាទីហិ កិញ្ចាបិ តេសំ ភិក្ខូនំ អាឃាតោយេវ នត្ថិ, អថ ខោ អាយតិំ កុលបុត្តានំ ឦទិសេសុបិ ឋានេសុ អកុសលុប្បត្តិំ បដិសេធេន្តោ ធម្មនេត្តិំ ឋបេតិ. តត្ថ អាហនតិ ចិត្តន្តិ ‘អាឃាតោ’; កោបស្សេតំ អធិវចនំ. អប្បតីតា ហោន្តិ តេន អតុដ្ឋា អសោមនស្សិកាតិ អប្បច្ចយោ; ទោមនស្សស្សេតំ អធិវចនំ. នេវ អត្តនោ ន បរេសំ ហិតំ អភិរាធយតីតិ អនភិរទ្ធិ; កោបស្សេតំ អធិវចនំ. ឯវមេត្ថ ទ្វីហិ បទេហិ សង្ខារក្ខន្ធោ, ឯកេន វេទនាក្ខន្ធោតិ ទ្វេ ខន្ធា វុត្តា. តេសំ វសេន សេសានម្បិ សម្បយុត្តធម្មានំ ការណំ បដិក្ខិត្តមេវ.

ឯវំ បឋមេន នយេន មនោបទោសំ និវារេត្វា, ទុតិយេន នយេន តត្ថ អាទីនវំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘តត្រ ចេ តុម្ហេ អស្សថ កុបិតា វា អនត្តមនា វា, តុម្ហំ យេវស្ស តេន អន្តរាយោ’’តិ. តត្ថ ‘តត្រ ចេ តុម្ហេ អស្សថា’តិ តេសុ អវណ្ណភាសកេសុ, តស្មិំ វា អវណ្ណេ តុម្ហេ ភវេយ្យាថ ចេ; យទិ ភវេយ្យាថាតិ អត្ថោ. ‘កុបិតា’ កោបេន, អនត្តមនា ទោមនស្សេន. ‘តុម្ហំ យេវស្ស តេន អន្តរាយោ’តិ តុម្ហាកំយេវ តេន កោបេន, តាយ ច អនត្តមនតាយ បឋមជ្ឈានាទីនំ អន្តរាយោ ភវេយ្យ.

ឯវំ ទុតិយេន នយេន អាទីនវំ ទស្សេត្វា, តតិយេន នយេន វចនត្ថសល្លក្ខណមត្តេបិ អសមត្ថតំ ទស្សេន្តោ – ‘‘អបិ នុ តុម្ហេ បរេស’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បរេសន្តិ យេសំ កេសំ ចិ. កុបិតោ ហិ នេវ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធអរិយសាវកានំ, ន មាតាបិតូនំ, ន បច្ចត្ថិកានំ សុភាសិតទុព្ភាសិតស្ស អត្ថំ អាជានាតិ. យថាហ –

‘‘កុទ្ធោ អត្ថំ ន ជានាតិ, កុទ្ធោ ធម្មំ ន បស្សតិ;

អន្ធំ តមំ តទា ហោតិ, យំ កោធោ សហតេ នរំ.

អនត្ថជននោ កោធោ, កោធោ ចិត្តប្បកោបនោ;

ភយមន្តរតោ ជាតំ, តំ ជនោ នាវពុជ្ឈតី’’តិ. (អ. និ. ៧.៦៤);

ឯវំ សព្ពថាបិ អវណ្ណេ មនោបទោសំ និសេធេត្វា ឥទានិ បដិបជ្ជិតព្ពាការំ ទស្សេន្តោ – ‘‘តត្រ តុម្ហេហិ អភូតំ អភូតតោ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ តត្រ តុម្ហេហីតិ, តស្មិំ អវណ្ណេ តុម្ហេហិ. អភូតំ អភូតតោ និព្ពេឋេតព្ពន្តិ យំ អភូតំ, តំ អភូតភាវេនេវ អបនេតព្ពំ. កថំ? ឥតិបេតំ អភូតន្តិអាទិនា នយេន. តត្រាយំ យោជនា – ‘‘តុម្ហាកំ សត្ថា ន សព្ពញ្ញូ, ធម្មោ ទុរក្ខាតោ, សង្ឃោ ទុប្បដិបន្នោ’’តិអាទីនិ សុត្វា ន តុណ្ហី ភវិតព្ពំ. ឯវំ បន វត្តព្ពំ – ‘‘ឥតិ បេតំ អភូតំ, យំ តុម្ហេហិ វុត្តំ, តំ ឥមិនាបិ ការណេន អភូតំ, ឥមិនាបិ ការណេន អតច្ឆំ, ‘នត្ថិ ចេតំ អម្ហេសុ’, ‘ន ច បនេតំ អម្ហេសុ សំវិជ្ជតិ’, សព្ពញ្ញូយេវ អម្ហាកំ សត្ថា, ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ សង្ឃោ, តត្រ ឥទញ្ចិទញ្ច ការណ’’ន្តិ. ឯត្ថ ច ទុតិយំ បទំ បឋមស្ស, ចតុត្ថញ្ច តតិយស្ស វេវចនន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥទញ្ច អវណ្ណេយេវ និព្ពេឋនំ កាតព្ពំ, ន សព្ពត្ថ. យទិ ហិ ‘‘ត្វំ ទុស្សីលោ, តវាចរិយោ ទុស្សីលោ, ឥទញ្ចិទញ្ច តយា កតំ, តវាចរិយេន កត’’ន្តិ វុត្តេ តុណ្ហីភូតោ អធិវាសេតិ, អាសង្កនីយោ ហោតិ. តស្មា មនោបទោសំ អកត្វា អវណ្ណោ និព្ពេឋេតព្ពោ. ‘‘ឱដ្ឋោសិ, គោណោសី’’តិអាទិនា បន នយេន ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសន្តំ បុគ្គលំ អជ្ឈុបេក្ខិត្វា អធិវាសនខន្តិយេវ តត្ថ កាតព្ពា.

៦. ឯវំ អវណ្ណភូមិយំ តាទិលក្ខណំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វណ្ណភូមិយំ ទស្សេតុំ ‘‘មមំ វា, ភិក្ខវេ, បរេ វណ្ណំ ភាសេយ្យុ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បរេតិ យេ កេចិ បសន្នា ទេវមនុស្សា. អានន្ទន្តិ ឯតេនាតិ អានន្ទោ, បីតិយា ឯតំ អធិវចនំ. សុមនស្ស ភាវោ សោមនស្សំ, ចេតសិកសុខស្សេតំ អធិវចនំ. ឧប្បិលាវិនោ ភាវោ ឧប្បិលាវិតត្តំ. កស្ស ឧប្បិលាវិតត្តន្តិ? ចេតសោតិ. ឧទ្ធច្ចាវហាយ ឧប្បិលាបនបីតិយា ឯតំ អធិវចនំ. ឥធាបិ ទ្វីហិ បទេហិ សង្ខារក្ខន្ធោ, ឯកេន វេទនាក្ខន្ធោ វុត្តោ.

ឯវំ បឋមនយេន ឧប្បិលាវិតត្តំ និវារេត្វា, ទុតិយេន តត្ថ អាទីនវំ ទស្សេន្តោ – ‘‘តត្រ ចេ តុម្ហេ អស្សថា’’តិអាទិមាហ. ឥធាបិ តុម្ហំ យេវស្ស តេន អន្តរាយោតិ តេន ឧប្បិលាវិតត្តេន តុម្ហាកំយេវ បឋមជ្ឈានាទីនំ អន្តរាយោ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កស្មា បនេតំ វុត្តំ? ននុ ភគវតា –

‘‘ពុទ្ធោតិ កិត្តយន្តស្ស, កាយេ ភវតិ យា បីតិ;

វរមេវ ហិ សា បីតិ, កសិណេនាបិ ជម្ពុទីបស្ស.

ធម្មោតិ កិត្តយន្តស្ស, កាយេ ភវតិ យា បីតិ;

វរមេវ ហិ សា បីតិ, កសិណេនាបិ ជម្ពុទីបស្ស.

សង្ឃោតិ កិត្តយន្តស្ស, កាយេ ភវតិ យា បីតិ;

វរមេវ ហិ សា បីតិ, កសិណេនាបិ ជម្ពុទីបស្សា’’តិ ច.

‘‘យេ, ភិក្ខវេ, ពុទ្ធេ បសន្នា, អគ្គេ តេ បសន្នា’’តិ ច ឯវមាទីហិ អនេកសតេហិ សុត្តេហិ រតនត្តយេ បីតិសោមនស្សមេវ វណ្ណិតន្តិ. សច្ចំ វណ្ណិតំ, តំ បន នេក្ខម្មនិស្សិតំ. ឥធ – ‘‘អម្ហាកំ ពុទ្ធោ, អម្ហាកំ ធម្មោ’’តិអាទិនា នយេន អាយស្មតោ ឆន្នស្ស ឧប្បន្នសទិសំ គេហស្សិតំ បីតិសោមនស្សំ អធិប្បេតំ. ឥទញ្ហិ ឈានាទិបដិលាភាយ អន្តរាយករំ ហោតិ. តេនេវាយស្មា ឆន្នោបិ យាវ ពុទ្ធោ ន បរិនិព្ពាយិ, តាវ វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ នាសក្ខិ, បរិនិព្ពានកាលេ បញ្ញត្តេន បន ព្រហ្មទណ្ឌេន តជ្ជិតោ តំ បីតិសោមនស្សំ បហាយ វិសេសំ និព្ពត្តេសិ. តស្មា អន្តរាយករំយេវ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អយញ្ហិ លោភសហគតា បីតិ. លោភោ ច កោធសទិសោវ. យថាហ –

‘‘លុទ្ធោ អត្ថំ ន ជានាតិ, លុទ្ធោ ធម្មំ ន បស្សតិ;

អន្ធំ តមំ តទា ហោតិ, យំ លោភោ សហតេ នរំ.

អនត្ថជននោ លោភោ, លោភោ ចិត្តប្បកោបនោ;

ភយមន្តរតោ ជាតំ, តំ ជនោ នាវពុជ្ឈតី’’តិ. (ឥតិវុ. ៨៨);

តតិយវារោ បន ឥធ អនាគតោបិ អត្ថតោ អាគតោ យេវាតិ វេទិតព្ពោ. យថេវ ហិ កុទ្ធោ, ឯវំ លុទ្ធោបិ អត្ថំ ន ជានាតីតិ.

បដិបជ្ជិតព្ពាការទស្សនវារេ បនាយំ យោជនា – ‘‘តុម្ហាកំ សត្ថា សព្ពញ្ញូ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, ធម្មោ ស្វាក្ខាតោ, សង្ឃោ សុប្បដិបន្នោ’’តិអាទីនិ សុត្វា ន តុណ្ហី ភវិតព្ពំ. ឯវំ បន បដិជានិតព្ពំ – ‘‘ឥតិបេតំ ភូតំ, យំ តុម្ហេហិ វុត្តំ, តំ ឥមិនាបិ ការណេន ភូតំ, ឥមិនាបិ ការណេន តច្ឆំ. សោ ហិ ភគវា ឥតិបិ អរហំ, ឥតិបិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ; ធម្មោ ឥតិបិ ស្វាក្ខាតោ, ឥតិបិ សន្ទិដ្ឋិកោ; សង្ឃោ ឥតិបិ សុប្បដិបន្នោ, ឥតិបិ ឧជុប្បដិបន្នោ’’តិ. ‘‘ត្វំ សីលវា’’តិ បុច្ឆិតេនាបិ សចេ សីលវា, ‘‘សីលវាហមស្មី’’តិ បដិជានិតព្ពមេវ. ‘‘ត្វំ បឋមស្ស ឈានស្ស លាភី…បេ… អរហា’’តិ បុដ្ឋេនាបិ សភាគានំ ភិក្ខូនំយេវ បដិជានិតព្ពំ. ឯវញ្ហិ បាបិច្ឆតា ចេវ បរិវជ្ជិតា ហោតិ, សាសនស្ស ច អមោឃតា ទីបិតា ហោតីតិ. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ចូឡសីលវណ្ណនា

៧. អប្បមត្តកំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខវេតិ កោ អនុសន្ធិ? ឥទំ សុត្តំ ទ្វីហិ បទេហិ អាពទ្ធំ វណ្ណេន ច អវណ្ណេន ច. តត្ថ អវណ្ណោ – ‘‘ឥតិ បេតំ អភូតំ ឥតិ បេតំ អតច្ឆ’’ន្តិ, ឯត្ថេវ ឧទកន្តំ បត្វា អគ្គិវិយ និវត្តោ. វណ្ណោ បន ភូតំ ភូតតោ បដិជានិតព្ពំ – ‘‘ឥតិ បេតំ ភូត’’ន្តិ ឯវំ អនុវត្តតិយេវ. សោ បន ទុវិធោ ព្រហ្មទត្តេន ភាសិតវណ្ណោ ច ភិក្ខុសង្ឃេន អច្ឆរិយំ អាវុសោតិអាទិនា នយេន អារទ្ធវណ្ណោ ច. តេសុ ភិក្ខុសង្ឃេន វុត្តវណ្ណស្ស ឧបរិ សុញ្ញតាបកាសនេ អនុសន្ធិំ ទស្សេស្សតិ. ឥធ បន ព្រហ្មទត្តេន វុត្តវណ្ណស្ស អនុសន្ធិំ ទស្សេតុំ ‘‘អប្បមត្តកំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខវេ’’តិ ទេសនា អារទ្ធា.

តត្ថ អប្បមត្តកន្តិ បរិត្តស្ស នាមំ. ឱរមត្តកន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. មត្តាតិ វុច្ចតិ បមាណំ. អប្បំ មត្តា ឯតស្សាតិ អប្បមត្តកំ. ឱរំ មត្តា ឯតស្សាតិ ឱរមត្តកំ. សីលមេវ សីលមត្តកំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘អប្បមត្តកំ ខោ, បនេតំ ភិក្ខវេ, ឱរមត្តកំ សីលមត្តកំ’ នាម យេន ‘‘តថាគតស្ស វណ្ណំ វទាមី’’តិ ឧស្សាហំ កត្វាបិ វណ្ណំ វទមានោ បុថុជ្ជនោ វទេយ្យាតិ. តត្ថ សិយា – ននុ ឥទំ សីលំ នាម យោគិនោ អគ្គវិភូសនំ? យថាហុ បោរាណា –

‘‘សីលំ យោគិស្ស’លង្ការោ, សីលំ យោគិស្ស មណ្ឌនំ;

សីលេហិ’លង្កតោ យោគី, មណ្ឌនេ អគ្គតំ គតោ’’តិ.

ភគវតាបិ ច អនេកេសុ សុត្តសតេសុ សីលំ មហន្តមេវ កត្វា កថិតំ. យថាហ – ‘‘អាកង្ខេយ្យ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ‘សព្រហ្មចារីនំ បិយោ ចស្សំ មនាបោ ច គរុ ច ភាវនីយោ ចា’តិ, សីលេស្វេវស្ស បរិបូរការី’’តិ (ម. និ. ១.៦៥) ច.

‘‘កិកីវ អណ្ឌំ, ចមរីវ វាលធិំ;

បិយំវ បុត្តំ, នយនំវ ឯកកំ.

តថេវ សីលំ, អនុរក្ខមានា;

សុបេសលា ហោថ, សទា សគារវា’’តិ ច.

‘‘ន បុប្ផគន្ធោ បដិវាតមេតិ;

ន ចន្ទនំ តគ្គរមល្លិកា វា.

សតញ្ច គន្ធោ បដិវាតមេតិ;

សព្ពា ទិសា សប្បុរិសោ បវាយតិ.

ចន្ទនំ តគរំ វាបិ, ឧប្បលំ អថ វស្សិកី;

ឯតេសំ គន្ធជាតានំ, សីលគន្ធោ អនុត្តរោ.

អប្បមត្តោ អយំ គន្ធោ, យ្វាយំ តគរចន្ទនំ;

យោ ច សីលវតំ គន្ធោ, វាតិ ទេវេសុ ឧត្តមោ.

តេសំ សម្បន្នសីលានំ, អប្បមាទវិហារិនំ;

សម្មទញ្ញា វិមុត្តានំ, មារោ មគ្គំ ន វិន្ទតី’’តិ ច. (ធ. ប. ៥៧);

‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ, ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយំ;

អាតាបី និបកោ ភិក្ខុ, សោ ឥមំ វិជដយេ ជដ’’ន្តិ ច. (សំ. និ. ១.២៣);

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យេ កេចិ ពីជគាមភូតគាមា វុឌ្ឍិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជន្តិ, សព្ពេ តេ បថវិំ និស្សាយ, បថវិយំ បតិដ្ឋាយ; ឯវមេតេ ពីជគាមភូតគាមា វុឌ្ឍិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជន្តិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ សត្តពោជ្ឈង្គេ ភាវេន្តោ សត្តពោជ្ឈង្គេ ពហុលីករោន្តោ វុឌ្ឍិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ បាបុណាតិ ធម្មេសូ’’តិ (សំ. និ. ៥.១៥០) ច. ឯវំ អញ្ញានិបិ អនេកានិ សុត្តានិ ទដ្ឋព្ពានិ. ឯវមនេកេសុ សុត្តសតេសុ សីលំ មហន្តមេវ កត្វា កថិតំ. តំ ‘‘កស្មា ឥមស្មិំ ឋានេ អប្បមត្តក’’ន្តិ អាហាតិ? ឧបរិ គុណេ ឧបនិធាយ. សីលញ្ហិ សមាធិំ ន បាបុណាតិ, សមាធិ បញ្ញំ ន បាបុណាតិ, តស្មា ឧបរិមំ ឧបនិធាយ ហេដ្ឋិមំ ឱរមត្តកំ នាម ហោតិ. កថំ សីលំ សមាធិំ ន បាបុណាតិ? ភគវា ហិ អភិសម្ពោធិតោ សត្តមេ សំវច្ឆរេ សាវត្ថិនគរ – ទ្វារេ កណ្ឌម្ពរុក្ខមូលេ ទ្វាទសយោជនេ រតនមណ្ឌបេ យោជនប្បមាណេ រតនបល្លង្កេ និសីទិត្វា តិយោជនិកេ ទិព្ពសេតច្ឆត្តេ ធារិយមានេ ទ្វាទសយោជនាយ បរិសាយ អត្តាទានបរិទីបនំ តិត្ថិយមទ្ទនំ – ‘‘ឧបរិមកាយតោ អគ្គិក្ខន្ធោ បវត្តតិ, ហេដ្ឋិមកាយតោ ឧទកធារា បវត្តតិ…បេ… ឯកេកលោមកូបតោ អគ្គិក្ខន្ធោ បវត្តតិ, ឯកេកលោមកូបតោ ឧទកធារា បវត្តតិ, ឆន្នំ វណ្ណាន’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តំ យមកបាដិហារិយំ ទស្សេតិ. តស្ស សុវណ្ណវណ្ណសរីរតោ សុវណ្ណវណ្ណា រស្មិយោ ឧគ្គន្ត្វា យាវ ភវគ្គា គច្ឆន្តិ, សកលទសសហស្សចក្កវាឡស្ស អលង្ករណកាលោ វិយ ហោតិ, ទុតិយា ទុតិយា រស្មិយោ បុរិមាយ បុរិមាយ យមកយមកា វិយ ឯកក្ខណេ វិយ បវត្តន្តិ.

ទ្វិន្នញ្ច ចិត្តានំ ឯកក្ខណេ បវត្តិ នាម នត្ថិ. ពុទ្ធានំ បន ភគវន្តានំ ភវង្គបរិវាសស្ស លហុកតាយ បញ្ចហាការេហិ អាចិណ្ណវសិតាយ ច, តា ឯកក្ខណេ វិយ បវត្តន្តិ. តស្សា តស្សា បន រស្មិយា អាវជ្ជនបរិកម្មាធិដ្ឋានានិ វិសុំ វិសុំយេវ.

នីលរស្មិអត្ថាយ ហិ ភគវា នីលកសិណំ សមាបជ្ជតិ, បីតរស្មិអត្ថាយ បីតកសិណំ, លោហិតឱទាតរស្មិអត្ថាយ លោហិតឱទាតកសិណំ, អគ្គិក្ខន្ធត្ថាយ តេជោកសិណំ, ឧទកធារត្ថាយ អាបោកសិណំ សមាបជ្ជតិ. សត្ថា ចង្កមតិ, និម្មិតោ តិដ្ឋតិ វា និសីទតិ វា សេយ្យំ វា កប្បេតីតិ សព្ពំ វិត្ថារេតព្ពំ. ឯត្ថ ឯកម្បិ សីលស្ស កិច្ចំ នត្ថិ, សព្ពំ សមាធិកិច្ចមេវ. ឯវំ សីលំ សមាធិំ ន បាបុណាតិ.

យំ បន ភគវា កប្បសតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ បារមិយោ បូរេត្វា, ឯកូនតិំសវស្សកាលេ ចក្កវត្តិសិរីនិវាសភូតា ភវនា និក្ខម្ម អនោមានទីតីរេ បព្ពជិត្វា, ឆព្ពស្សានិ បធានយោគំ កត្វា, វិសាខបុណ្ណមាយំ ឧរុវេលគាមេ សុជាតាយ ទិន្នំ បក្ខិត្តទិព្ពោជំ មធុបាយាសំ បរិភុញ្ជិត្វា, សាយន្ហសមយេ ទក្ខិណុត្តរេន ពោធិមណ្ឌំ បវិសិត្វា អស្សត្ថទុមរាជានំ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា, បុព្ពុត្តរភាគេ ឋិតោ តិណសន្ថារំ សន្ថរិត្វា, តិសន្ធិបល្លង្កំ អាភុជិត្វា, ចតុរង្គសមន្នាគតំ មេត្តាកម្មដ្ឋានំ បុព្ពង្គមំ កត្វា, វីរិយាធិដ្ឋានំ អធិដ្ឋាយ, ចុទ្ទសហត្ថបល្លង្កវរគតោ សុវណ្ណបីឋេ ឋបិតំ រជតក្ខន្ធំ វិយ បញ្ញាសហត្ថំ ពោធិក្ខន្ធំ បិដ្ឋិតោ កត្វា, ឧបរិ មណិឆត្តេន វិយ ពោធិសាខាយ ធារិយមានោ, សុវណ្ណវណ្ណេ ចីវរេ បវាឡសទិសេសុ ពោធិអង្កុរេសុ បតមានេសុ, សូរិយេ អត្ថំ ឧបគច្ឆន្តេ មារពលំ វិធមិត្វា, បឋមយាមេ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរិត្វា, មជ្ឈិមយាមេ ទិព្ពចក្ខុំ វិសោធេត្វា, បច្ចូសកាលេ សព្ពពុទ្ធានមាចិណ្ណេ បច្ចយាការេ ញាណំ ឱតារេត្វា, អានាបានចតុត្ថជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា, តទេវ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា, មគ្គបដិបាដិយា អធិគតេន ចតុត្ថមគ្គេន សព្ពកិលេសេ ខេបេត្វា សព្ពពុទ្ធគុណេ បដិវិជ្ឈិ, ឥទមស្ស បញ្ញាកិច្ចំ. ឯវំ សមាធិ បញ្ញំ ន បាបុណាតិ.