២. សាមញ្ញផលសុត្តវណ្ណនា

រាជាមច្ចកថាវណ្ណនា

១៥០. ឯវំ មេ សុតំ…បេ… រាជគហេតិ សាមញ្ញផលសុត្តំ. តត្រាយំ អបុព្ពបទវណ្ណនា – រាជគហេតិ ឯវំនាមកេ នគរេ. តញ្ហិ មន្ធាតុមហាគោវិន្ទាទីហិ បរិគ្គហិតត្តា រាជគហន្តិ វុច្ចតិ. អញ្ញេបិ ឯត្ថ បការេ វណ្ណយន្តិ, កិំ តេហិ? នាមមត្តមេតំ តស្ស នគរស្ស. តំ បនេតំ ពុទ្ធកាលេ ច ចក្កវត្តិកាលេ ច នគរំ ហោតិ, សេសកាលេ សុញ្ញំ ហោតិ យក្ខបរិគ្គហិតំ, តេសំ វសនវនំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. វិហរតីតិ អវិសេសេន ឥរិយាបថទិព្ពព្រហ្មអរិយវិហារេសុ អញ្ញតរវិហារសមង្គិបរិទីបនមេតំ. ឥធ បន ឋានគមននិសជ្ជសយនប្បភេទេសុ ឥរិយាបថេសុ អញ្ញតរឥរិយាបថសមាយោគបរិទីបនំ. តេន ឋិតោបិ គច្ឆន្តោបិ និសិន្នោបិ សយានោបិ ភគវា វិហរតិ ចេវ វេទិតព្ពោ. សោ ហិ ឯកំ ឥរិយាបថពាធនំ អញ្ញេន ឥរិយាបថេន វិច្ឆិន្ទិត្វា អបរិបតន្តំ អត្តភាវំ ហរតិ បវត្តេតិ, តស្មា វិហរតីតិ វុច្ចតិ.

ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស អម្ពវនេតិ ឥទមស្ស យំ គោចរគាមំ ឧបនិស្សាយ វិហរតិ, តស្ស សមីបនិវាសនដ្ឋានបរិទីបនំ. តស្មា – រាជគហេ វិហរតិ ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស អម្ពវនេតិ រាជគហសមីបេ ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស អម្ពវនេ វិហរតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សមីបត្ថេ ហេតំ ភុម្មវចនំ. តត្ថ ជីវតីតិ ជីវកោ, កុមារេន ភតោតិ កោមារភច្ចោ. យថាហ – ‘‘កិំ ភណេ, ឯតំ កាកេហិ សម្បរិកិណ្ណន្តិ? ទារកោ ទេវាតិ. ជីវតិ ភណេតិ? ជីវតិ, ទេវាតិ. តេន ហិ, ភណេ តំ ទារកំ អម្ហាកំ អន្តេបុរំ នេត្វា ធាតីនំ ទេថ បោសេតុន្តិ. តស្ស ជីវតីតិ ជីវកោតិ នាមំ អកំសុ. កុមារេន បោសាបិតោតិ កោមារភច្ចោតិ នាមំ អកំសូ’’តិ (មហាវ. ៣២៨) អយំ បនេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារេន បន ជីវកវត្ថុខន្ធកេ អាគតមេវ. វិនិច្ឆយកថាបិស្ស សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយំ វុត្តា.

អយំ បន ជីវកោ ឯកស្មិំ សមយេ ភគវតោ ទោសាភិសន្នំ កាយំ វិរេចេត្វា សិវេយ្យកំ ទុស្សយុគំ ទត្វា វត្ថានុមោទនាបរិយោសានេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ ចិន្តេសិ – ‘‘មយា ទិវសស្ស ទ្វត្តិក្ខត្តុំ ពុទ្ធុបដ្ឋានំ គន្តព្ពំ, ឥទញ្ច វេឡុវនំ អតិទូរេ, មយ្ហំ បន អម្ពវនំ ឧយ្យានំ អាសន្នតរំ, យំនូនាហំ ឯត្ថ ភគវតោ វិហារំ ការេយ្យ’’ន្តិ. សោ តស្មិំ អម្ពវនេ រត្តិដ្ឋានទិវាឋានលេណកុដិមណ្ឌបាទីនិ សម្បាទេត្វា ភគវតោ អនុច្ឆវិកំ គន្ធកុដិំ ការាបេត្វា អម្ពវនំ អដ្ឋារសហត្ថុព្ពេធេន តម្ពបដ្ដវណ្ណេន បាការេន បរិក្ខិបាបេត្វា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ សចីវរភត្តេន សន្តប្បេត្វា ទក្ខិណោទកំ បាតេត្វា វិហារំ និយ្យាតេសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស អម្ពវនេ’’តិ.

អឌ្ឍតេឡសេហិ ភិក្ខុសតេហីតិ អឌ្ឍសតេន ឩនេហិ តេរសហិ ភិក្ខុសតេហិ. រាជាតិអាទីសុ រាជតិ អត្តនោ ឥស្សរិយសម្បត្តិយា ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ មហាជនំ រញ្ជេតិ វឌ្ឍេតីតិ រាជា. មគធានំ ឥស្សរោតិ មាគធោ. អជាតោយេវ រញ្ញោ សត្តុ ភវិស្សតីតិ នេមិត្តកេហិ និទ្ទិដ្ឋោតិ អជាតសត្តុ.

តស្មិំ កិរ កុច្ឆិគតេ ទេវិយា ឯវរូបោ ទោហឡោ ឧប្បជ្ជិ – ‘‘អហោ វតាហំ រញ្ញោ ទក្ខិណពាហុលោហិតំ បិវេយ្យ’’ន្តិ, សា ‘‘ភារិយេ ឋានេ ទោហឡោ ឧប្បន្នោ, ន សក្កា កស្សចិ អារោចេតុ’’ន្តិ តំ កថេតុំ អសក្កោន្តី កិសា ទុព្ពណ្ណា អហោសិ. តំ រាជា បុច្ឆិ – ‘‘ភទ្ទេ, តុយ្ហំ អត្តភាវោ ន បកតិវណ្ណោ, កិំ ការណ’’ន្តិ? ‘‘មា បុច្ឆ, មហារាជាតិ’’. ‘‘ភទ្ទេ, ត្វំ អត្តនោ អជ្ឈាសយំ មយ្ហំ អកថេន្តី កស្ស កថេស្សសី’’តិ តថា តថា និពន្ធិត្វា កថាបេសិ. សុត្វា ច – ‘‘ពាលេ, កិំ ឯត្ថ តុយ្ហំ ភារិយសញ្ញា អហោសី’’តិ វេជ្ជំ បក្កោសាបេត្វា សុវណ្ណសត្ថកេន ពាហុំ ផាលាបេត្វា សុវណ្ណសរកេន លោហិតំ គហេត្វា ឧទកេន សម្ភិន្ទិត្វា បាយេសិ. នេមិត្តកា តំ សុត្វា – ‘‘ឯស គព្ភោ រញ្ញោ សត្តុ ភវិស្សតិ, ឥមិនា រាជា ហញ្ញិស្សតី’’តិ ព្យាករិំសុ. ទេវី សុត្វា – ‘‘មយ្ហំ កិរ កុច្ឆិតោ និក្ខន្តោ រាជានំ មារេស្សតី’’តិ គព្ភំ បាតេតុកាមា ឧយ្យានំ គន្ត្វា កុច្ឆិំ មទ្ទាបេសិ, គព្ភោ ន បតតិ. សា បុនប្បុនំ គន្ត្វា តថេវ ការេសិ. រាជា កិមត្ថំ អយំ អភិណ្ហំ ឧយ្យានំ គច្ឆតីតិ បរិវីមំសន្តោ តំ ការណំ សុត្វា – ‘‘ភទ្ទេ, តវ កុច្ឆិយំ បុត្តោតិ វា ធីតាតិ វា ន បញ្ញាយតិ, អត្តនោ និព្ពត្តទារកំ ឯវមកាសីតិ មហា អគុណរាសិបិ នោ ជម្ពុទីបតលេ អាវិភវិស្សតិ, មា ត្វំ ឯវំ ករោហី’’តិ និវារេត្វា អារក្ខំ អទាសិ. សា គព្ភវុដ្ឋានកាលេ ‘‘មារេស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ. តទាបិ អារក្ខមនុស្សា ទារកំ អបនយិំសុ. អថាបរេន សមយេន វុឌ្ឍិប្បត្តំ កុមារំ ទេវិយា ទស្សេសុំ. សា តំ ទិស្វាវ បុត្តសិនេហំ ឧប្បាទេសិ, តេន នំ មារេតុំ នាសក្ខិ. រាជាបិ អនុក្កមេន បុត្តស្ស ឱបរជ្ជមទាសិ.

អថេកស្មិំ សមយេ ទេវទត្តោ រហោគតោ ចិន្តេសិ – ‘‘សារិបុត្តស្ស បរិសា មហាមោគ្គល្លានស្ស បរិសា មហាកស្សបស្ស បរិសាតិ, ឯវមិមេ វិសុំ វិសុំ ធុរា, អហម្បិ ឯកំ ធុរំ នីហរាមី’’តិ. សោ ‘‘ន សក្កា វិនា លាភេន បរិសំ ឧប្បាទេតុំ, ហន្ទាហំ លាភំ និព្ពត្តេមី’’តិ ចិន្តេត្វា ខន្ធកេ អាគតនយេន អជាតសត្តុំ កុមារំ ឥទ្ធិបាដិហារិយេន បសាទេត្វា សាយំ បាតំ បញ្ចហិ រថសតេហិ ឧបដ្ឋានំ អាគច្ឆន្តំ អតិវិស្សត្ថំ ញត្វា ឯកទិវសំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតទវោច – ‘‘បុព្ពេ ខោ, កុមារ, មនុស្សា ទីឃាយុកា, ឯតរហិ អប្បាយុកា, តេន ហិ ត្វំ កុមារ, បិតរំ ហន្ត្វា រាជា ហោហិ, អហំ ភគវន្តំ ហន្ត្វា ពុទ្ធោ ភវិស្សាមី’’តិ កុមារំ បិតុវធេ ឧយ្យោជេតិ.

សោ – ‘‘អយ្យោ ទេវទត្តោ មហានុភាវោ, ឯតស្ស អវិទិតំ នាម នត្ថី’’តិ ឩរុយា បោត្ថនិយំ ពន្ធិត្វា ទិវា ទិវស្ស ភីតោ ឧព្ពិគ្គោ ឧស្សង្កី ឧត្រស្តោ អន្តេបុរំ បវិសិត្វា វុត្តប្បការំ វិប្បការំ អកាសិ. អថ នំ អមច្ចា គហេត្វា អនុយុញ្ជិត្វា – ‘‘កុមារោ ច ហន្តព្ពោ, ទេវទត្តោ ច, សព្ពេ ច ភិក្ខូ ហន្តព្ពា’’តិ សម្មន្តយិត្វា រញ្ញោ អាណាវសេន ករិស្សាមាតិ រញ្ញោ អារោចេសុំ.

រាជា យេ អមច្ចា មារេតុកាមា អហេសុំ, តេសំ ឋានន្តរានិ អច្ឆិន្ទិត្វា, យេ ន មារេតុកាមា, តេ ឧច្ចេសុ ឋានេសុ ឋបេត្វា កុមារំ បុច្ឆិ – ‘‘កិស្ស បន ត្វំ, កុមារ, មំ មារេតុកាមោសី’’តិ? ‘‘រជ្ជេនម្ហិ, ទេវ, អត្ថិកោ’’តិ. រាជា តស្ស រជ្ជំ អទាសិ.

សោ មយ្ហំ មនោរថោ និប្ផន្នោតិ ទេវទត្តស្ស អារោចេសិ. តតោ នំ សោ អាហ – ‘‘ត្វំ សិង្គាលំ អន្តោកត្វា ភេរិបរិយោនទ្ធបុរិសោ វិយ សុកិច្ចការិម្ហីតិ មញ្ញសិ, កតិបាហេនេវ តេ បិតា តយា កតំ អវមានំ ចិន្តេត្វា សយមេវ រាជា ភវិស្សតី’’តិ. អថ, ភន្តេ, កិំ ករោមីតិ? មូលឃច្ចំ ឃាតេហីតិ. ននុ, ភន្តេ, មយ្ហំ បិតា ន សត្ថវជ្ឈោតិ? អាហារុបច្ឆេទេន នំ មារេហីតិ. សោ បិតរំ តាបនគេហេ បក្ខិបាបេសិ, តាបនគេហំ នាម កម្មករណត្ថាយ កតំ ធូមឃរំ. ‘‘មម មាតរំ ឋបេត្វា អញ្ញស្ស ទដ្ឋុំ មា ទេថា’’តិ អាហ. ទេវី សុវណ្ណសរកេ ភត្តំ បក្ខិបិត្វា ឧច្ឆង្គេនាទាយ បវិសតិ. រាជា តំ ភុញ្ជិត្វា យាបេតិ. សោ – ‘‘មយ្ហំ បិតា កថំ យាបេតី’’តិ បុច្ឆិត្វា តំ បវត្តិំ សុត្វា – ‘‘មយ្ហំ មាតុ ឧច្ឆង្គំ កត្វា បវិសិតុំ មា ទេថា’’តិ អាហ. តតោ បដ្ឋាយ ទេវី មោឡិយំ បក្ខិបិត្វា បវិសតិ. តម្បិ សុត្វា ‘‘មោឡិំ ពន្ធិត្វា បវិសិតុំ មា ទេថា’’តិ. តតោ សុវណ្ណបាទុកាសុ ភត្តំ ឋបេត្វា បិទហិត្វា បាទុកា អារុយ្ហ បវិសតិ. រាជា តេន យាបេតិ. បុន ‘‘កថំ យាបេតី’’តិ បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ សុត្វា ‘‘បាទុកា អារុយ្ហ បវិសិតុម្បិ មា ទេថា’’តិ អាហ. តតោ បដ្ឋាយ ទេវី គន្ធោទកេន ន្ហាយិត្វា សរីរំ ចតុមធុរេន មក្ខេត្វា បារុបិត្វា បវិសតិ. រាជា តស្សា សរីរំ លេហិត្វា យាបេតិ. បុន បុច្ឆិត្វា តំ បវត្តិំ សុត្វា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ មយ្ហំ មាតុ បវេសនំ និវារេថា’’តិ អាហ. ទេវី ទ្វារមូលេ ឋត្វា ‘‘សាមិ, ពិម្ពិសារ, ឯតំ ទហរកាលេ មារេតុំ ន អទាសិ, អត្តនោ សត្តុំ អត្តនាវ បោសេសិ, ឥទំ បន ទានិ តេ បច្ឆិមទស្សនំ, នាហំ ឥតោ បដ្ឋាយ តុម្ហេ បស្សិតុំ លភាមិ, សចេ មយ្ហំ ទោសោ អត្ថិ, ខមថ ទេវា’’តិ រោទិត្វា កន្ទិត្វា និវត្តិ.

តតោ បដ្ឋាយ រញ្ញោ អាហារោ នត្ថិ. រាជា មគ្គផលសុខេន ចង្កមេន យាបេតិ. អតិវិយ អស្ស អត្តភាវោ វិរោចតិ. សោ – ‘‘កថំ, មេ ភណេ, បិតា យាបេតី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ចង្កមេន, ទេវ, យាបេតិ; អតិវិយ ចស្ស អត្តភាវោ វិរោចតី’’តិ សុត្វា ‘ចង្កមំ ទានិស្ស ហារេស្សាមី’តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘មយ្ហំ បិតុ បាទេ ខុរេន ផាលេត្វា លោណតេលេន មក្ខេត្វា ខទិរង្គារេហិ វីតច្ចិតេហិ បចថា’’តិ ន្ហាបិតេ បេសេសិ. រាជា តេ ទិស្វា – ‘‘នូន មយ្ហំ បុត្តោ កេនចិ សញ្ញត្តោ ភវិស្សតិ, ឥមេ មម មស្សុករណត្ថាយាគតា’’តិ ចិន្តេសិ. តេ គន្ត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋំសុ. ‘កស្មា អាគតត្ថា’តិ ច បុដ្ឋា តំ សាសនំ អារោចេសុំ. ‘‘តុម្ហាកំ រញ្ញោ មនំ ករោថា’’តិ ច វុត្តា ‘និសីទ, ទេវា’តិ វត្វា ច រាជានំ វន្ទិត្វា – ‘‘ទេវ, មយំ រញ្ញោ អាណំ ករោម, មា អម្ហាកំ កុជ្ឈិត្ថ, នយិទំ តុម្ហាទិសានំ ធម្មរាជូនំ អនុច្ឆវិក’’ន្តិ វត្វា វាមហត្ថេន គោប្ផកេ គហេត្វា ទក្ខិណហត្ថេន ខុរំ គហេត្វា បាទតលានិ ផាលេត្វា លោណតេលេន មក្ខេត្វា ខទិរង្គារេហិ វីតច្ចិតេហិ បចិំសុ. រាជា កិរ បុព្ពេ ចេតិយង្គណេ សឧបាហនោ អគមាសិ, និសជ្ជនត្ថាយ បញ្ញត្តកដសារកញ្ច អធោតេហិ បាទេហិ អក្កមិ, តស្សាយំ និស្សន្ទោតិ វទន្តិ. រញ្ញោ ពលវវេទនា ឧប្បន្នា. សោ – ‘‘អហោ ពុទ្ធោ, អហោ ធម្មោ, អហោ សង្ឃោ’’តិ អនុស្សរន្តោយេវ ចេតិយង្គណេ ខិត្តមាលា វិយ មិលាយិត្វា ចាតុមហារាជិកទេវលោកេ វេស្សវណស្ស បរិចារកោ ជនវសភោ នាម យក្ខោ ហុត្វា និព្ពត្តិ.

តំ ទិវសមេវ អជាតសត្តុស្ស បុត្តោ ជាតោ, បុត្តស្ស ជាតភាវញ្ច បិតុមតភាវញ្ច និវេទេតុំ ទ្វេ លេខា ឯកក្ខណេយេវ អាគតា. អមច្ចា – ‘‘បឋមំ បុត្តស្ស ជាតភាវំ អារោចេស្សាមា’’តិ តំ លេខំ រញ្ញោ ហត្ថេ ឋបេសុំ. រញ្ញោ តង្ខណេយេវ បុត្តសិនេហោ ឧប្បជ្ជិត្វា សកលសរីរំ ខោភេត្វា អដ្ឋិមិញ្ជំ អាហច្ច អដ្ឋាសិ. តស្មិំ ខណេ បិតុគុណមញ្ញាសិ – ‘‘មយិ ជាតេបិ មយ្ហំ បិតុ ឯវមេវ សិនេហោ ឧប្បន្នោ’’តិ. សោ – ‘‘គច្ឆថ, ភណេ, មយ្ហំ បិតរំ វិស្សជ្ជេថា’’តិ អាហ. ‘‘កិំ វិស្សជ្ជាបេថ, ទេវា’’តិ ឥតរំ លេខំ ហត្ថេ ឋបយិំសុ.

សោ តំ បវត្តិំ សុត្វា រោទមានោ មាតុសមីបំ គន្ត្វា – ‘‘អហោសិ នុ, ខោ, អម្ម, មយ្ហំ បិតុ មយិ ជាតេ សិនេហោ’’តិ? សា អាហ – ‘‘ពាលបុត្ត, កិំ វទេសិ, តវ ទហរកាលេ អង្គុលិយា បីឡកា ឧដ្ឋហិ. អថ តំ រោទមានំ សញ្ញាបេតុំ អសក្កោន្តា តំ គហេត្វា វិនិច្ឆយដ្ឋានេ និសិន្នស្ស តវ បិតុ សន្តិកំ អគមំសុ. បិតា តេ អង្គុលិំ មុខេ ឋបេសិ. បីឡកា មុខេយេវ ភិជ្ជិ. អថ ខោ បិតា តវ សិនេហេន តំ លោហិតមិស្សកំ បុព្ពំ អនិដ្ឋុភិត្វាវ អជ្ឈោហរិ. ឯវរូបោ តេ បិតុ សិនេហោ’’តិ. សោ រោទិត្វា បរិទេវិត្វា បិតុ សរីរកិច្ចំ អកាសិ.

ទេវទត្តោបិ អជាតសត្តុំ ឧបសង្កមិត្វា – ‘‘បុរិសេ, មហារាជ, អាណាបេហិ, យេ សមណំ គោតមំ ជីវិតា វោរោបេស្សន្តី’’តិ វត្វា តេន ទិន្នេ បុរិសេ បេសេត្វា សយំ គិជ្ឈកូដំ អារុយ្ហ យន្តេន សិលំ បវិជ្ឈិត្វា នាឡាគិរិហត្ថិំ មុញ្ចាបេត្វាបិ កេនចិ ឧបាយេន ភគវន្តំ មារេតុំ អសក្កោន្តោ បរិហីនលាភសក្ការោ បញ្ច វត្ថូនិ យាចិត្វា តានិ អលភមានោ តេហិ ជនំ សញ្ញាបេស្សាមីតិ សង្ឃភេទំ កត្វា សារិបុត្តមោគ្គល្លានេសុ បរិសំ អាទាយ បក្កន្តេសុ ឧណ្ហលោហិតំ មុខេន ឆឌ្ឌេត្វា នវមាសេ គិលានមញ្ចេ និបជ្ជិត្វា វិប្បដិសារជាតោ – ‘‘កុហិំ ឯតរហិ សត្ថា វសតី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ជេតវនេ’’តិ វុត្តេ មញ្ចកេន មំ អាហរិត្វា សត្ថារំ ទស្សេថាតិ វត្វា អាហរិយមានោ ភគវតោ ទស្សនារហស្ស កម្មស្ស អកតត្តា ជេតវនេ បោក្ខរណីសមីបេយេវ ទ្វេធា ភិន្នំ បថវិំ បវិសិត្វា មហានិរយេ បតិដ្ឋិតោតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារកថានយោ ខន្ធកេ អាគតោ. អាគតត្តា បន សព្ពំ ន វុត្តន្តិ. ឯវំ អជាតោយេវ រញ្ញោ សត្តុ ភវិស្សតីតិ នេមិត្តកេហិ និទ្ទិដ្ឋោតិ អជាតសត្តុ.

វេទេហិបុត្តោតិ អយំ កោសលរញ្ញោ ធីតាយ បុត្តោ, ន វិទេហរញ្ញោ. វេទេហីតិ បន បណ្ឌិតាធិវចនមេតំ. យថាហ – ‘‘វេទេហិកា គហបតានី (ម. និ. ១.២២៦), អយ្យោ អានន្ទោ វេទេហមុនី’’តិ (សំ. និ. ២.១៥៤). តត្រាយំ វចនត្ថោ – វិទន្តិ ឯតេនាតិ វេទោ, ញាណស្សេតំ អធិវចនំ. វេទេន ឦហតិ ឃដតិ វាយមតីតិ វេទេហី. វេទេហិយា បុត្តោ វេទេហិបុត្តោ.

តទហូតិ តស្មិំ អហុ, តស្មិំ ទិវសេតិ អត្ថោ. ឧបវសន្តិ ឯត្ថាតិ ឧបោសថោ, ឧបវសន្តីតិ សីលេន វា អនសនេន វា ឧបេតា ហុត្វា វសន្តីតិ អត្ថោ. អយំ បនេត្ថ អត្ថុទ្ធារោ – ‘‘អាយាមាវុសោ, កប្បិន, ឧបោសថំ គមិស្សាមា’’តិអាទីសុ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ ឧបោសថោ. ‘‘ឯវំ អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ ខោ, វិសាខេ, ឧបោសថោ ឧបវុត្ថោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៨.៤៣) សីលំ. ‘‘សុទ្ធស្ស វេ សទា ផគ្គុ, សុទ្ធស្សុបោសថោ សទា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៧៩) ឧបវាសោ. ‘‘ឧបោសថោ នាម នាគរាជា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២៤៦) បញ្ញត្តិ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, តទហុបោសថេ សភិក្ខុកា អាវាសា’’តិអាទីសុ (មហាវ. ១៨១) ឧបវសិតព្ពទិវសោ. ឥធាបិ សោយេវ អធិប្បេតោ. សោ បនេស អដ្ឋមី ចាតុទ្ទសី បន្នរសីភេទេន តិវិធោ. តស្មា សេសទ្វយនិវារណត្ថំ បន្នរសេតិ វុត្តំ. តេនេវ វុត្តំ – ‘‘ឧបវសន្តិ ឯត្ថាតិ ឧបោសថោ’’តិ.

កោមុទិយាតិ កុមុទវតិយា. តទា កិរ កុមុទានិ សុបុប្ផិតានិ ហោន្តិ, តានិ ឯត្ថ សន្តីតិ កោមុទី. ចាតុមាសិនិយាតិ ចាតុមាសិយា, សា ហិ ចតុន្នំ មាសានំ បរិយោសានភូតាតិ ចាតុមាសី. ឥធ បន ចាតុមាសិនីតិ វុច្ចតិ. មាសបុណ្ណតាយ ឧតុបុណ្ណតាយ សំវច្ឆរបុណ្ណតាយ បុណ្ណា សម្បុណ្ណាតិ បុណ្ណា. មា ឥតិ ចន្ទោ វុច្ចតិ, សោ ឯត្ថ បុណ្ណោតិ បុណ្ណមា. ឯវំ បុណ្ណាយ បុណ្ណមាយាតិ ឥមស្មិំ បទទ្វយេ ច អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

រាជាមច្ចបរិវុតោតិ ឯវរូបាយ រជតឃដវិនិគ្គតាហិ ខីរធារាហិ ធោវិយមានទិសាភាគាយ វិយ, រជតវិមានវិច្ចុតេហិ មុត្តាវឡិសុមនកុសុមទាមសេតទុកូលកុមុទវិសរេហិ សម្បរិកិណ្ណាយ វិយ ច, ចតុរុបក្កិលេសវិមុត្តបុណ្ណចន្ទប្បភាសមុទយោភាសិតាយ រត្តិយា រាជាមច្ចេហិ បរិវុតោតិ អត្ថោ. ឧបរិបាសាទវរគតោតិ បាសាទវរស្ស ឧបរិគតោ. មហារហេ សមុស្សិតសេតច្ឆត្តេ កញ្ចនាសនេ និសិន្នោ ហោតិ. កស្មា និសិន្នោ? និទ្ទាវិនោទនត្ថំ. អយញ្ហិ រាជា បិតរិ ឧបក្កន្តទិវសតោ បដ្ឋាយ – ‘‘និទ្ទំ ឱក្កមិស្សាមី’’តិ និមីលិតមត្តេសុយេវ អក្ខីសុ សត្តិសតអព្ភាហតោ វិយ កន្ទមានោយេវ បពុជ្ឈិ. កិមេតន្តិ ច វុត្តេ, ន កិញ្ចីតិ វទតិ. តេនស្ស អមនាបា និទ្ទា, ឥតិ និទ្ទាវិនោទនត្ថំ និសិន្នោ. អបិ ច តស្មិំ ទិវសេ នក្ខត្តំ សង្ឃុដ្ឋំ ហោតិ. សព្ពំ នគរំ សិត្តសម្មដ្ឋំ វិប្បកិណ្ណវាលុកំ បញ្ចវណ្ណកុសុមលាជបុណ្ណឃដបដិមណ្ឌិតឃរទ្វារំ សមុស្សិតធជបដាកវិចិត្រសមុជ្ជលិតទីបមាលាលង្កតសព្ពទិសាភាគំ វីថិសភាគេន រច្ឆាសភាគេន នក្ខត្តកីឡំ អនុភវមានេន មហាជនេន សមាកិណ្ណំ ហោតិ. ឥតិ នក្ខត្តទិវសតាយបិ និសិន្នោតិ វទន្តិ. ឯវំ បន វត្វាបិ – ‘‘រាជកុលស្ស នាម សទាបិ នក្ខត្តមេវ, និទ្ទាវិនោទនត្ថំយេវ បនេស និសិន្នោ’’តិ សន្និដ្ឋានំ កតំ.

ឧទានំ ឧទានេសីតិ ឧទាហារំ ឧទាហរិ, យថា ហិ យំ តេលំ មានំ គហេតុំ ន សក្កោតិ, វិស្សន្ទិត្វា គច្ឆតិ, តំ អវសេកោតិ វុច្ចតិ. យញ្ច ជលំ តឡាកំ គហេតុំ ន សក្កោតិ, អជ្ឈោត្ថរិត្វា គច្ឆតិ, តំ ឱឃោតិ វុច្ចតិ; ឯវមេវ យំ បីតិវចនំ ហទយំ គហេតុំ ន សក្កោតិ, អធិកំ ហុត្វា អន្តោ អសណ្ឋហិត្វា ពហិនិក្ខមតិ, តំ ឧទានន្តិ វុច្ចតិ. ឯវរូបំ បីតិមយំ វចនំ និច្ឆារេសីតិ អត្ថោ.

ទោសិនាតិ ទោសាបគតា, អព្ភា, មហិកា, ធូមោ, រជោ, រាហូតិ ឥមេហិ បញ្ចហិ ឧបក្កិលេសេហិ វិរហិតាតិ វុត្តំ ហោតិ. តស្មា រមណីយាតិអាទីនិ បញ្ច ថោមនវចនានិ. សា ហិ មហាជនស្ស មនំ រមយតីតិ រមណីយា. វុត្តទោសវិមុត្តាយ ចន្ទប្បភាយ ឱភាសិតត្តា អតិវិយ សុរូបាតិ អភិរូបា. ទស្សិតុំ យុត្តាតិ ទស្សនីយា. ចិត្តំ បសាទេតីតិ បាសាទិកា. ទិវសមាសាទីនំ លក្ខណំ ភវិតុំ យុត្តាតិ លក្ខញ្ញា.

កំ នុ ខ្វជ្ជាតិ កំ នុ ខោ អជ្ជ. សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វាតិ សមិតបាបតាយ សមណំ. ពាហិតបាបតាយ ព្រាហ្មណំ. យំ នោ បយិរុបាសតោតិ វចនព្យត្តយោ ឯស, យំ អម្ហាកំ បញ្ហបុច្ឆនវសេន បយិរុបាសន្តានំ មធុរំ ធម្មំ សុត្វា ចិត្តំ បសីទេយ្យាតិ អត្ថោ. ឥតិ រាជា ឥមិនា សព្ពេនបិ វចនេន ឱភាសនិមិត្តកម្មំ អកាសិ. កស្ស អកាសីតិ? ជីវកស្ស. កិមត្ថំ? ភគវតោ ទស្សនត្ថំ. កិំ ភគវន្តំ សយំ ទស្សនាយ ឧបគន្តុំ ន សក្កោតីតិ? អាម, ន សក្កោតិ. កស្មា? មហាបរាធតាយ.

តេន ហិ ភគវតោ ឧបដ្ឋាកោ អរិយសាវកោ អត្តនោ បិតា មារិតោ, ទេវទត្តោ ច តមេវ និស្សាយ ភគវតោ ពហុំ អនត្ថមកាសិ, ឥតិ មហាបរាធោ ឯស, តាយ មហាបរាធតាយ សយំ គន្តុំ ន សក្កោតិ. ជីវកោ បន ភគវតោ ឧបដ្ឋាកោ, តស្ស បិដ្ឋិឆាយាយ ភគវន្តំ បស្សិស្សាមីតិ ឱភាសនិមិត្តកម្មំ អកាសិ. កិំ ជីវកោ បន – ‘‘មយ្ហំ ឥទំ ឱភាសនិមិត្តកម្ម’’ន្តិ ជានាតីតិ? អាម ជានាតិ. អថ កស្មា តុណ្ហី អហោសីតិ? វិក្ខេបបច្ឆេទនត្ថំ.

តស្សញ្ហិ បរិសតិ ឆន្នំ សត្ថារានំ ឧបដ្ឋាកា ពហូ សន្និបតិតា, តេ អសិក្ខិតានំ បយិរុបាសនេន សយម្បិ អសិក្ខិតាវ. តេ មយិ ភគវតោ គុណកថំ អារទ្ធេ អន្តរន្តរា ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ អត្តនោ សត្ថារានំ គុណំ កថេស្សន្តិ, ឯវំ មេ សត្ថុ គុណកថា បរិយោសានំ ន គមិស្សតិ. រាជា បន ឥមេសំ កុលូបកេ ឧបសង្កមិត្វា គហិតាសារតាយ តេសំ គុណកថាយ អនត្តមនោ ហុត្វា មំ បដិបុច្ឆិស្សតិ, អថាហំ និព្ពិក្ខេបំ សត្ថុ គុណំ កថេត្វា រាជានំ សត្ថុ សន្តិកំ គហេត្វា គមិស្សាមីតិ ជានន្តោវ វិក្ខេបបច្ឆេទនត្ថំ តុណ្ហី អហោសីតិ.

តេបិ អមច្ចា ឯវំ ចិន្តេសុំ – ‘‘អជ្ជ រាជា បញ្ចហិ បទេហិ រត្តិំ ថោមេតិ, អទ្ធា កិញ្ចិ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា ធម្មំ សោតុកាមោ, យស្ស ចេស ធម្មំ សុត្វា បសីទិស្សតិ, តស្ស ច មហន្តំ សក្ការំ ករិស្សតិ, យស្ស បន កុលូបកោ សមណោ រាជកុលូបកោ ហោតិ, ភទ្ទំ តស្សា’’តិ.

១៥១-១៥២. តេ ឯវំ ចិន្តេត្វា – ‘‘អហំ អត្តនោ កុលូបកសមណស្ស វណ្ណំ វត្វា រាជានំ គហេត្វា គមិស្សាមិ, អហំ គមិស្សាមី’’តិ អត្តនោ អត្តនោ កុលូបកានំ វណ្ណំ កថេតុំ អារទ្ធា. តេនាហ – ‘‘ឯវំ វុត្តេ អញ្ញតរោ រាជាមច្ចោ’’តិអាទិ. តត្ថ បូរណោតិ តស្ស សត្ថុបដិញ្ញស្ស នាមំ. កស្សបោតិ គោត្តំ. សោ កិរ អញ្ញតរស្ស កុលស្ស ឯកូនទាសសតំ បូរយមានោ ជាតោ, តេនស្ស បូរណោតិ នាមំ អកំសុ. មង្គលទាសត្តា ចស្ស ‘‘ទុក្កដ’’ន្តិ វត្តា នត្ថិ, អកតំ វា ន កតន្តិ. សោ ‘‘កិមហំ ឯត្ថ វសាមី’’តិ បលាយិ. អថស្ស ចោរា វត្ថានិ អច្ឆិន្ទិំសុ, សោ បណ្ណេន វា តិណេន វា បដិច្ឆាទេតុម្បិ អជានន្តោ ជាតរូបេនេវ ឯកំ គាមំ បាវិសិ. មនុស្សា តំ ទិស្វា ‘‘អយំ សមណោ អរហា អប្បិច្ឆោ, នត្ថិ ឥមិនា សទិសោ’’តិ បូវភត្តាទីនិ គហេត្វា ឧបសង្កមន្តិ. សោ – ‘‘មយ្ហំ សាដកំ អនិវត្ថភាវេន ឥទំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ តតោ បដ្ឋាយ សាដកំ លភិត្វាបិ ន និវាសេសិ, តទេវ បព្ពជ្ជំ អគ្គហេសិ, តស្ស សន្តិកេ អញ្ញេបិ អញ្ញេបីតិ បញ្ចសតមនុស្សា បព្ពជិំសុ. តំ សន្ធាយាហ – ‘‘បូរណោ កស្សបោ’’តិ.

បព្ពជិតសមូហសង្ខាតោ សង្ឃោ អស្ស អត្ថីតិ សង្ឃី. ស្វេវ គណោ អស្ស អត្ថីតិ គណី. អាចារសិក្ខាបនវសេន តស្ស គណស្ស អាចរិយោតិ គណាចរិយោ. ញាតោតិ បញ្ញាតោ បាកដោ. ‘‘អប្បិច្ឆោ សន្តុដ្ឋោ. អប្បិច្ឆតាយ វត្ថម្បិ ន និវាសេតី’’តិ ឯវំ សមុគ្គតោ យសោ អស្ស អត្ថីតិ យសស្សី. តិត្ថករោតិ លទ្ធិករោ. សាធុសម្មតោតិ អយំ សាធុ, សុន្ទរោ, សប្បុរិសោតិ ឯវំ សម្មតោ. ពហុជនស្សាតិ អស្សុតវតោ អន្ធពាលបុថុជ្ជនស្ស. បព្ពជិតតោ បដ្ឋាយ អតិក្កន្តា ពហូ រត្តិយោ ជានាតីតិ រត្តញ្ញូ. ចិរំ បព្ពជិតស្ស អស្សាតិ ចិរបព្ពជិតោ, អចិរបព្ពជិតស្ស ហិ កថា ឱកប្បនីយា ន ហោតិ, តេនាហ ‘‘ចិរបព្ពជិតោ’’តិ. អទ្ធគតោតិ អទ្ធានំ គតោ, ទ្វេ តយោ រាជបរិវដ្ដេ អតីតោតិ អធិប្បាយោ. វយោអនុប្បត្តោតិ បច្ឆិមវយំ អនុប្បត្តោ. ឥទំ ឧភយម្បិ – ‘‘ទហរស្ស កថា ឱកប្បនីយា ន ហោតី’’តិ ឯតំ សន្ធាយ វុត្តំ.

តុណ្ហី អហោសីតិ សុវណ្ណវណ្ណំ មធុររសំ អម្ពបក្កំ ខាទិតុកាមោ បុរិសោ អាហរិត្វា ហត្ថេ ឋបិតំ កាជរបក្កំ ទិស្វា វិយ ឈានាភិញ្ញាទិគុណយុត្តំ តិលក្ខណព្ភាហតំ មធុរំ ធម្មកថំ សោតុកាមោ បុព្ពេ បូរណស្ស ទស្សនេនាបិ អនត្តមនោ ឥទានិ គុណកថាយ សុដ្ឋុតរំ អនត្តមនោ ហុត្វា តុណ្ហី អហោសិ. អនត្តមនោ សមានោបិ បន ‘‘សចាហំ ឯតំ តជ្ជេត្វា គីវាយំ គហេត្វា នីហរាបេស្សាមិ, ‘យោ យោ កថេសិ, តំ តំ រាជា ឯវំ ករោតី’តិ ភីតោ អញ្ញោបិ កោចិ កិញ្ចិ ន កថេស្សតី’’តិ អមនាបម្បិ តំ កថំ អធិវាសេត្វា តុណ្ហី ឯវ អហោសិ. អថញ្ញោ – ‘‘អហំ អត្តនោ កុលូបកស្ស វណ្ណំ កថេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា វត្តុំ អារភិ. តេន វុត្តំ – អញ្ញតរោបិ ខោតិអាទិ. តំ សព្ពំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ឯត្ថ បន មក្ខលីតិ តស្ស នាមំ. គោសាលាយ ជាតត្តា គោសាលោតិ ទុតិយំ នាមំ. តំ កិរ សកទ្ទមាយ ភូមិយា តេលឃដំ គហេត្វា គច្ឆន្តំ – ‘‘តាត, មា ខលី’’តិ សាមិកោ អាហ. សោ បមាទេន ខលិត្វា បតិត្វា សាមិកស្ស ភយេន បលាយិតុំ អារទ្ធោ. សាមិកោ ឧបធាវិត្វា ទុស្សកណ្ណេ អគ្គហេសិ. សោ សាដកំ ឆឌ្ឌេត្វា អចេលកោ ហុត្វា បលាយិ. សេសំ បូរណសទិសមេវ.

១៥៣. អជិតោតិ តស្ស នាមំ. កេសកម្ពលំ ធារេតីតិ កេសកម្ពលោ. ឥតិ នាមទ្វយំ សំសន្ទិត្វា អជិតោ កេសកម្ពលោតិ វុច្ចតិ. តត្ថ កេសកម្ពលោ នាម មនុស្សកេសេហិ កតកម្ពលោ. តតោ បដិកិដ្ឋតរំ វត្ថំ នាម នត្ថិ. យថាហ – ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យានិ កានិចិ តន្តាវុតានំ វត្ថានំ, កេសកម្ពលោ តេសំ បដិកិដ្ឋោ អក្ខាយតិ. កេសកម្ពលោ, ភិក្ខវេ, សីតេ សីតោ, ឧណ្ហេ ឧណ្ហោ, ទុព្ពណ្ណោ ទុគ្គន្ធោ ទុក្ខសម្ផស្សោ’’តិ (អ. និ. ៣.១៣៨).

១៥៤. បកុធោតិ តស្ស នាមំ. កច្ចាយនោតិ គោត្តំ. ឥតិ នាមគោត្តំ សំសន្ទិត្វា បកុធោ កច្ចាយនោតិ វុច្ចតិ. សីតុទកបដិក្ខិត្តកោ ឯស, វច្ចំ កត្វាបិ ឧទកកិច្ចំ ន ករោតិ, ឧណ្ហោទកំ វា កញ្ជិយំ វា លភិត្វា ករោតិ, នទិំ វា មគ្គោទកំ វា អតិក្កម្ម – ‘‘សីលំ មេ ភិន្ន’’ន្តិ វាលិកថូបំ កត្វា សីលំ អធិដ្ឋាយ គច្ឆតិ. ឯវរូបោ និស្សិរីកលទ្ធិកោ ឯស.

១៥៥. សញ្ចយោតិ តស្ស នាមំ. ពេលដ្ឋស្ស បុត្តោតិ ពេលដ្ឋបុត្តោ.

១៥៦. អម្ហាកំ គណ្ឋនកិលេសោ បលិពន្ធនកិលេសោ នត្ថិ, កិលេសគណ្ឋរហិតា មយន្តិ ឯវំវាទិតាយ លទ្ធនាមវសេន និគណ្ឋោ. នាដស្ស បុត្តោ នាដបុត្តោ.

កោមារភច្ចជីវកកថាវណ្ណនា

១៥៧. អថ ខោ រាជាតិ រាជា កិរ តេសំ វចនំ សុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ យស្ស យស្ស វចនំ ន សោតុកាមោ, សោ សោ ឯវ កថេសិ. យស្ស បនម្ហិ វចនំ សោតុកាមោ, ឯស នាគវសំ បិវិត្វា ឋិតោ សុបណ្ណោ វិយ តុណ្ហីភូតោ, អនត្ថោ វត មេ’’តិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ជីវកោ ឧបសន្តស្ស ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ឧបដ្ឋាកោ, សយម្បិ ឧបសន្តោ, តស្មា វត្តសម្បន្នោ ភិក្ខុ វិយ តុណ្ហីភូតោវ និសិន្នោ, ន ឯស មយិ អកថេន្តេ កថេស្សតិ, ហត្ថិម្ហិ ខោ បន មទ្ទន្តេ ហត្ថិស្សេវ បាទោ គហេតព្ពោ’’តិ តេន សទ្ធិំ សយំ មន្តេតុមារទ្ធោ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ រាជា’’តិ. តត្ថ កិំ តុណ្ហីតិ កេន ការណេន តុណ្ហី. ឥមេសំ អមច្ចានំ អត្តនោ អត្តនោ កុលូបកសមណស្ស វណ្ណំ កថេន្តានំ មុខំ នប្បហោតិ. កិំ យថា ឯតេសំ, ឯវំ តវ កុលូបកសមណោ នត្ថិ, កិំ ត្វំ ទលិទ្ទោ, ន តេ មម បិតរា ឥស្សរិយំ ទិន្នំ, ឧទាហុ អស្សទ្ធោតិ បុច្ឆតិ.

តតោ ជីវកស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ រាជា មំ កុលូបកសមណស្ស គុណំ កថាបេតិ, ន ទានិ មេ តុណ្ហីភាវស្ស កាលោ, យថា ខោ បនិមេ រាជានំ វន្ទិត្វា និសិន្នាវ អត្តនោ កុលូបកសមណានំ គុណំ កថយិំសុ, ន មយ្ហំ ឯវំ សត្ថុគុណេ កថេតុំ យុត្ត’’ន្តិ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវតោ វិហារាភិមុខោ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា ទសនខសមោធានសមុជ្ជលំ អញ្ជលិំ សិរសិ បគ្គហេត្វា – ‘‘មហារាជ, មា មំ ឯវំ ចិន្តយិត្ថ, ‘អយំ យំ វា តំ វា សមណំ ឧបសង្កមតី’តិ, មម សត្ថុនោ ហិ មាតុកុច្ឆិឱក្កមនេ, មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមនេ, មហាភិនិក្ខមនេ, សម្ពោធិយំ, ធម្មចក្កប្បវត្តនេ ច, ទសសហស្សិលោកធាតុ កម្បិត្ថ, ឯវំ យមកបាដិហារិយំ អកាសិ, ឯវំ ទេវោរោហណំ, អហំ សត្ថុនោ គុណេ កថយិស្សាមិ, ឯកគ្គចិត្តោ សុណ, មហារាជា’’តិ វត្វា – ‘‘អយំ ទេវ, ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តំ ខោ បន ភគវន្តន្តិ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថេ ឧបយោគវចនំ, តស្ស ខោ បន ភគវតោតិ អត្ថោ. កល្យាណោតិ កល្យាណគុណសមន្នាគតោ, សេដ្ឋោតិ វុត្តំ ហោតិ. កិត្តិសទ្ទោតិ កិត្តិយេវ. ថុតិឃោសោ វា. អព្ភុគ្គតោតិ សទេវកំ លោកំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា ឧគ្គតោ. កិន្តិ? ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ…បេ… ភគវា’’តិ.

តត្រាយំ បទសម្ពន្ធោ – សោ ភគវា ឥតិបិ អរហំ ឥតិបិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ…បេ… ឥតិបិ ភគវាតិ. ឥមិនា ច ឥមិនា ច ការណេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ អារកត្តា អរីនំ, អរានញ្ច ហតត្តា, បច្ចយាទីនំ អរហត្តា, បាបករណេ រហាភាវាតិ, ឥមេហិ តាវ ការណេហិ សោ ភគវា អរហន្តិ វេទិតព្ពោតិអាទិនា នយេន មាតិកំ និក្ខិបិត្វា សព្ពានេវ ចេតានិ បទានិ វិសុទ្ធិមគ្គេ ពុទ្ធានុស្សតិនិទ្ទេសេ វិត្ថារិតានីតិ តតោ នេសំ វិត្ថារោ គហេតព្ពោ.

ជីវកោ បន ឯកមេកស្ស បទស្ស អត្ថំ និដ្ឋាបេត្វា – ‘‘ឯវំ, មហារាជ, អរហំ មយ្ហំ សត្ថា, ឯវំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ…បេ… ឯវំ ភគវា’’តិ វត្វា – ‘‘តំ, ទេវោ, ភគវន្តំ បយិរុបាសតុ, អប្បេវ នាម ទេវស្ស តំ ភគវន្តំ បយិរុបាសតោ ចិត្តំ បសីទេយ្យា’’តិ អាហ. ឯត្ថ ច តំ ទេវោ បយិរុបាសតូតិ វទន្តោ ‘‘មហារាជ, តុម្ហាទិសានញ្ហិ សតេនបិ សហស្សេនបិ សតសហស្សេនបិ បុដ្ឋស្ស មយ្ហំ សត្ថុនោ សព្ពេសំ ចិត្តំ គហេត្វា កថេតុំ ថាមោ ច ពលញ្ច អត្ថិ, វិស្សត្ថោ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆេយ្យាសិ មហារាជា’’តិ អាហ.

រញ្ញោបិ ភគវតោ គុណកថំ សុណន្តស្ស សកលសរីរំ បញ្ចវណ្ណាយ បីតិយា និរន្តរំ ផុដំ អហោសិ. សោ តង្ខណញ្ញេវ គន្តុកាមោ ហុត្វា – ‘‘ឥមាយ ខោ បន វេលាយ មយ្ហំ ទសពលស្ស សន្តិកំ គច្ឆតោ ន អញ្ញោ កោចិ ខិប្បំ យានានិ យោជេតុំ សក្ខិស្សតិ អញ្ញត្រ ជីវកា’’តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘តេន ហិ, សម្ម ជីវក, ហត្ថិយានានិ កប្បាបេហី’’តិ អាហ.

១៥៨. តត្ថ តេន ហីតិ ឧយ្យោជនត្ថេ និបាតោ. គច្ឆ, សម្ម ជីវកាតិ វុត្តំ ហោតិ. ហត្ថិយានានីតិ អនេកេសុ អស្សរថាទីសុ យានេសុ វិជ្ជមានេសុបិ ហត្ថិយានំ ឧត្តមំ; ឧត្តមស្ស សន្តិកំ ឧត្តមយានេនេវ គន្តព្ពន្តិ ច, អស្សយានរថយានានិ សសទ្ទានិ, ទូរតោវ តេសំ សទ្ទោ សុយ្យតិ, ហត្ថិយានស្ស បទានុបទំ គច្ឆន្តាបិ សទ្ទំ ន សុណន្តិ. និព្ពុតស្ស បន ខោ ភគវតោ សន្តិកេ និព្ពុតេហេវ យានេហិ គន្តព្ពន្តិ ច ចិន្តយិត្វា ហត្ថិយានានីតិ អាហ.

បញ្ចមត្តានិ ហត្ថិនិកាសតានីតិ បញ្ច ករេណុសតានិ. កប្បាបេត្វាតិ អារោហណសជ្ជានិ ការេត្វា. អារោហណីយន្តិ អារោហណយោគ្គំ, ឱបគុយ្ហន្តិ អត្ថោ. កិំ បនេស រញ្ញា វុត្តំ អកាសិ អវុត្តន្តិ? អវុត្តំ. កស្មា? បណ្ឌិតតាយ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – រាជា ឥមាយ វេលាយ គច្ឆាមីតិ វទតិ, រាជានោ ច នាម ពហុបច្ចត្ថិកា. សចេ អន្តរាមគ្គេ កោចិ អន្តរាយោ ហោតិ, មម្បិ គរហិស្សន្តិ – ‘‘ជីវកោ រាជា មេ កថំ គណ្ហាតីតិ អកាលេបិ រាជានំ គហេត្វា និក្ខមតី’’តិ. ភគវន្តម្បិ គរហិស្សន្តិ ‘‘សមណោ គោតមោ, ‘មយ្ហំ កថា វត្តតី’តិ កាលំ អសល្លក្ខេត្វាវ ធម្មំ កថេតី’’តិ. តស្មា យថា នេវ មយ្ហំ, ន ភគវតោ, គរហា ឧប្បជ្ជតិ; រញ្ញោ ច រក្ខា សុសំវិហិតា ហោតិ, តថា ករិស្សាមី’’តិ.

តតោ ឥត្ថិយោ និស្សាយ បុរិសានំ ភយំ នាម នត្ថិ, ‘សុខំ ឥត្ថិបរិវុតោ គមិស្សាមី’តិ បញ្ច ហត្ថិនិកាសតានិ កប្បាបេត្វា បញ្ច ឥត្ថិសតានិ បុរិសវេសំ គាហាបេត្វា – ‘‘អសិតោមរហត្ថា រាជានំ បរិវារេយ្យាថា’’តិ វត្វា បុន ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមស្ស រញ្ញោ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយោ នត្ថិ, ពុទ្ធា ច នាម ឧបនិស្សយំ ទិស្វាវ ធម្មំ កថេន្តិ. ហន្ទាហំ, មហាជនំ សន្និបាតាបេមិ, ឯវញ្ហិ សតិ សត្ថា កស្សចិទេវ ឧបនិស្សយេន ធម្មំ ទេសេស្សតិ, សា មហាជនស្ស ឧបការាយ ភវិស្សតី’’តិ. សោ តត្ថ តត្ថ សាសនំ បេសេសិ, ភេរិំ ចរាបេសិ – ‘‘អជ្ជ រាជា ភគវតោ សន្តិកំ គច្ឆតិ, សព្ពេ អត្តនោ វិភវានុរូបេន រញ្ញោ អារក្ខំ គណ្ហន្តូ’’តិ.

តតោ មហាជនោ ចិន្តេសិ – ‘‘រាជា កិរ សត្ថុទស្សនត្ថំ គច្ឆតិ, កីទិសី វត ភោ ធម្មទេសនា ភវិស្សតិ, កិំ នោ នក្ខត្តកីឡាយ, តត្ថេវ គមិស្សាមា’’តិ. សព្ពេ គន្ធមាលាទីនិ គហេត្វា រញ្ញោ អាគមនំ អាកង្ខមានា មគ្គេ អដ្ឋំសុ. ជីវកោបិ រញ្ញោ បដិវេទេសិ – ‘‘កប្បិតានិ ខោ តេ, ទេវ, ហត្ថិយានានិ, យស្ស ទានិ កាលំ មញ្ញសី’’តិ. តត្ថ យស្ស ទានិ កាលំ មញ្ញសីតិ ឧបចារវចនមេតំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘យំ តយា អាណត្តំ, តំ មយា កតំ, ឥទានិ ត្វំ យស្ស គមនស្ស វា អគមនស្ស វា កាលំ មញ្ញសិ, តទេវ អត្តនោ រុចិយា ករោហី’’តិ.

១៥៩. បច្ចេកា ឥត្ថិយោតិ បាដិយេក្កា ឥត្ថិយោ, ឯកេកិស្សា ហត្ថិនិយា ឯកេកំ ឥត្ថិន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឧក្កាសុ ធារិយមានាសូតិ ទណ្ឌទីបិកាសុ ធារិយមានាសុ. មហច្ច រាជានុភាវេនាតិ មហតា រាជានុភាវេន. មហច្ចាតិបិ បាឡិ, មហតិយាតិ អត្ថោ, លិង្គវិបរិយាយោ ឯស. រាជានុភាវោ វុច្ចតិ រាជិទ្ធិ. កា បនស្ស រាជិទ្ធិ? តិយោជនសតានំ ទ្វិន្នំ មហារដ្ឋានំ ឥស្សរិយសិរី. តស្ស ហិ អសុកទិវសំ រាជា តថាគតំ ឧបសង្កមិស្សតីតិ បឋមតរំ សំវិទហនេ អសតិបិ តង្ខណញ្ញេវ បញ្ច ឥត្ថិសតានិ បុរិសវេសំ គហេត្វា បដិមុក្កវេឋនានិ អំសេ អាសត្តខគ្គានិ មណិទណ្ឌតោមរេ គហេត្វា និក្ខមិំសុ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘បច្ចេកា ឥត្ថិយោ អារោបេត្វា’’តិ.

អបរាបិ សោឡសសហស្សខត្តិយនាដកិត្ថិយោ រាជានំ បរិវារេសុំ. តាសំ បរិយន្តេ ខុជ្ជវាមនកកិរាតាទយោ. តាសំ បរិយន្តេ អន្តេបុរបាលកា វិស្សាសិកបុរិសា. តេសំ បរិយន្តេ វិចិត្រវេសវិលាសិនោ សដ្ឋិសហស្សមត្តា មហាមត្តា. តេសំ បរិយន្តេ វិវិធាលង្ការបដិមណ្ឌិតា នានប្បការអាវុធហត្ថា វិជ្ជាធរតរុណា វិយ នវុតិសហស្សមត្តា រដ្ឋិយបុត្តា. តេសំ បរិយន្តេ សតគ្ឃនិកានិ និវាសេត្វា បញ្ចសតគ្ឃនិកានិ ឯកំសំ កត្វា សុន្ហាតា សុវិលិត្តា កញ្ចនមាលាទិនានាភរណសោភិតា ទសសហស្សមត្តា ព្រាហ្មណា ទក្ខិណហត្ថំ ឧស្សាបេត្វា ជយសទ្ទំ ឃោសន្តា គច្ឆន្តិ. តេសំ បរិយន្តេ បញ្ចង្គិកានិ តូរិយានិ. តេសំ បរិយន្តេ ធនុបន្តិបរិក្ខេបោ. តស្ស បរិយន្តេ ហត្ថិឃដា. ហត្ថីនំ បរិយន្តេ គីវាយ គីវំ បហរមានា អស្សបន្តិ. អស្សបរិយន្តេ អញ្ញមញ្ញំ សង្ឃដ្ដនរថា. រថបរិយន្តេ ពាហាយ ពាហំ បហរយមានា យោធា. តេសំ បរិយន្តេ អត្តនោ អត្តនោ អនុរូបាយ អាភរណសម្បត្តិយា វិរោចមានា អដ្ឋារស សេនិយោ. ឥតិ យថា បរិយន្តេ ឋត្វា ខិត្តោ សរោ រាជានំ ន បាបុណាតិ, ឯវំ ជីវកោ កោមារភច្ចោ រញ្ញោ បរិសំ សំវិទហិត្វា អត្តនា រញ្ញោ អវិទូរេនេវ គច្ឆតិ – ‘‘សចេ កោចិ ឧបទ្ទវោ ហោតិ, បឋមតរ រញ្ញោ ជីវិតទានំ ទស្សាមី’’តិ. ឧក្កានំ បន ឯត្តកានិ សតានិ វា សហស្សានិ វាតិ បរិច្ឆេទោ នត្ថីតិ ឯវរូបិំ រាជិទ្ធិំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘មហច្ចរាជានុភាវេន យេន ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស អម្ពវនំ, តេន បាយាសី’’តិ.

អហុទេវ ភយន្តិ ឯត្ថ ចិត្តុត្រាសភយំ, ញាណភយំ, អារម្មណភយំ, ឱត្តប្បភយន្តិ ចតុព្ពិធំ ភយំ, តត្ថ ‘‘ជាតិំ បដិច្ច ភយំ ភយានក’’ន្តិអាទិនា នយេន វុត្តំ ចិត្តុត្រាសភយំ នាម. ‘‘តេបិ តថាគតស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា យេភុយ្យេន ភយំ សំវេគំ សន្តាសំ អាបជ្ជន្តី’’តិ (សំ. និ. ៣.៧៨) ឯវមាគតំ ញាណភយំ នាម. ‘‘ឯតំ នូន តំ ភយភេរវំ អាគច្ឆតី’’តិ (ម. និ. ១.៤៩) ឯត្ថ វុត្តំ អារម្មណភយំ នាម.

‘‘ភីរុំ បសំសន្តិ, ន ហិ តត្ថ សូរំ;

ភយា ហិ សន្តោ, ន ករោន្តិ បាប’’ន្តិ . (សំ. និ. ១.៣៣);

ឥទំ ឱត្តប្បភយំ នាម. តេសុ ឥធ ចិត្តុត្រាសភយំ, អហុ អហោសីតិ អត្ថោ. ឆម្ភិតត្តន្តិ ឆម្ភិតស្ស ភាវោ. សកលសរីរចលនន្តិ អត្ថោ. លោមហំសោតិ លោមហំសនំ, ឧទ្ធំ ឋិតលោមតាតិ អត្ថោ. សោ បនាយំ លោមហំសោ ធម្មស្សវនាទីសុ បីតិឧប្បត្តិកាលេ បីតិយាបិ ហោតិ. ភីរុកជាតិកានំ សម្បហារបិសាចាទិទស្សនេសុ ភយេនាបិ. ឥធ ភយលោមហំសោតិ វេទិតព្ពោ.

កស្មា បនេស ភីតោតិ? អន្ធការេនាតិ ឯកេ វទន្តិ. រាជគហេ កិរ ទ្វត្តិំស មហាទ្វារានិ, ចតុសដ្ឋិ ខុទ្ទកទ្វារានិ. ជីវកស្ស អម្ពវនំ បាការស្ស ច គិជ្ឈកូដស្ស ច អន្តរា ហោតិ. សោ បាចីនទ្វារេន និក្ខមិត្វា បព្ពតច្ឆាយាយ បាវិសិ, តត្ថ បព្ពតកូដេន ចន្ទោ ឆាទិតោ, បព្ពតច្ឆាយាយ ច រុក្ខច្ឆាយាយ ច អន្ធការំ អហោសីតិ, តម្បិ អការណំ. តទា ហិ ឧក្កានំ សតសហស្សានម្បិ បរិច្ឆេទោ នត្ថិ.

អយំ បន អប្បសទ្ទតំ និស្សាយ ជីវកេ អាសង្កាយ ភីតោ. ជីវកោ កិរស្ស ឧបរិបាសាទេយេវ អារោចេសិ – ‘‘មហារាជ អប្បសទ្ទកាមោ ភគវា, អប្បសទ្ទេនេវ ឧបសង្កមិតព្ពោ’’តិ. តស្មា រាជា តូរិយសទ្ទំ និវារេសិ. តូរិយានិ កេវលំ គហិតមត្តានេវ ហោន្តិ, វាចម្បិ ឧច្ចំ អនិច្ឆារយមានា អច្ឆរាសញ្ញាយ គច្ឆន្តិ. អម្ពវនេបិ កស្សចិ ខិបិតសទ្ទោបិ ន សុយ្យតិ. រាជានោ ច នាម សទ្ទាភិរតា ហោន្តិ. សោ តំ អប្បសទ្ទតំ និស្សាយ ឧក្កណ្ឋិតោ ជីវកេបិ អាសង្កំ ឧប្បាទេសិ. ‘‘អយំ ជីវកោ មយ្ហំ អម្ពវនេ អឌ្ឍតេឡសានិ ភិក្ខុសតានី’’តិ អាហ. ឯត្ថ ច ខិបិតសទ្ទមត្តម្បិ ន សុយ្យតិ, អភូតំ មញ្ញេ, ឯស វញ្ចេត្វា មំ នគរតោ នីហរិត្វា បុរតោ ពលកាយំ ឧបដ្ឋបេត្វា មំ គណ្ហិត្វា អត្តនា ឆត្តំ ឧស្សាបេតុកាមោ. អយញ្ហិ បញ្ចន្នំ ហត្ថីនំ ពលំ ធារេតិ. មម ច អវិទូរេនេវ គច្ឆតិ, សន្តិកេ ច មេ អាវុធហត្ថោ ឯកបុរិសោបិ នត្ថិ. អហោ វត មេ អនត្ថោ’’តិ. ឯវំ ភាយិត្វា ច បន អភីតោ វិយ សន្ធារេតុម្បិ នាសក្ខិ. អត្តនោ ភីតភាវំ តស្ស អាវិ អកាសិ. តេន វុត្តំ. ‘‘អថ ខោ រាជា…បេ… ន និគ្ឃោសោ’’តិ. តត្ថ សម្មាតិ វយស្សាភិលាបោ ឯស, កច្ចិ មំ វយស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. ន បលម្ភេសីតិ យំ នត្ថិ តំ អត្ថីតិ វត្វា កច្ចិ មំ ន វិប្បលម្ភយសិ. និគ្ឃោសោតិ កថាសល្លាបនិគ្ឃោសោ.

មា ភាយិ, មហារាជាតិ ជីវកោ – ‘‘អយំ រាជា មំ ន ជានាតិ ‘នាយំ បរំ ជីវិតា វោរោបេតី’តិ; សចេ ខោ បន នំ ន អស្សាសេស្សាមិ, វិនស្សេយ្យា’’តិ ចិន្តយិត្វា ទឡ្ហំ កត្វា សមស្សាសេន្តោ ‘‘មា ភាយិ មហារាជា’’តិ វត្វា ‘‘ន តំ ទេវា’’តិអាទិមាហ. អភិក្កមាតិ អភិមុខោ កម គច្ឆ, បវិសាតិ អត្ថោ. សកិំ វុត្តេ បន ទឡ្ហំ ន ហោតីតិ តរមានោវ ទ្វិក្ខត្តុំ អាហ. ឯតេ មណ្ឌលមាឡេ ទីបា ឈាយន្តីតិ មហារាជ, ចោរពលំ នាម ន ទីបេ ជាលេត្វា តិដ្ឋតិ, ឯតេ ច មណ្ឌលមាឡេ ទីបា ជលន្តិ. ឯតាយ ទីបសញ្ញាយ យាហិ មហារាជាតិ វទតិ.

សាមញ្ញផលបុច្ឆាវណ្ណនា

១៦០. នាគស្ស ភូមីតិ យត្ថ សក្កា ហត្ថិំ អភិរូឡ្ហេន គន្តុំ, អយំ នាគស្ស ភូមិ នាម. នាគា បច្ចោរោហិត្វាតិ វិហារស្ស ពហិទ្វារកោដ្ឋកេ ហត្ថិតោ ឱរោហិត្វា. ភូមិយំ បតិដ្ឋិតសមកាលមេវ បន ភគវតោ តេជោ រញ្ញោ សរីរំ ផរិ. អថស្ស តាវទេវ សកលសរីរតោ សេទា មុច្ចិំសុ, សាដកា បីឡេត្វា អបនេតព្ពា វិយ អហេសុំ. អត្តនោ អបរាធំ សរិត្វា មហាភយំ ឧប្បជ្ជិ. សោ ឧជុកំ ភគវតោ សន្តិកំ គន្តុំ អសក្កោន្តោ ជីវកំ ហត្ថេ គហេត្វា អារាមចារិកំ ចរមានោ វិយ ‘‘ឥទំ តេ សម្ម ជីវក សុដ្ឋុ ការិតំ ឥទំ សុដ្ឋុ ការិត’’ន្តិ វិហារស្ស វណ្ណំ ភណមានោ អនុក្កមេន យេន មណ្ឌលមាឡស្ស ទ្វារំ តេនុបសង្កមិ, សម្បត្តោតិ អត្ថោ.

កហំ បន សម្មាតិ កស្មា បុច្ឆីតិ. ឯកេ តាវ ‘‘អជានន្តោ’’តិ វទន្តិ. ឥមិនា កិរ ទហរកាលេ បិតរា សទ្ធិំ អាគម្ម ភគវា ទិដ្ឋបុព្ពោ, បច្ឆា បន បាបមិត្តសំសគ្គេន បិតុឃាតំ កត្វា អភិមារេ បេសេត្វា ធនបាលំ មុញ្ចាបេត្វា មហាបរាធោ ហុត្វា ភគវតោ សម្មុខីភាវំ ន ឧបគតបុព្ពោតិ អសញ្ជានន្តោ បុច្ឆតីតិ. តំ អការណំ, ភគវា ហិ អាកិណ្ណវរលក្ខណោ អនុព្យញ្ជនបដិមណ្ឌិតោ ឆព្ពណ្ណាហិ រស្មីហិ សកលំ អារាមំ ឱភាសេត្វា តារាគណបរិវុតោ វិយ បុណ្ណចន្ទោ ភិក្ខុគណបរិវុតោ មណ្ឌលមាឡមជ្ឈេ និសិន្នោ, តំ កោ ន ជានេយ្យ. អយំ បន អត្តនោ ឥស្សរិយលីលាយ បុច្ឆតិ. បកតិ ហេសា រាជកុលានំ, យំ ជានន្តាបិ អជានន្តា វិយ បុច្ឆន្តិ. ជីវកោ បន តំ សុត្វា – ‘អយំ រាជា បថវិយំ ឋត្វា កុហិំ បថវីតិ, នភំ ឧល្លោកេត្វា កុហិំ ចន្ទិមសូរិយាតិ, សិនេរុមូលេ ឋត្វា កុហិំ សិនេរូតិ វទមានោ វិយ ទសពលស្ស បុរតោ ឋត្វា កុហិំ ភគវា’តិ បុច្ឆតិ. ‘‘ហន្ទស្ស ភគវន្តំ ទស្សេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ‘‘ឯសោ មហារាជា’’តិអាទិមាហ. បុរក្ខតោតិ បរិវារេត្វា និសិន្នស្ស បុរតោ និសិន្នោ.

១៦១. យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ យត្ថ ភគវា តត្ថ គតោ, ភគវតោ សន្តិកំ ឧបគតោតិ អត្ថោ. ឯកមន្តំ អដ្ឋាសីតិ ភគវន្តំ វា ភិក្ខុសំឃំ វា អសង្ឃដ្ដយមានោ អត្តនោ ឋាតុំ អនុច្ឆវិកេ ឯកស្មិំ បទេសេ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកោវ អដ្ឋាសិ. តុណ្ហីភូតំ តុណ្ហីភូតន្តិ យតោ យតោ អនុវិលោកេតិ, តតោ តតោ តុណ្ហីភូតមេវាតិ អត្ថោ. តត្ថ ហិ ឯកភិក្ខុស្សបិ ហត្ថកុក្កុច្ចំ វា បាទកុក្កុច្ចំ វា ខិបិតសទ្ទោ វា នត្ថិ, សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតំ នាដកបរិវារំ ភគវតោ អភិមុខេ ឋិតំ រាជានំ វា រាជបរិសំ វា ឯកភិក្ខុបិ ន ឱលោកេសិ. សព្ពេ ភគវន្តំយេវ ឱលោកយមានា និសីទិំសុ.

រាជា តេសំ ឧបសមេ បសីទិត្វា វិគតបង្កតាយ វិប្បសន្នរហទមិវ ឧបសន្តិន្ទ្រិយំ ភិក្ខុសង្ឃំ បុនប្បុនំ អនុវិលោកេត្វា ឧទានំ ឧទានេសិ. តត្ថ ឥមិនាតិ យេន កាយិកេន ច វាចសិកេន ច មានសិកេន ច សីលូបសមេន ភិក្ខុសង្ឃោ ឧបសន្តោ, ឥមិនា ឧបសមេនាតិ ទីបេតិ. តត្ថ ‘‘អហោ វត មេ បុត្តោ បព្ពជិត្វា ឥមេ ភិក្ខូ វិយ ឧបសន្តោ ភវេយ្យា’’តិ នយិទំ សន្ធាយ ឯស ឯវមាហ. អយំ បន ភិក្ខុសង្ឃំ ទិស្វា បសន្នោ បុត្តំ អនុស្សរិ. ទុល្លភញ្ហិ លទ្ធា អច្ឆរិយំ វា ទិស្វា បិយានំ ញាតិមិត្តាទីនំ អនុស្សរណំ នាម លោកស្ស បកតិយេវ. ឥតិ ភិក្ខុសង្ឃំ ទិស្វា បុត្តំ អនុស្សរមានោ ឯស ឯវមាហ.

អបិ ច បុត្តេ អាសង្កាយ តស្ស ឧបសមំ ឥច្ឆមានោ បេស ឯវមាហ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ, បុត្តោ មេ បុច្ឆិស្សតិ – ‘‘មយ្ហំ បិតា ទហរោ. អយ្យកោ មេ កុហិ’’ន្តិ. សោ ‘‘បិតរា តេ ឃាតិតោ’’តិ សុត្វា ‘‘អហម្បិ បិតរំ ឃាតេត្វា រជ្ជំ ការេស្សាមី’’តិ មញ្ញិស្សតិ. ឥតិ បុត្តេ អាសង្កាយ តស្ស ឧបសមំ ឥច្ឆមានោ បេស ឯវមាហ. កិញ្ចាបិ ហិ ឯស ឯវមាហ. អថ ខោ នំ បុត្តោ ឃាតេស្សតិយេវ. តស្មិញ្ហិ វំសេ បិតុវធោ បញ្ចបរិវដ្ដេ គតោ. អជាតសត្តុ ពិម្ពិសារំ ឃាតេសិ, ឧទយោ អជាតសត្តុំ. តស្ស បុត្តោ មហាមុណ្ឌិកោ នាម ឧទយំ. តស្ស បុត្តោ អនុរុទ្ធោ នាម មហាមុណ្ឌិកំ. តស្ស បុត្តោ នាគទាសោ នាម អនុរុទ្ធំ. នាគទាសំ បន – ‘‘វំសច្ឆេទករាជានោ ឥមេ, កិំ ឥមេហី’’តិ រដ្ឋវាសិនោ កុបិតា ឃាតេសុំ.

អគមា ខោ ត្វន្តិ កស្មា ឯវមាហ? ភគវា កិរ រញ្ញោ វចីភេទេ អកតេយេវ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ រាជា អាគន្ត្វា តុណ្ហី និរវោ ឋិតោ, កិំ នុ ខោ ចិន្តេសី’’តិ. អថស្ស ចិត្តំ ញត្វា – ‘‘អយំ មយា សទ្ធិំ សល្លបិតុំ អសក្កោន្តោ ភិក្ខុសង្ឃំ អនុវិលោកេត្វា បុត្តំ អនុស្សរិ, ន ខោ បនាយំ មយិ អនាលបន្តេ កិញ្ចិ កថេតុំ សក្ខិស្សតិ, ករោមិ តេន សទ្ធិំ កថាសល្លាប’’ន្តិ. តស្មា រញ្ញោ វចនានន្តរំ ‘‘អគមា ខោ ត្វំ, មហារាជ, យថាបេម’’ន្តិ អាហ. តស្សត្ថោ – មហារាជ, យថា នាម ឧន្នមេ វុដ្ឋំ ឧទកំ យេន និន្នំ តេន គច្ឆតិ, ឯវមេវ ត្វំ ភិក្ខុសង្ឃំ អនុវិលោកេត្វា យេន បេមំ តេន គតោតិ.

អថ រញ្ញោ ឯតទហោសិ – ‘‘អហោ អច្ឆរិយា ពុទ្ធគុណា, មយា សទិសោ ភគវតោ អបរាធការកោ នាម នត្ថិ, មយា ហិស្ស អគ្គុបដ្ឋាកោ ឃាតិតោ, ទេវទត្តស្ស ច កថំ គហេត្វា អភិមារា បេសិតា, នាឡាគិរិ មុត្តោ, មំ និស្សាយ ទេវទត្តេន សិលា បវិទ្ធា, ឯវំ មហាបរាធំ នាម មំ អាលបតោ ទសពលស្ស មុខំ នប្បហោតិ; អហោ ភគវា បញ្ចហាការេហិ តាទិលក្ខណេ សុប្បតិដ្ឋិតោ. ឯវរូបំ នាម សត្ថារំ បហាយ ពហិទ្ធា ន បរិយេសិស្សាមា’’តិ សោ សោមនស្សជាតោ ភគវន្តំ អាលបន្តោ ‘‘បិយោ មេ, ភន្តេ’’តិអាទិមាហ.

១៦២. ភិក្ខុសង្ឃស្ស អញ្ជលិំ បណាមេត្វាតិ ឯវំ កិរស្ស អហោសិ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ឥតោចិតោ ច គន្ត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ វន្ទន្តេន ច ភគវា បិដ្ឋិតោ កាតព្ពោ ហោតិ, គរុការោបិ ចេស ន ហោតិ. រាជានំ វន្ទិត្វា ឧបរាជានំ វន្ទន្តេនបិ ហិ រញ្ញោ អគារវោ កតោ ហោតិ. តស្មា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ឋិតដ្ឋានេយេវ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អញ្ជលិំ បណាមេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. កញ្ចិទេវ ទេសន្តិ កញ្ចិ ឱកាសំ.

អថស្ស ភគវា បញ្ហបុច្ឆនេ ឧស្សាហំ ជនេន្តោ អាហ – ‘‘បុច្ឆ, មហារាជ, យទាកង្ខសី’’តិ. តស្សត្ថោ – ‘‘បុច្ឆ យទិ អាកង្ខសិ, ន មេ បញ្ហវិស្សជ្ជនេ ភារោ អត្ថិ’’. អថ វា ‘‘បុច្ឆ, យំ អាកង្ខសិ, សព្ពំ តេ វិស្សជ្ជេស្សាមី’’តិ សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេសិ, អសាធារណំ បច្ចេកពុទ្ធអគ្គសាវកមហាសាវកេហិ. តេ ហិ យទាកង្ខសីតិ ន វទន្តិ, សុត្វា វេទិស្សាមាតិ វទន្តិ. ពុទ្ធា បន – ‘‘បុច្ឆ, អាវុសោ, យទាកង្ខសី’’តិ (សំ. និ. ១.២៣៧), វា ‘‘បុច្ឆ, មហារាជ, យទាកង្ខសី’’តិ វា,

‘‘បុច្ឆ, វាសវ, មំ បញ្ហំ, យំ កិញ្ចិ មនសិច្ឆសិ;

តស្ស តស្សេវ បញ្ហស្ស, អហំ អន្តំ ករោមិ តេ’’តិ. (ទី. និ. ២.៣៥៦) វា;

តេន ហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, សកេ អាសនេ និសីទិត្វា បុច្ឆ, យទាកង្ខសីតិ វា,

‘‘ពាវរិស្ស ច តុយ្ហំ វា, សព្ពេសំ សព្ពសំសយំ;

កតាវកាសា បុច្ឆវ្ហោ, យំ កិញ្ចិ មនសិច្ឆថា’’តិ. (សុ. និ. ១០៣៦) វា;

‘‘បុច្ឆ មំ, សភិយ, បញ្ហំ, យំ កិញ្ចិ មនសិច្ឆសិ;

តស្ស តស្សេវ បញ្ហស្ស, អហំ អន្តំ ករោមិ តេ’’តិ. (សុ. និ. ៥១៧) វា;

តេសំ តេសំ យក្ខនរិន្ទទេវសមណព្រាហ្មណបរិព្ពាជកានំ សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេន្តិ. អនច្ឆរិយញ្ចេតំ, យំ ភគវា ពុទ្ធភូមិំ បត្វា ឯតំ បវារណំ បវារេយ្យ. យោ ពោធិសត្តភូមិយំ បទេសញាណេ ឋិតោ –

‘‘កោណ្ឌញ្ញ, បញ្ហានិ វិយាករោហិ;

យាចន្តិ តំ ឥសយោ សាធុរូបា.

កោណ្ឌញ្ញ, ឯសោ មនុជេសុ ធម្មោ;

យំ វុទ្ធមាគច្ឆតិ ឯស ភារោ’’តិ. (ជា. ២.១៧.៦០);

ឯវំ សក្កាទីនំ អត្ថាយ ឥសីហិ យាចិតោ –

‘‘កតាវកាសា បុច្ឆន្តុ ភោន្តោ,

យំ កិញ្ចិ បញ្ហំ មនសាភិបត្ថិតំ;

អហញ្ហិ តំ តំ វោ វិយាករិស្សំ,

ញត្វា សយំ លោកមិមំ បរញ្ចា’’តិ. (ជា. ២.១៧.៦១);

ឯវំ សរភង្គកាលេ. សម្ភវជាតកេ ច សកលជម្ពុទីបំ តិក្ខត្តុំ វិចរិត្វា បញ្ហានំ អន្តករំ អទិស្វា សុចិរតេន ព្រាហ្មណេន, បញ្ហំ បុដ្ឋុំ ឱកាសេ ការិតេ ជាតិយា សត្តវស្សិកោ រថិកាយ បំសុំ កីឡន្តោ បល្លង្កមាភុជិត្វា អន្តរវីថិយំ និសិន្នោវ –

‘‘តគ្ឃ តេ អហមក្ខិស្សំ, យថាបិ កុសលោ តថា;

រាជា ច ខោ តំ ជានាតិ, យទិ កាហតិ វា ន វា’’តិ. (ជា. ១.១៦.១៧២);

សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេសិ.

១៦៣. ឯវំ ភគវតា សព្ពញ្ញុបវារណាយ បវារិតាយ អត្តមនោ រាជា បញ្ហំ បុច្ឆន្តោ – ‘‘យថា នុ ខោ ឥមានិ, ភន្តេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សិប្បមេវ សិប្បាយតនំ. បុថុសិប្បាយតនានីតិ ពហូនិ សិប្បានិ. សេយ្យថិទន្តិ កតមេ បន តេ. ហត្ថារោហាតិអាទីហិ យេ តំ តំ សិប្បំ និស្សាយ ជីវន្តិ, តេ ទស្សេតិ. អយញ្ហិ អស្សាធិប្បាយោ – ‘‘យថា ឥមេសំ សិប្បូបជីវីនំ តំ តំ សិប្បំ និស្សាយ សន្ទិដ្ឋិកំ សិប្បផលំ បញ្ញាយតិ. សក្កា នុ ខោ ឯវំ សន្ទិដ្ឋិកំ សាមញ្ញផលំ បញ្ញាបេតុ’’ន្តិ. តស្មា សិប្បាយតនានិ អាហរិត្វា សិប្បូបជីវិនោ ទស្សេតិ.

តត្ថ ហត្ថារោហាតិ សព្ពេបិ ហត្ថាចរិយហត្ថិវេជ្ជហត្ថិមេណ្ឌាទយោ ទស្សេតិ. អស្សារោហាតិ សព្ពេបិ អស្សាចរិយអស្សវេជ្ជអស្សមេណ្ឌាទយោ. រថិកាតិ សព្ពេបិ រថាចរិយរថយោធរថរក្ខាទយោ. ធនុគ្គហាតិ ធនុអាចរិយា ឥស្សាសា. ចេលកាតិ យេ យុទ្ធេ ជយធជំ គហេត្វា បុរតោ គច្ឆន្តិ. ចលកាតិ ឥធ រញ្ញោ ឋានំ ហោតុ, ឥធ អសុកមហាមត្តស្សាតិ ឯវំ សេនាព្យូហការកា. បិណ្ឌទាយកាតិ សាហសិកមហាយោធា. តេ កិរ បរសេនំ បវិសិត្វា បរសីសំ បិណ្ឌមិវ ឆេត្វា ឆេត្វា ទយន្តិ, ឧប្បតិត្វា ឧប្បតិត្វា និគ្គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. យេ វា សង្គាមមជ្ឈេ យោធានំ ភត្តបាតិំ គហេត្វា បរិវិសន្តិ, តេសម្បេតំ នាមំ. ឧគ្គា រាជបុត្តាតិ ឧគ្គតុគ្គតា សង្គាមាវចរា រាជបុត្តា. បក្ខន្ទិនោតិ យេ ‘‘កស្ស សីសំ វា អាវុធំ វា អាហរាមា’’តិ ‘‘វត្វា អសុកស្សា’’តិ វុត្តា សង្គាមំ បក្ខន្ទិត្វា តទេវ អាហរន្តិ, ឥមេ បក្ខន្ទន្តីតិ បក្ខន្ទិនោ. មហានាគាតិ មហានាគា វិយ មហានាគា, ហត្ថិអាទីសុបិ អភិមុខំ អាគច្ឆន្តេសុ អនិវត្តិតយោធានមេតំ អធិវចនំ. សូរាតិ ឯកន្តសូរា, យេ សជាលិកាបិ សចម្មិកាបិ សមុទ្ទំ តរិតុំ សក្កោន្តិ. ចម្មយោធិនោតិ យេ ចម្មកញ្ចុកំ វា បវិសិត្វា សរបរិត្តាណចម្មំ វា គហេត្វា យុជ្ឈន្តិ. ទាសិកបុត្តាតិ ពលវសិនេហា ឃរទាសយោធា. អាឡារិកាតិ បូវិកា. កប្បកាតិ ន្ហាបិកា. ន្ហាបកាតិ យេ ន្ហាបេន្តិ. សូទាតិ ភត្តការកា. មាលាការាទយោ បាកដាយេវ. គណកាតិ អច្ឆិទ្ទកបាឋកា. មុទ្ទិកាតិ ហត្ថមុទ្ទាយ គណនំ និស្សាយ ជីវិនោ. យានិ វា បនញ្ញានិបីតិ អយការទន្តការចិត្តការាទីនិ. ឯវំគតានីតិ ឯវំ បវត្តានិ. តេ ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ តេ ហត្ថារោហាទយោ តានិ បុថុសិប្បាយតនានិ ទស្សេត្វា រាជកុលតោ មហាសម្បត្តិំ លភមានា សន្ទិដ្ឋិកមេវ សិប្បផលំ ឧបជីវន្តិ. សុខេន្តីតិ សុខិតំ ករោន្តិ. បីណេន្តីតិ បីណិតំ ថាមពលូបេតំ ករោន្តិ. ឧទ្ធគ្គិកាទីសុ ឧបរិ ផលនិព្ពត្តនតោ ឧទ្ធំ អគ្គមស្សា អត្ថីតិ ឧទ្ធគ្គិកា. សគ្គំ អរហតីតិ សោវគ្គិកា. សុខោ វិបាកោ អស្សាតិ សុខវិបាកា. សុដ្ឋុ អគ្គេ រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពអាយុវណ្ណសុខយសអាធិបតេយ្យសង្ខាតេ ទស ធម្មេ សំវត្តេតិ និព្ពត្តេតីតិ សគ្គសំវត្តនិកា. តំ ឯវរូបំ ទក្ខិណំ ទានំ បតិដ្ឋបេន្តីតិ អត្ថោ. សាមញ្ញផលន្តិ ឯត្ថ បរមត្ថតោ មគ្គោ សាមញ្ញំ. អរិយផលំ សាមញ្ញផលំ. យថាហ – ‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, សាមញ្ញំ? អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ. សេយ្យថិទំ, សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សាមញ្ញំ. កតមានិ ច, ភិក្ខវេ, សាមញ្ញផលានិ? សោតាបត្តិផលំ…បេ… អរហត្តផល’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.៣៥). តំ ឯស រាជា ន ជានាតិ. ឧបរិ អាគតំ បន ទាសកស្សកោបមំ សន្ធាយ បុច្ឆតិ.

អថ ភគវា បញ្ហំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេ ពហូ អញ្ញតិត្ថិយសាវកា រាជាមច្ចា ឥធាគតា, តេ កណ្ហបក្ខញ្ច សុក្កបក្ខញ្ច ទីបេត្វា កថីយមានេ អម្ហាកំ រាជា មហន្តេន ឧស្សាហេន ឥធាគតោ, តស្សាគតកាលតោ បដ្ឋាយ សមណោ គោតមោ សមណកោលាហលំ សមណភណ្ឌនមេវ កថេតីតិ ឧជ្ឈាយិស្សន្តិ, ន សក្កច្ចំ ធម្មំ សោស្សន្តិ, រញ្ញា បន កថីយមានេ ឧជ្ឈាយិតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ, រាជានមេវ អនុវត្តិស្សន្តិ. ឥស្សរានុវត្តកោ ហិ លោកោ. ‘ហន្ទាហំ រញ្ញោវ ភារំ ករោមី’តិ រញ្ញោ ភារំ ករោន្តោ ‘‘អភិជានាសិ នោ ត្វ’’ន្តិអាទិមាហ.

១៦៤. តត្ថ អភិជានាសិ នោ ត្វន្តិ អភិជានាសិ នុ ត្វំ. អយញ្ច នោ-សទ្ទោ បរតោ បុច្ឆិតាតិ បទេន យោជេតព្ពោ. ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘មហារាជ, ត្វំ ឥមំ បញ្ហំ អញ្ញេ សមណព្រាហ្មណេ បុច្ឆិតា នុ, អភិជានាសិ ច នំ បុដ្ឋភាវំ, ន តេ សម្មុដ្ឋ’’ន្តិ. សចេ តេ អគរូតិ សចេ តុយ្ហំ យថា តេ ព្យាករិំសុ, តថា ឥធ ភាសិតុំ ភារិយំ ន ហោតិ, យទិ ន កោចិ អផាសុកភាវោ អត្ថិ, ភាសស្សូតិ អត្ថោ. ន ខោ មេ ភន្តេតិ កិំ សន្ធាយាហ? បណ្ឌិតបតិរូបកានញ្ហិ សន្តិកេ កថេតុំ ទុក្ខំ ហោតិ, តេ បទេ បទេ អក្ខរេ អក្ខរេ ទោសមេវ វទន្តិ. ឯកន្តបណ្ឌិតា បន កថំ សុត្វា សុកថិតំ បសំសន្តិ, ទុក្កថិតេសុ បាឡិបទអត្ថព្យញ្ជនេសុ យំ យំ វិរុជ្ឈតិ, តំ តំ ឧជុកំ កត្វា ទេន្តិ. ភគវតា ច សទិសោ ឯកន្តបណ្ឌិតោ នាម នត្ថិ. តេនាហ – ‘‘ន ខោ មេ, ភន្តេ, គរុ; យត្ថស្ស ភគវា និសិន្នោ ភគវន្តរូបោ វា’’តិ.

បូរណកស្សបវាទវណ្ណនា

១៦៥. ឯកមិទាហន្តិ ឯកំ ឥធ អហំ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វាតិ សម្មោទជនកំ សរិតព្ពយុត្តកំ កថំ បរិយោសាបេត្វា.

១៦៦. ‘‘ករោតោ ខោ, មហារាជ, ការយតោ’’តិអាទីសុ ករោតោតិ សហត្ថា ករោន្តស្ស. ការយតោតិ អាណត្តិយា ការេន្តស្ស. ឆិន្ទតោតិ បរេសំ ហត្ថាទីនិ ឆិន្ទន្តស្ស. បចតោតិ បរេ ទណ្ឌេន បីឡេន្តស្ស. សោចយតោតិ បរស្ស ភណ្ឌហរណាទីហិ សោចយតោ. សោចាបយតោតិ សោកំ សយំ ករោន្តស្សបិ បរេហិ ការាបេន្តស្សបិ. កិលមតោតិ អាហារុបច្ឆេទពន្ធនាគារប្បវេសនាទីហិ សយំ កិលមន្តស្សបិ បរេហិ កិលមាបេន្តស្សបិ. ផន្ទតោ ផន្ទាបយតោតិ បរំ ផន្ទន្តំ ផន្ទនកាលេ សយម្បិ ផន្ទតោ បរម្បិ ផន្ទាបយតោ. បាណមតិបាតាបយតោតិ បាណំ ហនន្តស្សបិ ហនាបេន្តស្សបិ. ឯវំ សព្ពត្ថ ករណការណវសេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សន្ធិន្តិ ឃរសន្ធិំ. និល្លោបន្តិ មហាវិលោបំ. ឯកាគារិកន្តិ ឯកមេវ ឃរំ បរិវារេត្វា វិលុប្បនំ. បរិបន្ថេតិ អាគតាគតានំ អច្ឆិន្ទនត្ថំ មគ្គេ តិដ្ឋតោ. ករោតោ ន ករីយតិ បាបន្តិ យំ កិញ្ចិ បាបំ ករោមីតិ សញ្ញាយ ករោតោបិ បាបំ ន ករីយតិ, នត្ថិ បាបំ. សត្តា បន បាបំ ករោមាតិ ឯវំសញ្ញិនោ ហោន្តីតិ ទីបេតិ. ខុរបរិយន្តេនាតិ ខុរនេមិនា, ខុរធារសទិសបរិយន្តេន វា. ឯកំ មំសខលន្តិ ឯកំ មំសរាសិំ. បុញ្ជន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. តតោនិទានន្តិ ឯកមំសខលករណនិទានំ.

ទក្ខិណន្តិ ទក្ខិណតីរេ មនុស្សា កក្ខឡា ទារុណា, តេ សន្ធាយ ‘‘ហនន្តោ’’តិអាទិមាហ. ឧត្តរតីរេ សត្តា សទ្ធា ហោន្តិ បសន្នា ពុទ្ធមាមកា ធម្មមាមកា សង្ឃមាមកា, តេ សន្ធាយ ទទន្តោតិអាទិមាហ. តត្ថ យជន្តោតិ មហាយាគំ ករោន្តោ. ទមេនាតិ ឥន្ទ្រិយទមេន ឧបោសថកម្មេន វា. សំយមេនាតិ សីលសំយមេន. សច្ចវជ្ជេនាតិ សច្ចវចនេន. អាគមោតិ អាគមនំ, បវត្តីតិ អត្ថោ. សព្ពថាបិ បាបបុញ្ញានំ កិរិយមេវ បដិក្ខិបតិ.

អម្ពំ បុដ្ឋោ លពុជំ ព្យាករោតិ នាម, យោ កីទិសោ អម្ពោ កីទិសានិ វា អម្ពស្ស ខន្ធបណ្ណបុប្ផផលានីតិ វុត្តេ ឯទិសោ លពុជោ ឯទិសានិ វា លពុជស្ស ខន្ធបណ្ណបុប្ផផលានីតិ ព្យាករោតិ. វិជិតេតិ អាណាបវត្តិទេសេ. អបសាទេតព្ពន្តិ វិហេឋេតព្ពំ. អនភិនន្ទិត្វាតិ ‘‘សាធុ សាធូ’’តិ ឯវំ បសំសំ អកត្វា. អប្បដិក្កោសិត្វាតិ ពាលទុព្ភាសិតំ តយា ភាសិតន្តិ ឯវំ អប្បដិពាហិត្វា. អនុគ្គណ្ហន្តោតិ សារតោ អគ្គណ្ហន្តោ. អនិក្កុជ្ជន្តោតិ សារវសេនេវ ឥទំ និស្សរណំ, អយំ បរមត្ថោតិ ហទយេ អដ្ឋបេន្តោ. ព្យញ្ជនំ បន តេន ឧគ្គហិតញ្ចេវ និក្កុជ្ជិតញ្ច.

មក្ខលិគោសាលវាទវណ្ណនា

១៦៧-១៦៩. មក្ខលិវាទេ បច្ចយោតិ ហេតុវេវចនមេវ, ឧភយេនាបិ វិជ្ជមានមេវ កាយទុច្ចរិតាទីនំ សំកិលេសបច្ចយំ, កាយសុចរិតាទីនញ្ច វិសុទ្ធិបច្ចយំ បដិក្ខិបតិ. អត្តការេតិ អត្តការោ. យេន អត្តនា កតកម្មេន ឥមេ សត្តា ទេវត្តម្បិ មារត្តម្បិ ព្រហ្មត្តម្បិ សាវកពោធិម្បិ បច្ចេកពោធិម្បិ សព្ពញ្ញុតម្បិ បាបុណន្តិ, តម្បិ បដិក្ខិបតិ. ទុតិយបទេន យំ បរការំ បរស្ស ឱវាទានុសាសនិំ និស្សាយ ឋបេត្វា មហាសត្តំ អវសេសោ ជនោ មនុស្សសោភគ្យតំ អាទិំ កត្វា យាវ អរហត្តំ បាបុណាតិ, តំ បរការំ បដិក្ខិបតិ. ឯវមយំ ពាលោ ជិនចក្កេ បហារំ ទេតិ នាម. នត្ថិ បុរិសការេតិ យេន បុរិសការេន សត្តា វុត្តប្បការា សម្បត្តិយោ បាបុណន្តិ, តម្បិ បដិក្ខិបតិ. នត្ថិ ពលន្តិ យម្ហិ អត្តនោ ពលេ បតិដ្ឋិតា សត្តា វីរិយំ កត្វា តា សម្បត្តិយោ បាបុណន្តិ, តំ ពលំ បដិក្ខិបតិ. នត្ថិ វីរិយន្តិអាទីនិ សព្ពានិ បុរិសការវេវចនានេវ. ‘‘ឥទំ នោ វីរិយេន ឥទំ បុរិសថាមេន, ឥទំ បុរិសបរក្កមេន បវត្ត’’ន្តិ ឯវំ បវត្តវចនបដិក្ខេបករណវសេន បនេតានិ វិសុំ អាទិយន្តិ.

សព្ពេ សត្តាតិ ឱដ្ឋគោណគទ្រភាទយោ អនវសេសេ បរិគ្គណ្ហាតិ. សព្ពេ បាណាតិ ឯកិន្ទ្រិយោ បាណោ, ទ្វិន្ទ្រិយោ បាណោតិអាទិវសេន វទតិ. សព្ពេ ភូតាតិ អណ្ឌកោសវត្ថិកោសេសុ ភូតេ សន្ធាយ វទតិ. សព្ពេ ជីវាតិ សាលិយវគោធុមាទយោ សន្ធាយ វទតិ. តេសុ ហិ សោ វិរូហនភាវេន ជីវសញ្ញី. អវសា អពលា អវីរិយាតិ តេសំ អត្តនោ វសោ វា ពលំ វា វីរិយំ វា នត្ថិ. និយតិសង្គតិភាវបរិណតាតិ ឯត្ថ និយតីតិ និយតា. សង្គតីតិ ឆន្នំ អភិជាតីនំ តត្ថ តត្ថ គមនំ. ភាវោតិ សភាវោយេវ. ឯវំ និយតិយា ច សង្គតិយា ច ភាវេន ច បរិណតា នានប្បការតំ បត្តា. យេន ហិ យថា ភវិតព្ពំ, សោ តថេវ ភវតិ. យេន ន ភវិតព្ពំ, សោ ន ភវតីតិ ទស្សេតិ. ឆស្វេវាភិជាតីសូតិ ឆសុ ឯវ អភិជាតីសុ ឋត្វា សុខញ្ច ទុក្ខញ្ច បដិសំវេទេន្តិ. អញ្ញា សុខទុក្ខភូមិ នត្ថីតិ ទស្សេតិ.

យោនិបមុខសតសហស្សានីតិ បមុខយោនីនំ ឧត្តមយោនីនំ ចុទ្ទសសតសហស្សានិ អញ្ញានិ ច សដ្ឋិសតានិ អញ្ញានិ ច ឆសតានិ. បញ្ច ច កម្មុនោ សតានីតិ បញ្ចកម្មសតានិ ច. កេវលំ តក្កមត្តកេន និរត្ថកំ ទិដ្ឋិំ ទីបេតិ. បញ្ច ច កម្មានិ តីណិ ច កម្មានីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. កេចិ បនាហុ – ‘‘បញ្ច ច កម្មានីតិ បញ្ចិន្ទ្រិយវសេន ភណតិ. តីណីតិ កាយកម្មាទិវសេនា’’តិ. កម្មេ ច ឧបឌ្ឍកម្មេ ចាតិ ឯត្ថ បនស្ស កាយកម្មញ្ច វចីកម្មញ្ច កម្មន្តិ លទ្ធិ, មនោកម្មំ ឧបឌ្ឍកម្មន្តិ. ទ្វដ្ឋិបដិបទាតិ ទ្វាសដ្ឋិ បដិបទាតិ វទតិ. ទ្វដ្ឋន្តរកប្បាតិ ឯកស្មិំ កប្បេ ចតុសដ្ឋិ អន្តរកប្បា នាម ហោន្តិ. អយំ បន អញ្ញេ ទ្វេ អជានន្តោ ឯវមាហ.

ឆឡាភិជាតិយោតិ កណ្ហាភិជាតិ, នីលាភិជាតិ, លោហិតាភិជាតិ, ហលិទ្ទាភិជាតិ, សុក្កាភិជាតិ, បរមសុក្កាភិជាតីតិ ឥមា ឆ អភិជាតិយោ វទតិ. តត្ថ ឱរព្ភិកា, សាកុណិកា, មាគវិកា, សូករិកា, លុទ្ទា, មច្ឆឃាតកា ចោរា, ចោរឃាតកា, ពន្ធនាគារិកា, យេ វា បនញ្ញេបិ កេចិ កុរូរកម្មន្តា, អយំ កណ្ហាភិជាតីតិ (អ. និ. ៦.៥៧) វទតិ. ភិក្ខូ នីលាភិជាតីតិ វទតិ, តេ កិរ ចតូសុ បច្ចយេសុ កណ្ដកេ បក្ខិបិត្វា ខាទន្តិ. ‘‘ភិក្ខូ កណ្ដកវុត្តិកា’’តិ (អ. និ. ៦.៥៧) អយញ្ហិស្ស បាឡិយេវ. អថ វា កណ្ដកវុត្តិកា ឯវ នាម ឯកេ បព្ពជិតាតិ វទតិ. លោហិតាភិជាតិ នាម និគណ្ឋា ឯកសាដកាតិ វទតិ. ឥមេ កិរ បុរិមេហិ ទ្វីហិ បណ្ឌរតរា. គិហី ឱទាតវសនា អចេលកសាវកា ហលិទ្ទាភិជាតីតិ វទតិ. ឯវំ អត្តនោ បច្ចយទាយកេ និគណ្ឋេហិបិ ជេដ្ឋកតរេ ករោតិ. អាជីវកា អាជីវកិនិយោ សុក្កាភិជាតីតិ វទតិ. តេ កិរ បុរិមេហិ ចតូហិ បណ្ឌរតរា. នន្ទោ, វច្ឆោ, កិសោ, សង្កិច្ឆោ, មក្ខលិគោសាលោ, បរមសុក្កាភិជាតីតិ (អ. និ. ៦.៥៧) វទតិ. តេ កិរ សព្ពេហិ បណ្ឌរតរា.

អដ្ឋ បុរិសភូមិយោតិ មន្ទភូមិ, ខិឌ្ឌាភូមិ, បទវីមំសភូមិ, ឧជុគតភូមិ, សេក្ខភូមិ, សមណភូមិ, ជិនភូមិ, បន្នភូមីតិ ឥមា អដ្ឋ បុរិសភូមិយោតិ វទតិ. តត្ថ ជាតទិវសតោ បដ្ឋាយ សត្តទិវសេ សម្ពាធដ្ឋានតោ និក្ខន្តត្តា សត្តា មន្ទា ហោន្តិ មោមូហា, អយំ មន្ទភូមីតិ វទតិ. យេ បន ទុគ្គតិតោ អាគតា ហោន្តិ, តេ អភិណ្ហំ រោទន្តិ ចេវ វិរវន្តិ ច, សុគតិតោ អាគតា តំ អនុស្សរិត្វា ហសន្តិ, អយំ ខិឌ្ឌាភូមិ នាម. មាតាបិតូនំ ហត្ថំ វា បាទំ វា មញ្ចំ វា បីឋំ វា គហេត្វា ភូមិយំ បទនិក្ខិបនំ បទវីមំសភូមិ នាម. បទសា គន្តុំ សមត្ថកាលេ ឧជុគតភូមិ នាម. សិប្បានិ សិក្ខិតកាលេ សេក្ខភូមិ នាម. ឃរា និក្ខម្ម បព្ពជិតកាលេ សមណភូមិ នាម. អាចរិយំ សេវិត្វា ជាននកាលេ ជិនភូមិ នាម. ភិក្ខុ ច បន្នកោ ជិនោ ន កិញ្ចិ អាហាតិ ឯវំ អលាភិំ សមណំ បន្នភូមីតិ វទតិ.

ឯកូនបញ្ញាស អាជីវកសតេតិ ឯកូនបញ្ញាសអាជីវកវុត្តិសតានិ. បរិព្ពាជកសតេតិ បរិព្ពាជកបព្ពជ្ជាសតានិ. នាគាវាសសតេតិ នាគមណ្ឌលសតានិ. វីសេ ឥន្ទ្រិយសតេតិ វីសតិន្ទ្រិយសតានិ. តិំសេ និរយសតេតិ តិំស និរយសតានិ. រជោធាតុយោតិ រជឱកិរណដ្ឋានានិ, ហត្ថបិដ្ឋិបាទបិដ្ឋាទីនិ សន្ធាយ វទតិ. សត្ត សញ្ញីគព្ភាតិ ឱដ្ឋគោណគទ្រភអជបសុមិគមហិំសេ សន្ធាយ វទតិ. សត្ត អសញ្ញីគព្ភាតិ សាលិវីហិយវគោធូមកង្គុវរកកុទ្រូសកេ សន្ធាយ វទតិ. និគណ្ឋិគព្ភាតិ គណ្ឋិម្ហិ ជាតគព្ភា, ឧច្ឆុវេឡុនឡាទយោ សន្ធាយ វទតិ. សត្ត ទេវាតិ ពហូ ទេវា. សោ បន សត្តាតិ វទតិ. មនុស្សាបិ អនន្តា, សោ សត្តាតិ វទតិ. សត្ត បិសាចាតិ បិសាចា មហន្តមហន្តា សត្តាតិ វទតិ. សរាតិ មហាសរា, កណ្ណមុណ្ឌរថការអនោតត្តសីហប្បបាតឆទ្ទន្តមន្ទាកិនីកុណាលទហេ គហេត្វា វទតិ.

បវុដាតិ គណ្ឋិកា. បបាតាតិ មហាបបាតា. បបាតសតានីតិ ខុទ្ទកបបាតសតានិ. សុបិនាតិ មហាសុបិនា. សុបិនសតានីតិ ខុទ្ទកសុបិនសតានិ. មហាកប្បិនោតិ មហាកប្បានំ. តត្ថ ឯកម្ហា មហាសរា វស្សសតេ វស្សសតេ កុសគ្គេន ឯកំ ឧទកពិន្ទុំ នីហរិត្វា សត្តក្ខត្តុំ តម្ហិ សរេ និរុទកេ កតេ ឯកោ មហាកប្បោតិ វទតិ. ឯវរូបានំ មហាកប្បានំ ចតុរាសីតិសតសហស្សានិ ខេបេត្វា ពាលេ ច បណ្ឌិតេ ច ទុក្ខស្សន្តំ ករោន្តីតិ អយមស្ស លទ្ធិ. បណ្ឌិតោបិ កិរ អន្តរា វិសុជ្ឈិតុំ ន សក្កោតិ. ពាលោបិ តតោ ឧទ្ធំ ន គច្ឆតិ.

សីលេនាតិ អចេលកសីលេន វា អញ្ញេន វា យេន កេនចិ. វតេនាតិ តាទិសេនេវ វតេន. តបេនាតិ តបោកម្មេន. អបរិបក្កំ បរិបាចេតិ នាម, យោ ‘‘អហំ បណ្ឌិតោ’’តិ អន្តរា វិសុជ្ឈតិ. បរិបក្កំ ផុស្ស ផុស្ស ព្យន្តិំ ករោតិ នាម យោ ‘‘អហំ ពាលោ’’តិ វុត្តបរិមាណំ កាលំ អតិក្កមិត្វា យាតិ. ហេវំ នត្ថីតិ ឯវំ នត្ថិ. តញ្ហិ ឧភយម្បិ ន សក្កា កាតុន្តិ ទីបេតិ. ទោណមិតេតិ ទោណេន មិតំ វិយ. សុខទុក្ខេតិ សុខទុក្ខំ. បរិយន្តកតេតិ វុត្តបរិមាណេន កាលេន កតបរិយន្តេ. នត្ថិ ហាយនវឌ្ឍនេតិ នត្ថិ ហាយនវឌ្ឍនានិ. ន សំសារោ បណ្ឌិតស្ស ហាយតិ, ន ពាលស្ស វឌ្ឍតីតិ អត្ថោ. ឧក្កំសាវកំសេតិ ឧក្កំសាវកំសា. ហាយនវឌ្ឍនានមេតំ អធិវចនំ.

ឥទានិ តមត្ថំ ឧបមាយ សាធេន្តោ ‘‘សេយ្យថាបិ នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សុត្តគុឡេតិ វេឋេត្វា កតសុត្តគុឡេ. និព្ពេឋិយមានមេវ បលេតីតិ បព្ពតេ វា រុក្ខគ្គេ វា ឋត្វា ខិត្តំ សុត្តប្បមាណេន និព្ពេឋិយមានមេវ គច្ឆតិ, សុត្តេ ខីណេ តត្ថេវ តិដ្ឋតិ, ន គច្ឆតិ. ឯវមេវ វុត្តកាលតោ ឧទ្ធំ ន គច្ឆតីតិ ទស្សេតិ.

អជិតកេសកម្ពលវាទវណ្ណនា

១៧០-១៧២. អជិតវាទេ នត្ថិ ទិន្នន្តិ ទិន្នផលាភាវំ សន្ធាយ វទតិ. យិដ្ឋំ វុច្ចតិ មហាយាគោ. ហុតន្តិ បហេណកសក្ការោ អធិប្បេតោ. តម្បិ ឧភយំ ផលាភាវមេវ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. សុកតទុក្កដានន្តិ សុកតទុក្កដានំ, កុសលាកុសលានន្តិ អត្ថោ. ផលំ វិបាកោតិ យំ ផលន្តិ វា វិបាកោតិ វា វុច្ចតិ, តំ នត្ថីតិ វទតិ. នត្ថិ អយំ លោកោតិ បរលោកេ ឋិតស្ស អយំ លោកោ នត្ថិ, នត្ថិ បរោ លោកោតិ ឥធ លោកេ ឋិតស្សាបិ បរោ លោកោ នត្ថិ, សព្ពេ តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជន្តីតិ ទស្សេតិ. នត្ថិ មាតា នត្ថិ បិតាតិ តេសុ សម្មាបដិបត្តិមិច្ឆាបដិបត្តីនំ ផលាភាវវសេន វទតិ. នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកាតិ ចវិត្វា ឧបបជ្ជនកា សត្តា នាម នត្ថីតិ វទតិ.

ចាតុមហាភូតិកោតិ ចតុមហាភូតមយោ. បថវី បថវិកាយន្តិ អជ្ឈត្តិកបថវីធាតុ ពាហិរបថវីធាតុំ. អនុបេតីតិ អនុយាយតិ. អនុបគច្ឆតីតិ តស្សេវ វេវចនំ. អនុគច្ឆតីតិបិ អត្ថោ. ឧភយេនាបិ ឧបេតិ, ឧបគច្ឆតីតិ ទស្សេតិ. អាបាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥន្ទ្រិយានីតិ មនច្ឆដ្ឋានិ ឥន្ទ្រិយានិ អាកាសំ បក្ខន្ទន្តិ. អាសន្ទិបញ្ចមាតិ និបន្នមញ្ចេន បញ្ចមា, មញ្ចោ ចេវ ចត្តារោ មញ្ចបាទេ គហេត្វា ឋិតា ចត្តារោ បុរិសា ចាតិ អត្ថោ. យាវាឡាហនាតិ យាវ សុសានា. បទានីតិ ‘អយំ ឯវំ សីលវា អហោសិ, ឯវំ ទុស្សីលោ’តិអាទិនា នយេន បវត្តានិ គុណាគុណបទានិ, សរីរមេវ វា ឯត្ថ បទានីតិ អធិប្បេតំ. កាបោតកានីតិ កបោតវណ្ណានិ, បារាវតបក្ខវណ្ណានីតិ អត្ថោ. ភស្សន្តាតិ ភស្មន្តា, អយមេវ វា បាឡិ. អាហុតិយោតិ យំ បហេណកសក្ការាទិភេទំ ទិន្នទានំ, សព្ពំ តំ ឆារិកាវសានមេវ ហោតិ, ន តតោ បរំ ផលទាយកំ ហុត្វា គច្ឆតីតិ អត្ថោ. ទត្តុបញ្ញត្តន្តិ ទត្តូហិ ពាលមនុស្សេហិ បញ្ញត្តំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘ពាលេហិ អពុទ្ធីហិ បញ្ញត្តមិទំ ទានំ, ន បណ្ឌិតេហិ. ពាលា ទេន្តិ, បណ្ឌិតា គណ្ហន្តី’តិ ទស្សេតិ.

តត្ថ បូរណោ ‘‘ករោតោ ន ករីយតិ បាប’’ន្តិ វទន្តោ កម្មំ បដិពាហតិ. អជិតោ ‘‘កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ វទន្តោ វិបាកំ បដិពាហតិ. មក្ខលិ ‘‘នត្ថិ ហេតូ’’តិ វទន្តោ ឧភយំ បដិពាហតិ. តត្ថ កម្មំ បដិពាហន្តេនាបិ វិបាកោ បដិពាហិតោ ហោតិ, វិបាកំ បដិពាហន្តេនាបិ កម្មំ បដិពាហិតំ ហោតិ. ឥតិ សព្ពេបេតេ អត្ថតោ ឧភយប្បដិពាហកា អហេតុកវាទា ចេវ អកិរិយវាទា ច នត្ថិកវាទា ច ហោន្តិ.

យេ វា បន តេសំ លទ្ធិំ គហេត្វា រត្តិដ្ឋានេ ទិវាឋានេ និសិន្នា សជ្ឈាយន្តិ វីមំសន្តិ, តេសំ ‘‘ករោតោ ន ករីយតិ បាបំ, នត្ថិ ហេតុ, នត្ថិ បច្ចយោ, មតោ ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ តស្មិំ អារម្មណេ មិច្ឆាសតិ សន្តិដ្ឋតិ, ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ, ជវនានិ ជវន្តិ, បឋមជវនេ សតេកិច្ឆា ហោន្តិ, តថា ទុតិយាទីសុ, សត្តមេ ពុទ្ធានម្បិ អតេកិច្ឆា អនិវត្តិនោ អរិដ្ឋកណ្ដកសទិសា. តត្ថ កោចិ ឯកំ ទស្សនំ ឱក្កមតិ, កោចិ ទ្វេ, កោចិ តីណិបិ, ឯកស្មិំ ឱក្កន្តេបិ, ទ្វីសុ តីសុ ឱក្កន្តេសុបិ, និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិកោវ ហោតិ; បត្តោ សគ្គមគ្គាវរណញ្ចេវ មោក្ខមគ្គាវរណញ្ច, អភព្ពោ តស្សត្តភាវស្ស អនន្តរំ សគ្គម្បិ គន្តុំ, បគេវ មោក្ខំ. វដ្ដខាណុ នាមេស សត្តោ បថវិគោបកោ, យេភុយ្យេន ឯវរូបស្ស ភវតោ វុដ្ឋានំ នត្ថិ.

‘‘តស្មា អកល្យាណជនំ, អាសីវិសមិវោរគំ;

អារកា បរិវជ្ជេយ្យ, ភូតិកាមោ វិចក្ខណោ’’តិ.

បកុធកច្ចាយនវាទវណ្ណនា

១៧៣-១៧៥. បកុធវាទេ អកដាតិ អកតា. អកដវិធាតិ អកតវិធានា. ឯវំ ករោហីតិ កេនចិ ការាបិតាបិ ន ហោន្តីតិ អត្ថោ. អនិម្មិតាតិ ឥទ្ធិយាបិ ន និម្មិតា. អនិម្មាតាតិ អនិម្មាបិតា, កេចិ អនិម្មាបេតព្ពាតិ បទំ វទន្តិ, តំ នេវ បាឡិយំ, ន អដ្ឋកថាយំ ទិស្សតិ. វញ្ឈាទិបទត្តយំ វុត្តត្ថមេវ. ន ឥញ្ជន្តីតិ ឯសិកត្ថម្ភោ វិយ ឋិតត្តា ន ចលន្តិ. ន វិបរិណមន្តីតិ បកតិំ ន ជហន្តិ. ន អញ្ញមញ្ញំ ព្យាពាធេន្តីតិ ន អញ្ញមញ្ញំ ឧបហនន្តិ. នាលន្តិ ន សមត្ថា. បថវិកាយោតិអាទីសុ បថវីយេវ បថវិកាយោ, បថវិសមូហោ វា. តត្ថាតិ តេសុ ជីវសត្តមេសុ កាយេសុ. សត្តន្នំ ត្វេវ កាយានន្តិ យថា មុគ្គរាសិអាទីសុ បហតំ សត្ថំ មុគ្គាទីនំ អន្តរេន បវិសតិ, ឯវំ សត្តន្នំ កាយានំ អន្តរេន ឆិទ្ទេន វិវរេន សត្ថំ បវិសតិ. តត្ថ អហំ ឥមំ ជីវិតា វោរោបេមីតិ កេវលំ សញ្ញាមត្តមេវ ហោតីតិ ទស្សេតិ.

និគណ្ឋនាដបុត្តវាទវណ្ណនា

១៧៦-១៧៨. នាដបុត្តវាទេ ចាតុយាមសំវរសំវុតោតិ ចតុកោដ្ឋាសេន សំវរេន សំវុតោ. សព្ពវារិវារិតោ ចាតិ វារិតសព្ពឧទកោ បដិក្ខិត្តសព្ពសីតោទកោតិ អត្ថោ. សោ កិរ សីតោទកេ សត្តសញ្ញី ហោតិ, តស្មា ន តំ វឡញ្ជេតិ. សព្ពវារិយុត្តោតិ សព្ពេន បាបវារណេន យុត្តោ. សព្ពវារិធុតោតិ សព្ពេន បាបវារណេន ធុតបាបោ. សព្ពវារិផុដោតិ សព្ពេន បាបវារណេន ផុដ្ឋោ. គតត្តោតិ កោដិប្បត្តចិត្តោ. យតត្តោតិ សំយតចិត្តោ. ឋិតត្តោតិ សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តោ. ឯតស្ស វាទេ កិញ្ចិ សាសនានុលោមម្បិ អត្ថិ, អសុទ្ធលទ្ធិតាយ បន សព្ពា ទិដ្ឋិយេវ ជាតា.

សញ្ចយពេលដ្ឋបុត្តវាទវណ្ណនា

១៧៩-១៨១. សញ្ចយវាទោ អមរាវិក្ខេបេ វុត្តនយោ ឯវ.

បឋមសន្ទិដ្ឋិកសាមញ្ញផលវណ្ណនា

១៨២. សោហំ, ភន្តេតិ សោ អហំ ភន្តេ, វាលុកំ បីឡេត្វា តេលំ អលភមានោ វិយ តិត្ថិយវាទេសុ សារំ អលភន្តោ ភគវន្តំ បុច្ឆាមីតិ អត្ថោ.

១៨៣. យថា តេ ខមេយ្យាតិ យថា តេ រុច្ចេយ្យ. ទាសោតិ អន្តោជាតធនក្កីតករមរានីតសាមំទាសព្យោបគតានំ អញ្ញតរោ. កម្មការោតិ អនលសោ កម្មករណសីលោយេវ. ទូរតោ ទិស្វា បឋមមេវ ឧដ្ឋហតីតិ បុព្ពុដ្ឋាយី. ឯវំ ឧដ្ឋិតោ សាមិនោ អាសនំ បញ្ញបេត្វា បាទធោវនាទិកត្តព្ពកិច្ចំ កត្វា បច្ឆា និបតតិ និសីទតីតិ បច្ឆានិបាតី. សាមិកម្ហិ វា សយនតោ អវុដ្ឋិតេ បុព្ពេយេវ វុដ្ឋាតីតិ បុព្ពុដ្ឋាយី. បច្ចូសកាលតោ បដ្ឋាយ យាវ សាមិនោ រត្តិំ និទ្ទោក្កមនំ, តាវ សព្ពកិច្ចានិ កត្វា បច្ឆា និបតតិ, សេយ្យំ កប្បេតីតិ បច្ឆានិបាតី. កិំ ករោមិ, កិំ ករោមីតិ ឯវំ កិំការមេវ បដិសុណន្តោ វិចរតីតិ កិំ ការបដិស្សាវី. មនាបមេវ កិរិយំ ករោតីតិ មនាបចារី. បិយមេវ វទតីតិ បិយវាទី. សាមិនោ តុដ្ឋបហដ្ឋំ មុខំ ឧល្លោកយមានោ វិចរតីតិ មុខុល្លោកកោ.

ទេវោ មញ្ញេតិ ទេវោ វិយ. សោ វតស្សាហំ បុញ្ញានិ ករេយ្យន្តិ សោ វត អហំ ឯវរូបោ អស្សំ, យទិ បុញ្ញានិ ករេយ្យន្តិ អត្ថោ. ‘‘សោ វតស្ស’ស្ស’’ន្តិបិ បាឋោ, អយមេវត្ថោ. យំនូនាហន្តិ សចេ ទានំ ទស្សាមិ, យំ រាជា ឯកទិវសំ ទេតិ, តតោ សតភាគម្បិ យាវជីវំ ន សក្ខិស្សាមិ ទាតុន្តិ បព្ពជ្ជាយំ ឧស្សាហំ កត្វា ឯវំ ចិន្តនភាវំ ទស្សេតិ.

កាយេន សំវុតោតិ កាយេន បិហិតោ ហុត្វា អកុសលស្ស បវេសនទ្វារំ ថកេត្វាតិ អត្ថោ. ឯសេវ នយោ សេសបទទ្វយេបិ. ឃាសច្ឆាទនបរមតាយាតិ ឃាសច្ឆាទនេន បរមតាយ ឧត្តមតាយ, ឯតទត្ថម្បិ អនេសនំ បហាយ អគ្គសល្លេខេន សន្តុដ្ឋោតិ អត្ថោ. អភិរតោ បវិវេកេតិ ‘‘កាយវិវេកោ ច វិវេកដ្ឋកាយានំ, ចិត្តវិវេកោ ច នេក្ខម្មាភិរតានំ, បរមវោទានប្បត្តានំ ឧបធិវិវេកោ ច និរុបធីនំ បុគ្គលានំ វិសង្ខារគតាន’’ន្តិ ឯវំ វុត្តេ តិវិធេបិ វិវេកេ រតោ; គណសង្គណិកំ បហាយ កាយេន ឯកោ វិហរតិ, ចិត្តកិលេសសង្គណិកំ បហាយ អដ្ឋសមាបត្តិវសេន ឯកោ វិហរតិ, ផលសមាបត្តិំ វា និរោធសមាបត្តិំ វា បវិសិត្វា និព្ពានំ បត្វា វិហរតីតិ អត្ថោ. យគ្ឃេតិ ចោទនត្ថេ និបាតោ.

១៨៤. អាសនេនបិ និមន្តេយ្យាមាតិ និសិន្នាសនំ បប្ផោដេត្វា ឥធ និសីទថាតិ វទេយ្យាម. អភិនិមន្តេយ្យាមបិ នន្តិ អភិហរិត្វាបិ នំ និមន្តេយ្យាម. តត្ថ ទុវិធោ អភិហារោ – វាចាយ ចេវ កាយេន ច. តុម្ហាកំ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ អម្ហាកំ ចីវរាទីហិ វទេយ្យាថ យេនត្ថោតិ វទន្តោ ហិ វាចាយ អភិហរិត្វា និមន្តេតិ នាម. ចីវរាទិវេកល្លំ សល្លក្ខេត្វា ឥទំ គណ្ហាថាតិ តានិ ទេន្តោ បន កាយេន អភិហរិត្វា និមន្តេតិ នាម. តទុភយម្បិ សន្ធាយ អភិនិមន្តេយ្យាមបិ នន្តិ អាហ. ឯត្ថ ច គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារោតិ យំ កិញ្ចិ គិលានស្ស សប្បាយំ ឱសធំ. វចនត្ថោ បន វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តោ. រក្ខាវរណគុត្តិន្តិ រក្ខាសង្ខាតញ្ចេវ អាវរណសង្ខាតញ្ច គុត្តិំ. សា បនេសា ន អាវុធហត្ថេ បុរិសេ ឋបេន្តេន ធម្មិកា នាម សំវិទហិតា ហោតិ. យថា បន អវេលាយ កដ្ឋហារិកបណ្ណហារិកាទយោ វិហារំ ន បវិសន្តិ, មិគលុទ្ទកាទយោ វិហារសីមាយ មិគេ វា មច្ឆេ វា ន គណ្ហន្តិ, ឯវំ សំវិទហន្តេន ធម្មិកា នាម រក្ខា សំវិហិតា ហោតិ, តំ សន្ធាយាហ – ‘‘ធម្មិក’’ន្តិ.

១៨៥. យទិ ឯវំ សន្តេតិ យទិ តវ ទាសោ តុយ្ហំ សន្តិកា អភិវាទនាទីនិ លភេយ្យ. ឯវំ សន្តេ. អទ្ធាតិ ឯកំសវចនមេតំ. បឋមន្តិ ភណន្តោ អញ្ញស្សាបិ អត្ថិតំ ទីបេតិ. តេនេវ ច រាជា សក្កា បន, ភន្តេ, អញ្ញម្បីតិអាទិមាហ.

ទុតិយសន្ទិដ្ឋិកសាមញ្ញផលវណ្ណនា

១៨៦-១៨៨. កសតីតិ កស្សកោ. គេហស្ស បតិ, ឯកគេហមត្តេ ជេដ្ឋកោតិ គហបតិកោ. ពលិសង្ខាតំ ករំ ករោតីតិ ករការកោ. ធញ្ញរាសិំ ធនរាសិញ្ច វឌ្ឍេតីតិ រាសិវឌ្ឍកោ.

អប្បំ វាតិ បរិត្តកំ វា អន្តមសោ តណ្ឌុលនាឡិមត្តកម្បិ. ភោគក្ខន្ធន្តិ ភោគរាសិំ. មហន្តំ វាតិ វិបុលំ វា. យថា ហិ មហន្តំ បហាយ បព្ពជិតុំ ទុក្ករំ, ឯវំ អប្បម្បីតិ ទស្សនត្ថំ ឧភយមាហ. ទាសវារេ បន យស្មា ទាសោ អត្តនោបិ អនិស្សរោ, បគេវ ភោគានំ. យញ្ហិ តស្ស ធនំ, តំ សាមិកានញ្ញេវ ហោតិ, តស្មា ភោគគ្គហណំ ន កតំ. ញាតិយេវ ញាតិបរិវដ្ដោ.

បណីតតរសាមញ្ញផលវណ្ណនា

១៨៩. សក្កា បន, ភន្តេ, អញ្ញម្បិ ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ ឥធ ឯវមេវាតិ ន វុត្តំ. តំ កស្មាតិ ចេ, ឯវមេវាតិ ហិ វុច្ចមានេ បហោតិ ភគវា សកលម្បិ រត្តិន្ទិវំ តតោ វា ភិយ្យោបិ ឯវរូបាហិ ឧបមាហិ សាមញ្ញផលំ ទីបេតុំ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ឯតស្ស ភគវតោ វចនសវនេ បរិយន្តំ នាម នត្ថិ, តថាបិ អត្ថោ តាទិសោយេវ ភវិស្សតីតិ ចិន្តេត្វា ឧបរិ វិសេសំ បុច្ឆន្តោ ឯវមេវាតិ អវត្វា – ‘‘អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ចា’’តិ អាហ. តត្ថ អភិក្កន្តតរន្តិ អភិមនាបតរំ អតិសេដ្ឋតរន្តិ អត្ថោ. បណីតតរន្តិ ឧត្តមតរំ. តេន ហីតិ ឧយ្យោជនត្ថេ និបាតោ. សវនេ ឧយ្យោជេន្តោ ហិ នំ ឯវមាហ. សុណោហីតិ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច សាមញ្ញផលំ សុណាតិ.

សាធុកំ មនសិករោហីតិ ឯត្ថ បន សាធុកំ សាធូតិ ឯកត្ថមេតំ. អយញ្ហិ សាធុ-សទ្ទោ អាយាចនសម្បដិច្ឆនសម្បហំសនសុន្ទរ ទឡ្ហីកម្មាទីសុ ទិស្សតិ. ‘‘សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា សង្ខិត្តេន ធម្មំ ទេសេតូ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៤.៩៥) ហិ អាយាចនេ ទិស្សតិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេតិ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.៨៦) សម្បដិច្ឆនេ. ‘‘សាធុ សាធុ, សារិបុត្តា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៣៤៩) សម្បហំសនេ.

‘‘សាធុ ធម្មរុចិ រាជា, សាធុ បញ្ញាណវា នរោ;

សាធុ មិត្តានមទ្ទុព្ភោ, បាបស្សាករណំ សុខ’’ន្តិ. (ជា. ២.១៧.១០១);

អាទីសុ សុន្ទរេ. ‘‘តេន ហិ, ព្រាហ្មណ, សុណោហិ សាធុកំ មនសិ ករោហី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.១៩២) សាធុកសទ្ទោយេវ ទឡ្ហីកម្មេ, អាណត្តិយន្តិបិ វុច្ចតិ. ឥធាបិ អស្ស ឯត្ថេវ ទឡ្ហីកម្មេ ច អាណត្តិយញ្ច វេទិតព្ពោ. សុន្ទរេបិ វដ្ដតិ. ទឡ្ហីកម្មត្ថេន ហិ ទឡ្ហមិមំ ធម្មំ សុណាហិ, សុគ្គហិតំ គណ្ហន្តោ. អាណត្តិអត្ថេន មម អាណត្តិយា សុណាហិ, សុន្ទរត្ថេន សុន្ទរមិមំ ភទ្ទកំ ធម្មំ សុណាហីតិ ឯវំ ទីបិតំ ហោតិ.

មនសិ ករោហីតិ អាវជ្ជ, សមន្នាហរាតិ អត្ថោ, អវិក្ខិត្តចិត្តោ ហុត្វា និសាមេហិ, ចិត្តេ ករោហីតិ អធិប្បាយោ. អបិ ចេត្ថ សុណោហីតិ សោតិន្ទ្រិយវិក្ខេបនិវារណមេតំ. សាធុកំ មនសិ ករោហីតិ មនសិការេ ទឡ្ហីកម្មនិយោជនេន មនិន្ទ្រិយវិក្ខេបនិវារណំ. បុរិមញ្ចេត្ថ ព្យញ្ជនវិបល្លាសគ្គាហវារណំ, បច្ឆិមំ អត្ថវិបល្លាសគ្គាហវារណំ. បុរិមេន ច ធម្មស្សវនេ និយោជេតិ, បច្ឆិមេន សុតានំ ធម្មានំ ធារណូបបរិក្ខាទីសុ. បុរិមេន ច សព្យញ្ជនោ អយំ ធម្មោ, តស្មា សវនីយោតិ ទីបេតិ. បច្ឆិមេន សត្ថោ, តស្មា សាធុកំ មនសិ កាតព្ពោតិ. សាធុកបទំ វា ឧភយបទេហិ យោជេត្វា យស្មា អយំ ធម្មោ ធម្មគម្ភីរោ ចេវ ទេសនាគម្ភីរោ ច, តស្មា សុណាហិ សាធុកំ, យស្មា អត្ថគម្ភីរោ ច បដិវេធគម្ភីរោ ច, តស្មា សាធុកំ មនសិ ករោហីតិ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពា. ភាសិស្សាមីតិ សក្កា មហារាជាតិ ឯវំ បដិញ្ញាតំ សាមញ្ញផលទេសនំ វិត្ថារតោ ភាសិស្សាមិ. ‘‘ទេសេស្សាមី’’តិ ហិ សង្ខិត្តទីបនំ ហោតិ. ភាសិស្សាមីតិ វិត្ថារទីបនំ. តេនាហ វង្គីសត្ថេរោ –

‘‘សង្ខិត្តេនបិ ទេសេតិ, វិត្ថារេនបិ ភាសតិ;

សាឡិកាយិវ និគ្ឃោសោ, បដិភានំ ឧទីរយី’’តិ. (សំ. និ. ១.២១៤);

ឯវំ វុត្តេ ឧស្សាហជាតោ ហុត្វា – ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ រាជា មាគធោ អជាតសត្តុ វេទេហិបុត្តោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ ភគវតោ វចនំ សម្បដិច្ឆិ, បដិគ្គហេសីតិ វុត្តំ ហោតិ.

១៩០. អថស្ស ភគវា ឯតទវោច, ឯតំ អវោច, ឥទានិ វត្តព្ពំ ‘‘ឥធ មហារាជា’’តិអាទិំ សកលំ សុត្តំ អវោចាតិ អត្ថោ. តត្ថ ឥធាតិ ទេសាបទេសេ និបាតោ, ស្វាយំ កត្ថចិ លោកំ ឧបាទាយ វុច្ចតិ. យថាហ – ‘‘ឥធ តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. កត្ថចិ សាសនំ យថាហ – ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, បឋមោ សមណោ, ឥធ ទុតិយោ សមណោ’’តិ (អ. និ. ៤.២៤១). កត្ថចិ ឱកាសំ. យថាហ –

‘‘ឥធេវ តិដ្ឋមានស្ស, ទេវភូតស្ស មេ សតោ;

បុនរាយុ ច មេ លទ្ធោ, ឯវំ ជានាហិ មារិសា’’តិ. (ទី. និ. ២.៣៦៩);

កត្ថចិ បទបូរណមត្តមេវ. យថាហ ‘‘ឥធាហំ, ភិក្ខវេ, ភុត្តាវី អស្សំ បវារិតោ’’តិ (ម. និ. ១.៣០). ឥធ បន លោកំ ឧបាទាយ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. មហារាជាតិ យថា បដិញ្ញាតំ ទេសនំ ទេសេតុំ បុន មហារាជាតិ អាលបតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘មហារាជ ឥមស្មិំ លោកេ តថាគតោ ឧប្បជ្ជតិ អរហំ…បេ… ពុទ្ធោ ភគវា’’តិ. តត្ថ តថាគតសទ្ទោ ព្រហ្មជាលេ វុត្តោ. អរហន្តិអាទយោ វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារិតា. លោកេ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯត្ថ បន លោកោតិ – ឱកាសលោកោ សត្តលោកោ សង្ខារលោកោតិ តិវិធោ. ឥធ បន សត្តលោកោ អធិប្បេតោ. សត្តលោកេ ឧប្បជ្ជមានោបិ ច តថាគតោ ន ទេវលោកេ, ន ព្រហ្មលោកេ, មនុស្សលោកេវ ឧប្បជ្ជតិ. មនុស្សលោកេបិ ន អញ្ញស្មិំ ចក្កវាឡេ, ឥមស្មិំយេវ ចក្កវាឡេ. តត្រាបិ ន សព្ពដ្ឋានេសុ, ‘‘បុរត្ថិមាយ ទិសាយ គជង្គលំ នាម និគមោ តស្សាបរេន មហាសាលោ, តតោ បរា បច្ចន្តិមា ជនបទា ឱរតោ មជ្ឈេ, បុរត្ថិមទក្ខិណាយ ទិសាយ សលឡវតី នាម នទី. តតោ បរា បច្ចន្តិមា ជនបទា, ឱរតោ មជ្ឈេ, ទក្ខិណាយ ទិសាយ សេតកណ្ណិកំ នាម និគមោ, តតោ បរា បច្ចន្តិមា ជនបទា, ឱរតោ មជ្ឈេ, បច្ឆិមាយ ទិសាយ ថូណំ នាម ព្រាហ្មណគាមោ, តតោ បរា បច្ចន្តិមា ជនបទា, ឱរតោ មជ្ឈេ, ឧត្តរាយ ទិសាយ ឧសិរទ្ធជោ នាម បព្ពតោ, តតោ បរា បច្ចន្តិមា ជនបទា ឱរតោ មជ្ឈេ’’តិ ឯវំ បរិច្ឆិន្នេ អាយាមតោ តិយោជនសតេ, វិត្ថារតោ អឌ្ឍតេយ្យយោជនសតេ, បរិក្ខេបតោ នវយោជនសតេ មជ្ឈិមបទេសេ ឧប្បជ្ជតិ. ន កេវលញ្ច តថាគតោ, បច្ចេកពុទ្ធា, អគ្គសាវកា, អសីតិមហាថេរា, ពុទ្ធមាតា, ពុទ្ធបិតា, ចក្កវត្តី រាជា អញ្ញេ ច សារប្បត្តា ព្រាហ្មណគហបតិកា ឯត្ថេវុប្បជ្ជន្តិ.

តត្ថ តថាគតោ សុជាតាយ ទិន្នមធុបាយាសភោជនតោ យាវ អរហត្តមគ្គោ, តាវ ឧប្បជ្ជតិ នាម, អរហត្តផលេ ឧប្បន្នោ នាម. មហាភិនិក្ខមនតោ វា យាវ អរហត្តមគ្គោ. តុសិតភវនតោ វា យាវ អរហត្តមគ្គោ. ទីបង្ករបាទមូលតោ វា យាវ អរហត្តមគ្គោ, តាវ ឧប្បជ្ជតិ នាម, អរហត្តផលេ ឧប្បន្នោ នាម. ឥធ សព្ពបឋមំ ឧប្បន្នភាវំ សន្ធាយ ឧប្បជ្ជតីតិ វុត្តំ. តថាគតោ លោកេ ឧប្បន្នោ ហោតីតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ.

សោ ឥមំ លោកន្តិ សោ ភគវា ឥមំ លោកំ. ឥទានិ វត្តព្ពំ និទស្សេតិ. សទេវកន្តិ សហ ទេវេហិ សទេវកំ. ឯវំ សហ មារេន សមារកំ, សហ ព្រហ្មុនា សព្រហ្មកំ, សហ សមណព្រាហ្មណេហិ សស្សមណព្រាហ្មណិំ. បជាតត្តា បជា, តំ បជំ. សហ ទេវមនុស្សេហិ សទេវមនុស្សំ. តត្ថ សទេវកវចនេន បញ្ច កាមាវចរទេវគ្គហណំ វេទិតព្ពំ. សមារក – វចនេន ឆដ្ឋកាមាវចរទេវគ្គហណំ. សព្រហ្មកវចនេន ព្រហ្មកាយិកាទិព្រហ្មគ្គហណំ. សស្សមណព្រាហ្មណីវចនេន សាសនស្ស បច្ចត្ថិកបច្ចាមិត្តសមណព្រាហ្មណគ្គហណំ, សមិតបាបពាហិតបាបសមណព្រាហ្មណគ្គហណញ្ច. បជាវចនេន សត្តលោកគ្គហណំ. សទេវមនុស្សវចនេន សម្មុតិទេវអវសេសមនុស្សគ្គហណំ. ឯវមេត្ថ តីហិ បទេហិ ឱកាសលោកេន សទ្ធិំ សត្តលោកោ. ទ្វីហិ បជាវសេន សត្តលោកោវ គហិតោតិ វេទិតព្ពោ.

អបរោ នយោ, សទេវកគ្គហណេន អរូបាវចរទេវលោកោ គហិតោ. សមារកគ្គហណេន ឆ កាមាវចរទេវលោកោ. សព្រហ្មកគ្គហណេន រូបី ព្រហ្មលោកោ. សស្សមណព្រាហ្មណាទិគ្គហណេន ចតុបរិសវសេន សម្មុតិទេវេហិ វា សហ មនុស្សលោកោ, អវសេសសព្ពសត្តលោកោ វា.

អបិ ចេត្ថ សទេវកវចនេន ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទតោ សព្ពស្ស លោកស្ស សច្ឆិកតភាវមាហ. តតោ យេសំ អហោសិ – ‘‘មារោ មហានុភាវោ ឆ កាមាវចរិស្សរោ វសវត្តី, កិំ សោបិ ឯតេន សច្ឆិកតោ’’តិ, តេសំ វិមតិំ វិធមន្តោ ‘‘សមារក’’ន្តិ អាហ. យេសំ បន អហោសិ – ‘‘ព្រហ្មា មហានុភាវោ ឯកង្គុលិយា ឯកស្មិំ ចក្កវាឡសហស្សេ អាលោកំ ផរតិ, ទ្វីហិ …បេ… ទសហិ អង្គុលីហិ ទសសុ ចក្កវាឡសហស្សេសុ អាលោកំ ផរតិ. អនុត្តរញ្ច ឈានសមាបត្តិសុខំ បដិសំវេទេតិ, កិំ សោបិ សច្ឆិកតោ’’តិ, តេសំ វិមតិំ វិធមន្តោ សព្រហ្មកន្តិ អាហ. តតោ យេ ចិន្តេសុំ – ‘‘បុថូ សមណព្រាហ្មណា សាសនស្ស បច្ចត្ថិកា, កិំ តេបិ សច្ឆិកតា’’តិ, តេសំ វិមតិំ វិធមន្តោ សស្សមណព្រាហ្មណិំ បជន្តិ អាហ. ឯវំ ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋានំ សច្ឆិកតភាវំ បកាសេត្វា អថ សម្មុតិទេវេ អវសេសមនុស្សេ ច ឧបាទាយ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវសេន សេសសត្តលោកស្ស សច្ឆិកតភាវំ បកាសេន្តោ សទេវមនុស្សន្តិ អាហ. អយមេត្ថ ភាវានុក្កមោ.

បោរាណា បនាហុ សទេវកន្តិ ទេវេហិ សទ្ធិំ អវសេសលោកំ. សមារកន្តិ មារេន សទ្ធិំ អវសេសលោកំ. សព្រហ្មកន្តិ ព្រហ្មេហិ សទ្ធិំ អវសេសលោកំ. ឯវំ សព្ពេបិ តិភវូបគេ សត្តេ តីហាការេហិ តីសុ បទេសុ បក្ខិបិត្វា បុន ទ្វីហិ បទេហិ បរិយាទិយន្តោ សស្សមណព្រាហ្មណិំ បជំ សទេវមនុស្សន្តិ អាហ. ឯវំ បញ្ចហិបិ បទេហិ តេន តេនាការេន តេធាតុកមេវ បរិយាទិន្នន្តិ.

សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេតីតិ ឯត្ថ បន សយន្តិ សាមំ អបរនេយ្យោ ហុត្វា. អភិញ្ញាតិ អភិញ្ញាយ, អធិកេន ញាណេន ញត្វាតិ អត្ថោ. សច្ឆិកត្វាតិ បច្ចក្ខំ កត្វា, ឯតេន អនុមានាទិបដិក្ខេបោ កតោ ហោតិ. បវេទេតីតិ ពោធេតិ វិញ្ញាបេតិ បកាសេតិ.

សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ…បេ… បរិយោសានកល្យាណន្តិ សោ ភគវា សត្តេសុ ការុញ្ញតំ បដិច្ច ហិត្វាបិ អនុត្តរំ វិវេកសុខំ ធម្មំ ទេសេតិ. តញ្ច ខោ អប្បំ វា ពហុំ វា ទេសេន្តោ អាទិកល្យាណាទិប្បការមេវ ទេសេតិ. អាទិម្ហិបិ, កល្យាណំ ភទ្ទកំ អនវជ្ជមេវ កត្វា ទេសេតិ, មជ្ឈេបិ, បរិយោសានេបិ, កល្យាណំ ភទ្ទកំ អនវជ្ជមេវ កត្វា ទេសេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ អត្ថិ ទេសនាយ អាទិមជ្ឈបរិយោសានំ, អត្ថិ សាសនស្ស. ទេសនាយ តាវ ចតុប្បទិកាយបិ គាថាយ បឋមបាទោ អាទិ នាម, តតោ ទ្វេ មជ្ឈំ នាម, អន្តេ ឯកោ បរិយោសានំ នាម. ឯកានុសន្ធិកស្ស សុត្តស្ស និទានំ អាទិ, ឥទមវោចាតិ បរិយោសានំ, ឧភិន្នមន្តរា មជ្ឈំ. អនេកានុសន្ធិកស្ស សុត្តស្ស បឋមានុសន្ធិ អាទិ, អន្តេ អនុសន្ធិ បរិយោសានំ, មជ្ឈេ ឯកោ វា ទ្វេ វា ពហូ វា មជ្ឈមេវ.

សាសនស្ស បន សីលសមាធិវិបស្សនា អាទិ នាម. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘កោ ចាទិ កុសលានំ ធម្មានំ? សីលញ្ច សុវិសុទ្ធំ ទិដ្ឋិ ច ឧជុកា’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៦៩). ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, មជ្ឈិមា បដិបទា តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធា’’តិ ឯវំ វុត្តោ បន អរិយមគ្គោ មជ្ឈំ នាម. ផលញ្ចេវ និព្ពានញ្ច បរិយោសានំ នាម. ‘‘ឯតទត្ថមិទំ, ព្រាហ្មណ, ព្រហ្មចរិយំ, ឯតំ សារំ, ឯតំ បរិយោសាន’’ន្តិ (ម. និ. ១.៣២៤) ហិ ឯត្ថ ផលំ បរិយោសានន្តិ វុត្តំ. ‘‘និព្ពានោគធំ ហិ, អាវុសោ វិសាខ, ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតិ, និព្ពានបរាយនំ និព្ពានបរិយោសាន’’ន្តិ (ម. និ. ១.៤៦៦) ឯត្ថ និព្ពានំ បរិយោសានន្តិ វុត្តំ. ឥធ ទេសនាយ អាទិមជ្ឈបរិយោសានំ អធិប្បេតំ. ភគវា ហិ ធម្មំ ទេសេន្តោ អាទិម្ហិ សីលំ ទស្សេត្វា មជ្ឈេ មគ្គំ បរិយោសានេ និព្ពានំ ទស្សេតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណ’’ន្តិ. តស្មា អញ្ញោបិ ធម្មកថិកោ ធម្មំ កថេន្តោ –

‘‘អាទិម្ហិ សីលំ ទស្សេយ្យ, មជ្ឈេ មគ្គំ វិភាវយេ;

បរិយោសានម្ហិ និព្ពានំ, ឯសា កថិកសណ្ឋិតី’’តិ.