៣. អម្ពដ្ឋសុត្តវណ្ណនា

អទ្ធានគមនវណ្ណនា

២៥៤. ឯវំ មេ សុតំ…បេ… កោសលេសូតិ អម្ពដ្ឋសុត្តំ. តត្រាយំ អបុព្ពបទវណ្ណនា. កោសលេសូតិ កោសលា នាម ជានបទិនោ រាជកុមារា. តេសំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ រូឡ្ហីសទ្ទេន កោសលាតិ វុច្ចតិ, តស្មិំ កោសលេសុ ជនបទេ. បោរាណា បនាហុ – យស្មា បុព្ពេ មហាបនាទំ រាជកុមារំ នានានាដកាទីនិ ទិស្វា សិតមត្តម្បិ អករោន្តំ សុត្វា រាជា អាហ – ‘‘យោ មម បុត្តំ ហសាបេតិ, សព្ពាលង្ការេន នំ អលង្ករោមី’’តិ. តតោ នង្គលានិបិ ឆឌ្ឌេត្វា មហាជនកាយេ សន្និបតិតេ មនុស្សា សាតិរេកានិ សត្តវស្សានិ នានាកីឡាយោ ទស្សេត្វាបិ តំ ហសាបេតុំ នាសក្ខិំសុ, តតោ សក្កោ ទេវរាជា នាដកំ បេសេសិ, សោ ទិព្ពនាដកំ ទស្សេត្វា ហសាបេសិ. អថ តេ មនុស្សា អត្តនោ អត្តនោ វសនោកាសាភិមុខា បក្កមិំសុ. តេ បដិបថេ មិត្តសុហជ្ជាទយោ ទិស្វា បដិសន្ថារំ ករោន្តា – ‘‘កច្ចិ ភោ កុសលំ, កច្ចិ ភោ កុសល’’ន្តិ អាហំសុ. តស្មា តំ ‘‘កុសល’’ន្តិ វចនំ ឧបាទាយ សោ បទេសោ កោសលាតិ វុច្ចតីតិ.

ចារិកំ ចរមានោតិ អទ្ធានគមនំ គច្ឆន្តោ. ចារិកា ច នាមេសា ភគវតោ ទុវិធា ហោតិ – តុរិតចារិកា ច, អតុរិតចារិកា ច. តត្ថ ទូរេបិ ពោធនេយ្យបុគ្គលំ ទិស្វា តស្ស ពោធនត្ថាយ សហសា គមនំ តុរិតចារិកា នាម, សា មហាកស្សបស្ស បច្ចុគ្គមនាទីសុ ទដ្ឋព្ពា. ភគវា ហិ មហាកស្សបត្ថេរំ បច្ចុគ្គច្ឆន្តោ មុហុត្តេន តិគាវុតំ មគ្គំ អគមាសិ. អាឡវកស្សត្ថាយ តិំសយោជនំ, តថា អង្គុលិមាលស្ស. បក្កុសាតិស្ស បន បញ្ចចត្តាលីសយោជនំ. មហាកប្បិនស្ស វីសយោជនសតំ. ធនិយស្សត្ថាយ សត្តយោជនសតានិ អគមាសិ. ធម្មសេនាបតិនោ សទ្ធិវិហារិកស្ស វនវាសីតិស្សសាមណេរស្ស តិគាវុតាធិកំ វីសយោជនសតំ.

ឯកទិវសំ កិរ ថេរោ – ‘‘តិស្សសាមណេរស្ស សន្តិកំ, ភន្តេ, គច្ឆាមី’’តិ អាហ. ភគវា – ‘‘អហម្បិ គមិស្សាមី’’តិ វត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ – ‘‘អានន្ទ, វីសតិសហស្សានំ ឆឡភិញ្ញានំ អារោចេហិ, ភគវា កិរ វនវាសិស្ស តិស្សសាមណេរស្ស សន្តិកំ គមិស្សតី’’តិ. តតោ ទុតិយទិវសេ វីសតិសហស្សខីណាសវបរិវារោ អាកាសេ ឧប្បតិត្វា វីសតិយោជនសតមត្ថកេ តស្ស គោចរគាមទ្វារេ ឱតរិត្វា ចីវរំ បារុបិ. តំ កម្មន្តំ គច្ឆមានា មនុស្សា ទិស្វា – ‘‘សត្ថា នោ អាគតោ, មា កម្មន្តំ អគមិត្ថា’’តិ វត្វា អាសនានិ បញ្ញបេត្វា យាគុំ ទត្វា បាតរាសភត្តំ ករោន្តា – ‘‘កុហិំ, ភន្តេ, ភគវា គច្ឆតី’’តិ ទហរភិក្ខូ បុច្ឆិំសុ. ឧបាសកា ន ភគវា អញ្ញត្ថ គច្ឆតិ, ឥធេវ តិស្សសាមណេរស្ស ទស្សនត្ថាយាគតោតិ. តេ – ‘‘អម្ហាកំ កុលូបកស្ស កិរ ថេរស្ស ទស្សនត្ថាយ សត្ថា អាគតោ, នោ វត នោ ថេរោ ឱរមត្តកោ’’តិ សោមនស្សជាតា អហេសុំ.

អថ ខោ ភគវតោ ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ សាមណេរោ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា – ‘‘ឧបាសកា, មហាភិក្ខុសង្ឃោ’’តិ បុច្ឆិ. អថស្ស តេ ‘‘សត្ថា, ភន្តេ, អាគតោ’’តិ អារោចេសុំ. សោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បិណ្ឌបាតេន អាបុច្ឆិ. សត្ថា តស្ស បត្តំ ហត្ថេន គហេត្វា – ‘‘អលំ, តិស្ស, និដ្ឋិតំ ភត្តកិច្ច’’ន្តិ អាហ. តតោ ឧបជ្ឈាយំ អាបុច្ឆិត្វា អត្តនោ បត្តាសនេ និសីទិត្វា ភត្តកិច្ចមកាសិ. អថស្ស ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ សត្ថា មង្គលំ វត្វា និក្ខមិត្វា គាមទ្វារេ ឋត្វា – ‘‘កតរោ តេ, តិស្ស, វសនដ្ឋានំ គតមគ្គោ’’តិ អាហ. អយំ ភគវាតិ. មគ្គំ ទេសយមានោ បុរតោ យាហិ តិស្សាតិ. ភគវា កិរ សទេវកស្ស លោកស្ស មគ្គទេសកោបិ សមានោ សកលេ តិគាវុតេ មគ្គេ ‘សាមណេរំ ទដ្ឋុំ លច្ឆាមី’តិ តំ មគ្គទេសកំ អកាសិ.

សោ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា ភគវតោ វត្តមកាសិ. អថ នំ ភគវា – ‘‘កតរោ តេ, តិស្ស, ចង្កមោ’’តិ បុច្ឆិត្វា តត្ថ គន្ត្វា សាមណេរស្ស និសីទនបាសាណេ និសីទិត្វា – ‘‘តិស្ស, ឥមស្មិំ ឋានេ សុខំ វសី’’តិ បុច្ឆិ. សោ អាហ – ‘‘អាម, ភន្តេ, ឥមស្មិំ ឋានេ វសន្តស្ស សីហព្យគ្ឃហត្ថិមិគមោរាទីនំ សទ្ទំ សុណតោ អរញ្ញសញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, តាយ សុខំ វសាមី’’តិ. អថ នំ ភគវា – ‘‘តិស្ស, ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតេហិ, ពុទ្ធទាយជ្ជំ តេ ទស្សាមី’’តិ វត្វា សន្និបតិតេ ភិក្ខុសង្ឃេ ឧបសម្បាទេត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ អគមាសីតិ. អយំ តុរិតចារិកា នាម. យំ បន គាមនិគមបដិបាដិយា ទេវសិកំ យោជនទ្វិយោជនវសេន បិណ្ឌបាតចរិយាទីហិ លោកំ អនុគ្គណ្ហន្តស្ស គមនំ, អយំ អតុរិតចារិកា នាម.

ឥមំ បន ចារិកំ ចរន្តោ ភគវា មហាមណ្ឌលំ, មជ្ឈិមមណ្ឌលំ, អន្តោមណ្ឌលន្តិ ឥមេសំ តិណ្ណំ មណ្ឌលានំ អញ្ញតរស្មិំ ចរតិ. តត្ថ មហាមណ្ឌលំ នវយោជនសតិកំ, មជ្ឈិមមណ្ឌលំ ឆយោជនសតិកំ, អន្តោមណ្ឌលំ តិយោជនសតិកំ. យទា មហាមណ្ឌលេ ចារិកំ ចរិតុកាមោ ហោតិ, មហាបវារណាយ បវារេត្វា បាដិបទទិវសេ មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ និក្ខមតិ. សមន្តា យោជនសតំ ឯកកោលាហលំ ហោតិ. បុរិមំ បុរិមំ អាគតា និមន្តេតុំ លភន្តិ. ឥតរេសុ ទ្វីសុ មណ្ឌលេសុ សក្ការោ មហាមណ្ឌលេ ឱសរតិ. តត្ថ ភគវា តេសុ តេសុ គាមនិគមេសុ ឯកាហំ ទ្វីហំ វសន្តោ មហាជនំ អាមិសប្បដិគ្គហេន អនុគ្គណ្ហន្តោ ធម្មទានេន ចស្ស វិវដ្ដសន្និស្សិតំ កុសលំ វឌ្ឍេន្តោ នវហិ មាសេហិ ចារិកំ បរិយោសាបេតិ. សចេ បន អន្តោវស្សេ ភិក្ខូនំ សមថវិបស្សនា តរុណា ហោន្តិ, មហាបវារណាយ អបវារេត្វា បវារណាសង្គហំ ទត្វា កត្តិកបុណ្ណមាយំ បវារេត្វា មិគសិរស្ស បឋមបាដិបទទិវសេ មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ និក្ខមិត្វា មជ្ឈិមមណ្ឌលេ ឱសរតិ. អញ្ញេនបិ ការណេន មជ្ឈិមមណ្ឌលេ ចារិកំ ចរិតុកាមោ ចតុមាសំ វសិត្វាវ និក្ខមតិ. វុត្តនយេនេវ ឥតរេសុ ទ្វីសុ មណ្ឌលេសុ សក្ការោ មជ្ឈិមមណ្ឌលេ ឱសរតិ. ភគវា បុរិមនយេនេវ លោកំ អនុគ្គណ្ហន្តោ អដ្ឋហិ មាសេហិ ចារិកំ បរិយោសាបេតិ. សចេ បន ចតុមាសំ វុត្ថវស្សស្សាបិ ភគវតោ វេនេយ្យសត្តា អបរិបក្កិន្ទ្រិយា ហោន្តិ, តេសំ ឥន្ទ្រិយបរិបាកំ អាគមយមានោ អបរម្បិ ឯកមាសំ វា ទ្វិតិចតុមាសំ វា តត្ថេវ វសិត្វា មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ និក្ខមតិ. វុត្តនយេនេវ ឥតរេសុ ទ្វីសុ មណ្ឌលេសុ សក្ការោ អន្តោមណ្ឌលេ ឱសរតិ. ភគវា បុរិមនយេនេវ លោកំ អនុគ្គណ្ហន្តោ សត្តហិ វា ឆហិ វា បញ្ចហិ វា ចតូហិ វា មាសេហិ ចារិកំ បរិយោសាបេតិ. ឥតិ ឥមេសុ តីសុ មណ្ឌលេសុ យត្ថ កត្ថចិ ចារិកំ ចរន្តោ ន ចីវរាទិហេតុ ចរតិ. អថ ខោ យេ ទុគ្គតពាលជិណ្ណព្យាធិតា, តេ កទា តថាគតំ អាគន្ត្វា បស្សិស្សន្តិ. មយិ បន ចារិកំ ចរន្តេ មហាជនោ តថាគតស្ស ទស្សនំ លភិស្សតិ. តត្ថ កេចិ ចិត្តានិ បសាទេស្សន្តិ, កេចិ មាលាទីហិ បូជេស្សន្តិ, កេចិ កដច្ឆុភិក្ខំ ទស្សន្តិ, កេចិ មិច្ឆាទស្សនំ បហាយ សម្មាទិដ្ឋិកា ភវិស្សន្តិ. តំ នេសំ ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយាតិ. ឯវំ លោកានុកម្បកាយ ចារិកំ ចរតិ.

អបិ ច ចតូហិ ការណេហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ ចារិកំ ចរន្តិ, ជង្ឃវិហារវសេន សរីរផាសុកត្ថាយ, អត្ថុប្បត្តិកាលាភិកង្ខនត្ថាយ, ភិក្ខូនំ សិក្ខាបទបញ្ញាបនត្ថាយ, តត្ថ តត្ថ បរិបាកគតិន្ទ្រិយេ ពោធនេយ្យសត្តេ ពោធនត្ថាយាតិ. អបរេហិបិ ចតូហិ ការណេហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ ចារិកំ ចរន្តិ ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆិស្សន្តីតិ វា, ធម្មំ, សង្ឃំ សរណំ គច្ឆិស្សន្តីតិ វា, មហតា ធម្មវស្សេន ចតស្សោ បរិសា សន្តប្បេស្សាមីតិ វា. អបរេហិបិ បញ្ចហិ ការណេហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ ចារិកំ ចរន្តិ បាណាតិបាតា វិរមិស្សន្តីតិ វា, អទិន្នាទានា, កាមេសុមិច្ឆាចារា, មុសាវាទា, សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា វិរមិស្សន្តីតិ វា. អបរេហិបិ អដ្ឋហិ ការណេហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ ចារិកំ ចរន្តិ – បឋមំ ឈានំ បដិលភិស្សន្តីតិ វា, ទុតិយំ ឈានំ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិំ បដិលភិស្សន្តីតិ វា. អបរេហិបិ អដ្ឋហិ ការណេហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ ចារិកំ ចរន្តិ – សោតាបត្តិមគ្គំ អធិគមិស្សន្តីតិ វា, សោតាបត្តិផលំ…បេ… អរហត្តផលំ សច្ឆិករិស្សន្តីតិ វាតិ. អយំ អតុរិតចារិកា, ឥធ ចារិកាតិ អធិប្បេតា. សា បនេសា ទុវិធា ហោតិ – អនិពទ្ធចារិកា ច និពទ្ធចារិកា ច. តត្ថ យំ គាមនិគមនគរបដិបាដិវសេន ចរតិ, អយំ អនិពទ្ធចារិកា នាម. យំ បនេកស្សេវ ពោធនេយ្យសត្តស្សត្ថាយ គច្ឆតិ, អយំ និពទ្ធចារិកា នាម. ឯសា ឥធ អធិប្បេតា.

តទា កិរ ភគវតោ បច្ឆិមយាមកិច្ចបរិយោសានេ ទសសហស្សិលោកធាតុយា ញាណជាលំ បត្ថរិត្វា ពោធនេយ្យពន្ធវេ ឱលោកេន្តស្ស បោក្ខរសាតិព្រាហ្មណោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណជាលស្ស អន្តោ បវិដ្ឋោ. អថ ភគវា អយំ ព្រាហ្មណោ មយ្ហំ ញាណជាលេ បញ្ញាយតិ, ‘‘អត្ថិ នុ ខ្វស្ស ឧបនិស្សយោ’’តិ វីមំសន្តោ សោតាបត្តិមគ្គស្ស ឧបនិស្សយំ ទិស្វា – ‘‘ឯសោ មយិ ឯតំ ជនបទំ គតេ លក្ខណបរិយេសនត្ថំ អម្ពដ្ឋំ អន្តេវាសិំ បហិណិស្សតិ, សោ មយា សទ្ធិំ វាទបដិវាទំ កត្វា នានប្បការំ អសព្ភិវាក្យំ វក្ខតិ, តមហំ ទមេត្វា និព្ពិសេវនំ ករិស្សាមិ. សោ អាចរិយស្ស កថេស្សតិ, អថស្សាចរិយោ តំ កថំ សុត្វា អាគម្ម មម លក្ខណានិ បរិយេសិស្សតិ, តស្សាហំ ធម្មំ ទេសេស្សាមិ. សោ ទេសនាបរិយោសានេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិស្សតិ. ទេសនា មហាជនស្ស សផលា ភវិស្សតី’’តិ បញ្ចភិក្ខុសតបរិវារោ តំ ជនបទំ បដិបន្នោ. តេន វុត្តំ – ‘‘កោសលេសុ ចារិកំ ចរមានោ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហី’’តិ.

យេន ឥច្ឆានង្គលន្តិ យេន ទិសាភាគេន ឥច្ឆានង្គលំ អវសរិតព្ពំ. យស្មិំ វា បទេសេ ឥច្ឆានង្គលំ. ឥជ្ឈានង្គលន្តិបិ បាឋោ. តទវសរីតិ តេន អវសរិ, តំ វា អវសរិ. តេន ទិសាភាគេន គតោ, តំ វា បទេសំ គតោតិ អត្ថោ. ឥច្ឆានង្គលេ វិហរតិ ឥច្ឆានង្គលវនសណ្ឌេតិ ឥច្ឆានង្គលំ ឧបនិស្សាយ ឥច្ឆានង្គលវនសណ្ឌេ សីលខន្ធាវារំ ពន្ធិត្វា សមាធិកោន្តំ ឧស្សាបេត្វា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសរំ បរិវត្តយមានោ ធម្មរាជា យថាភិរុចិតេន វិហារេន វិហរតិ.

បោក្ខរសាតិវត្ថុវណ្ណនា

២៥៥. តេន ខោ បន សមយេនាតិ យេន សមយេន ភគវា តត្ថ វិហរតិ, តេន សមយេន, តស្មិំ សមយេតិ អយមត្ថោ. ព្រហ្មំ អណតីតិ ព្រាហ្មណោ, មន្តេ សជ្ឈាយតីតិ អត្ថោ. ឥទមេវ ហិ ជាតិព្រាហ្មណានំ និរុត្តិវចនំ. អរិយា បន ពាហិតបាបត្តា ព្រាហ្មណាតិ វុច្ចន្តិ. បោក្ខរសាតីតិ ឥទំ តស្ស នាមំ. កស្មា បោក្ខរសាតីតិ វុច្ចតិ. តស្ស កិរ កាយោ សេតបោក្ខរសទិសោ, ទេវនគរេ ឧស្សាបិតរជតតោរណំ វិយ សោភតិ. សីសំ បនស្ស កាឡវណ្ណំ ឥន្ទនីលមណិមយំ វិយ. មស្សុបិ ចន្ទមណ្ឌលេ កាឡមេឃរាជិ វិយ ខាយតិ. អក្ខីនិ នីលុប្បលសទិសានិ. នាសា រជតបនាឡិកា វិយ សុវដ្ដិតា សុបរិសុទ្ធា. ហត្ថបាទតលានិ ចេវ មុខទ្វារញ្ច កតលាខារសបរិកម្មំ វិយ សោភតិ, អតិវិយ សោភគ្គប្បត្តោ ព្រាហ្មណស្ស អត្តភាវោ. អរាជកេ ឋានេ រាជានំ កាតុំ យុត្តមិមំ ព្រាហ្មណំ. ឯវមេស សស្សិរិកោ. ឥតិ នំ បោក្ខរសទិសត្តា បោក្ខរសាតីតិ សញ្ជានន្តិ.

អយំ បន កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ ទសពលស្ស ទានំ ទត្វា ធម្មទេសនំ សុត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិ. សោ តតោ មនុស្សលោកមាគច្ឆន្តោ មាតុកុច្ឆិវាសំ ជិគុច្ឆិត្វា ហិមវន្តបទេសេ មហាសរេ បទុមគព្ភេ និព្ពត្តិ. តស្ស ច សរស្ស អវិទូរេ តាបសោ បណ្ណសាលាយ វសតិ. សោ តីរេ ឋិតោ តំ បទុមំ ទិស្វា – ‘‘ឥទំ បទុមំ អវសេសបទុមេហិ មហន្តតរំ. បុប្ផិតកាលេ នំ គហេស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ. តំ សត្តាហេនាបិ ន បុប្ផតិ. តាបសោ កស្មា នុ ខោ ឥទំ សត្តាហេនាបិ ន បុប្ផតិ. ហន្ទ នំ គហេស្សាមីតិ ឱតរិត្វា គណ្ហិ. តំ តេន នាឡតោ ឆិន្នមត្តំយេវ បុប្ផិតំ. អថស្សព្ភន្តរេ សុវណ្ណចុណ្ណបិញ្ជរំ វិយ រជតពិម្ពកំ បទុមរេណុបិញ្ជរំ សេតវណ្ណំ ទារកំ អទ្ទស. សោ មហាបុញ្ញោ ឯស ភវិស្សតិ. ហន្ទ នំ បដិជគ្គាមីតិ បណ្ណសាលំ នេត្វា បដិជគ្គិត្វា សត្តវស្សកាលតោ បដ្ឋាយ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហាបេសិ. ទារកោ តិណ្ណំ វេទានំ បារំ គន្ត្វា បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ ជម្ពុទីបេ អគ្គព្រាហ្មណោ អហោសិ. សោ អបរេន សមយេន រញ្ញោ កោសលស្ស សិប្បំ ទស្សេសិ. អថស្ស សិប្បេ បសន្នោ រាជា ឧក្កដ្ឋំ នាម មហានគរំ ព្រហ្មទេយ្យំ អទាសិ. ឥតិ នំ បោក្ខរេ សយិតត្តា បោក្ខរសាតីតិ សញ្ជានន្តិ.

ឧក្កដ្ឋំ អជ្ឈាវសតីតិ ឧក្កដ្ឋនាមកេ នគរេ វសតិ. អភិភវិត្វា វា អាវសតិ. តស្ស នគរស្ស សាមិកោ ហុត្វា យាយ មរិយាទាយ តត្ថ វសិតព្ពំ, តាយ មរិយាទាយ វសិ. តស្ស កិរ នគរស្ស វត្ថុំ ឧក្កា ឋបេត្វា ឧក្កាសុ ជលមានាសុ អគ្គហេសុំ, តស្មា តំ ឧក្កដ្ឋន្តិ វុច្ចតិ. ឱក្កដ្ឋន្តិបិ បាឋោ, សោយេវត្ថោ. ឧបសគ្គវសេន បនេត្ថ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ វេទិតព្ពំ. តស្ស អនុបយោគត្តា ច សេសបទេសុ. តត្ថ លក្ខណំ សទ្ទសត្ថតោ បរិយេសិតព្ពំ.

សត្តុស្សទន្តិ សត្តេហិ ឧស្សទំ, ឧស្សន្នំ ពហុជនំ អាកិណ្ណមនុស្សំ. បោសាវនិយហត្ថិអស្សមោរមិគាទិអនេកសត្តសមាកិណ្ណញ្ចាតិ អត្ថោ. យស្មា បនេតំ នគរំ ពហិ អាវិជ្ឈិត្វា ជាតេន ហត្ថិអស្សាទីនំ ឃាសតិណេន ចេវ គេហច្ឆាទនតិណេន ច សម្បន្នំ. តថា ទារុកដ្ឋេហិ ចេវ គេហសម្ភារកដ្ឋេហិ ច. យស្មា ចស្សព្ភន្តរេ វដ្ដចតុរស្សាទិសណ្ឋានា ពហូ បោក្ខរណិយោ ជលជកុសុមវិចិត្តានិ ច ពហូនិ អនេកានិ តឡាកានិ ឧទកស្ស និច្ចភរិតានេវ ហោន្តិ, តស្មា សតិណកដ្ឋោទកន្តិ វុត្តំ. សហ ធញ្ញេនាតិ សធញ្ញំ បុព្ពណ្ណាបរណ្ណាទិភេទំ ពហុធញ្ញសន្និចយន្តិ អត្ថោ. ឯត្តាវតា យស្មិំ នគរេ ព្រាហ្មណោ សេតច្ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា រាជលីលាយ វសតិ, តស្ស សមិទ្ធិសម្បត្តិ ទីបិតា ហោតិ.

រាជតោ លទ្ធំ ភោគ្គំ រាជភោគ្គំ. កេន ទិន្នន្តិ ចេ? រញ្ញា បសេនទិនា កោសលេន ទិន្នំ. រាជទាយន្តិ រញ្ញោ ទាយភូតំ, ទាយជ្ជន្តិ អត្ថោ. ព្រហ្មទេយ្យន្តិ សេដ្ឋទេយ្យំ, ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា រាជសង្ខេបេន ភុញ្ជិតព្ពន្តិ អត្ថោ. អថ វា រាជភោគ្គន្តិ សព្ពំ ឆេជ្ជភេជ្ជំ អនុសាសន្តេន នទីតិត្ថបព្ពតាទីសុ សុង្កំ គណ្ហន្តេន សេតច្ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា រញ្ញា ហុត្វា ភុញ្ជិតព្ពំ. រញ្ញា បសេនទិនា កោសលេន ទិន្នំ រាជទាយន្តិ ឯត្ថ តំ នគរំ រញ្ញា ទិន្នត្តា រាជទាយំ ទាយករាជទីបនត្ថំ បនស្ស ‘‘រញ្ញា បសេនទិនា កោសលេន ទិន្ន’’ន្តិ ឥទំ វុត្តំ. ព្រហ្មទេយ្យន្តិ សេដ្ឋទេយ្យំ. យថា ទិន្នំ ន បុន គហេតព្ពំ ហោតិ, និស្សដ្ឋំ បរិច្ចត្តំ. ឯវំ ទិន្នន្តិ អត្ថោ.

អស្សោសីតិ សុណិ ឧបលភិ, សោតទ្វារសម្បត្តវចននិគ្ឃោសានុសារេន អញ្ញាសិ. ខោតិ អវធារណត្ថេ បទបូរណមត្តេ វា និបាតោ. តត្ថ អវធារណត្ថេន អស្សោសិ ឯវ, នាស្ស កោចិ សវនន្តរាយោ អហោសីតិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. បទបូរណេន បន បទព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាមត្តមេវ.

ឥទានិ យមត្ថំ ព្រាហ្មណោ បោក្ខរសាតិ អស្សោសិ, តំ បកាសេន្តោ – ‘‘សមណោ ខលុ ភោ គោតមោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សមិតបាបត្តា សមណោតិ វេទិតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘សមិតាស្ស ហោន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មា’’តិអាទិ (ម. និ. ១.៤៣៤). ភគវា ច អនុត្តរេន អរិយមគ្គេន សមិតបាបោ. តេនស្ស យថាភូតគុណាធិគតមេតំ នាមំ, យទិទំ សមណោតិ. ខលូតិ អនុស្សវនត្ថេ និបាតោ. ភោតិ ព្រាហ្មណជាតិសមុទាគតំ អាលបនមត្តំ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘ភោវាទី នាម សោ ហោតិ, សចេ ហោតិ សកិញ្ចនោ’’តិ (ធ. ប. ៥៥). គោតមោតិ ភគវន្តំ គោត្តវសេន បរិកិត្តេតិ. តស្មា សមណោ ខលុ ភោ គោតមោតិ ឯត្ថ សមណោ កិរ ភោ គោតមគោត្តោតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

សក្យបុត្តោតិ ឥទំ បន ភគវតោ ឧច្ចាកុលបរិទីបនំ. សក្យកុលា បព្ពជិតោតិ សទ្ធាបព្ពជិតភាវបរិទីបនំ. កេនចិ បារិជុញ្ញេន អនភិភូតោ អបរិក្ខីណំយេវ តំ កុលំ បហាយ សទ្ធាយ បព្ពជិតោតិ វុត្តំ ហោតិ. តតោ បរំ វុត្តត្ថមេវ. តំ ខោ បនាតិអាទិ សាមញ្ញផលេ វុត្តមេវ. សាធុ ខោ បនាតិ សុន្ទរំ ខោ បន. អត្ថាវហំ សុខាវហន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តថារូបានំ អរហតន្តិ យថារូបោ សោ ភវំ គោតមោ, ឯវរូបានំ យថាភូតគុណាធិគមេន លោកេ អរហន្តោតិ លទ្ធសទ្ធានំ អរហតំ. ទស្សនំ ហោតីតិ បសាទសោម្មានិ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា ទស្សនមត្តម្បិ សាធុ ហោតីតិ, ឯវំ អជ្ឈាសយំ កត្វា.

អម្ពដ្ឋមាណវកថា

២៥៦. អជ្ឈាយកោតិ ឥទំ – ‘‘ន ទានិមេ ឈាយន្តិ, ន ទានិមេ ឈាយន្តីតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, អជ្ឈាយកា អជ្ឈាយកា ត្វេវ តតិយំ អក្ខរំ ឧបនិព្ពត្ត’’ន្តិ, ឯវំ បឋមកប្បិកកាលេ ឈានវិរហិតានំ ព្រាហ្មណានំ គរហវចនំ. ឥទានិ បន តំ អជ្ឈាយតីតិ អជ្ឈាយកោ. មន្តេ បរិវត្តេតីតិ ឥមិនា អត្ថេន បសំសាវចនំ កត្វា វោហរន្តិ. មន្តេ ធារេតីតិ មន្តធរោ.

តិណ្ណំ វេទានន្តិ ឥរុវេទយជុវេទសាមវេទានំ. ឱដ្ឋបហតករណវសេន បារំ គតោតិ បារគូ. សហ និឃណ្ឌុនា ច កេដុភេន ច សនិឃណ្ឌុកេដុភានំ. និឃណ្ឌូតិ និឃណ្ឌុរុក្ខាទីនំ វេវចនបកាសកំ សត្ថំ. កេដុភន្តិ កិរិយាកប្បវិកប្បោ កវីនំ ឧបការាវហំ សត្ថំ. សហ អក្ខរប្បភេទេន សាក្ខរប្បភេទានំ. អក្ខរប្បភេទោតិ សិក្ខា ច និរុត្តិ ច. ឥតិហាសបញ្ចមានន្តិ អាថព្ពណវេទំ ចតុត្ថំ កត្វា ឥតិហ អាស, ឥតិហ អាសាតិ ឦទិសវចនបដិសំយុត្តោ បុរាណកថាសង្ខាតោ ឥតិហាសោ បញ្ចមោ ឯតេសន្តិ ឥតិហាសបញ្ចមា, តេសំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ វេទានំ.

បទំ តទវសេសញ្ច ព្យាករណំ អធីយតិ វេទេតិ ចាតិ បទកោ វេយ្យាករណោ. លោកាយតំ វុច្ចតិ វិតណ្ឌវាទសត្ថំ. មហាបុរិសលក្ខណន្តិ មហាបុរិសានំ ពុទ្ធាទីនំ លក្ខណទីបកំ ទ្វាទសសហស្សគន្ថបមាណំ សត្ថំ. យត្ថ សោឡសសហស្សគាថាបរិមាណា ពុទ្ធមន្តា នាម អហេសុំ, យេសំ វសេន ឥមិនា លក្ខណេន សមន្នាគតា ពុទ្ធា នាម ហោន្តិ, ឥមិនា បច្ចេកពុទ្ធា, ឥមិនា ទ្វេ អគ្គសាវកា, អសីតិ មហាសាវកា, ពុទ្ធមាតា, ពុទ្ធបិតា, អគ្គុបដ្ឋាកោ, អគ្គុបដ្ឋាយិកា, រាជា ចក្កវត្តីតិ អយំ វិសេសោ បញ្ញាយតិ.

អនវយោតិ ឥមេសុ លោកាយតមហាបុរិសលក្ខណេសុ អនូនោ បរិបូរការី, អវយោ ន ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អវយោ នាម យោ តានិ អត្ថតោ ច គន្ថតោ ច សន្ធារេតុំ ន សក្កោតិ. អនុញ្ញាតបដិញ្ញាតោតិ អនុញ្ញាតោ ចេវ បដិញ្ញាតោ ច. អាចរិយេនស្ស ‘‘យំ អហំ ជានាមិ, តំ ត្វំ ជានាសី’’តិអាទិនា អនុញ្ញាតោ. ‘‘អាម អាចរិយា’’តិ អត្តនា តស្ស បដិវចនទានបដិញ្ញាយ បដិញ្ញាតោតិ អត្ថោ. កតរស្មិំ អធិការេ? សកេ អាចរិយកេ តេវិជ្ជកេ បាវចនេ. ឯស កិរ ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ ‘‘ឥមស្មិំ លោកេ ‘អហំ ពុទ្ធោ, អហំ ពុទ្ធោ’តិ ឧគ្គតស្ស នាមំ គហេត្វា ពហូ ជនា វិចរន្តិ. តស្មា ន មេ អនុស្សវមត្តេនេវ ឧបសង្កមិតុំ យុត្តំ. ឯកច្ចញ្ហិ ឧបសង្កមន្តស្ស អបក្កមនម្បិ គរុ ហោតិ, អនត្ថោបិ ឧប្បជ្ជតិ. យំនូនាហំ មម អន្តេវាសិកំ បេសេត្វា – ‘ពុទ្ធោ វា, នោ វា’តិ ជានិត្វាវ ឧបសង្កមេយ្យ’’ន្តិ, តស្មា មាណវំ អាមន្តេត្វា អយំ តាតាតិអាទិមាហ.

២៥៧. តំ ភវន្តន្តិ តស្ស ភោតោ គោតមស្ស. តថា សន្តំ យេវាតិ តថា សតោយេវ. ឥធាបិ ហិ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថវសេនេវ ឧបយោគវចនំ.

២៥៨. យថា កថំ បនាហំ, ភោ, តន្តិ ឯត្ថ កថំ បនាហំ ភោ តំ ភវន្តំ គោតមំ ជានិស្សាមិ, យថា សក្កា សោ ញាតុំ, តថា មេ អាចិក្ខាហីតិ អត្ថោ. យថាតិ វា និបាតមត្តមេវេតំ. កថន្តិ អយំ អាការបុច្ឆា. កេនាការេនាហំ តំ ភវន្តំ គោតមំ ជានិស្សាមីតិ អត្ថោ. ឯវំ វុត្តេ កិរ នំ ឧបជ្ឈាយោ ‘‘កិំ ត្វំ, តាត, បថវិយំ ឋិតោ, បថវិំ ន បស្សាមីតិ វិយ; ចន្ទិមសូរិយានំ ឱភាសេ ឋិតោ, ចន្ទិមសូរិយេ ន បស្សាមីតិ វិយ វទសី’’តិអាទីនិ វត្វា ជាននាការំ ទស្សេន្តោ អាគតានិ ខោ, តាតាតិអាទិមាហ.

តត្ថ មន្តេសូតិ វេទេសុ. តថាគតោ កិរ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ បដិកច្ចេវ សុទ្ធាវាសា ទេវា វេទេសុ លក្ខណានិ បក្ខិបិត្វា ពុទ្ធមន្តា នាមេតេតិ ព្រាហ្មណវេសេនេវ វេទេ វាចេន្តិ. តទនុសារេន មហេសក្ខា សត្តា តថាគតំ ជានិស្សន្តីតិ. តេន បុព្ពេ វេទេសុ មហាបុរិសលក្ខណានិ អាគច្ឆន្តិ. បរិនិព្ពុតេ បន តថាគតេ អនុក្កមេន អន្តរធាយន្តិ. តេនេតរហិ នត្ថីតិ. មហាបុរិសស្សាតិ បណិធិសមាទានញាណករុណាទិគុណមហតោ បុរិសស្ស. ទ្វេយេវ គតិយោតិ ទ្វេយេវ និដ្ឋា. កាមញ្ចាយំ គតិសទ្ទោ ‘‘បញ្ច ខោ ឥមា, សារិបុត្ត, គតិយោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៥៣) ភវភេទេ វត្តតិ. ‘‘គតិ មិគានំ បវន’’ន្តិអាទីសុ (បរិ. ៣៩៩) និវាសដ្ឋានេ. ‘‘ឯវំ អធិមត្តគតិមន្តោ’’តិអាទីសុ បញ្ញាយំ. ‘‘គតិគត’’ន្តិអាទីសុ វិសដភាវេ. ឥធ បន និដ្ឋាយំ វត្តតីតិ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ កិញ្ចាបិ យេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ រាជា ចក្កវត្តី ហោតិ, ន តេហេវ ពុទ្ធោ ហោតិ; ជាតិសាមញ្ញតោ បន តានិយេវ តានីតិ វុច្ចន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘យេហិ សមន្នាគតស្សា’’តិ. សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតីតិ យទិ អគារេ វសតិ. រាជា ហោតិ ចក្កវត្តីតិ ចតូហិ អច្ឆរិយធម្មេហិ, សង្គហវត្ថូហិ ច លោកំ រញ្ជនតោ រាជា, ចក្ករតនំ វត្តេតិ, ចតូហិ សម្បត្តិចក្កេហិ វត្តតិ, តេហិ ច បរំ វត្តេតិ, បរហិតាយ ច ឥរិយាបថចក្កានំ វត្តោ ឯតស្មិំ អត្ថីតិ ចក្កវត្តី. ឯត្ថ ច រាជាតិ សាមញ្ញំ. ចក្កវត្តីតិ វិសេសំ. ធម្មេន ចរតីតិ ធម្មិកោ. ញាយេន សមេន វត្តតីតិ អត្ថោ. ធម្មេន រជ្ជំ លភិត្វា រាជា ជាតោតិ ធម្មរាជា. បរហិតធម្មករណេន វា ធម្មិកោ. អត្តហិតធម្មករណេន ធម្មរាជា. ចតុរន្តាយ ឥស្សរោតិ ចាតុរន្តោ, ចតុសមុទ្ទអន្តាយ, ចតុព្ពិធទីបវិភូសិតាយ បថវិយា ឥស្សរោតិ អត្ថោ. អជ្ឈត្តំ កោបាទិបច្ចត្ថិកេ ពហិទ្ធា ច សព្ពរាជានោ វិជេតីតិ វិជិតាវី. ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោតិ ជនបទេ ធុវភាវំ ថាវរភាវំ បត្តោ, ន សក្កា កេនចិ ចាលេតុំ. ជនបទោ វា តម្ហិ ថាវរិយប្បត្តោ អនុយុត្តោ សកម្មនិរតោ អចលោ អសម្បវេធីតិ ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោ.

សេយ្យថិទន្តិ និបាតោ, តស្ស ចេតានិ កតមានីតិ អត្ថោ. ចក្ករតនន្តិអាទីសុ ចក្កញ្ច, តំ រតិជននដ្ឋេន រតនញ្ចាតិ ចក្ករតនំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ឥមេសុ បន រតនេសុ អយំ ចក្កវត្តិរាជា ចក្ករតនេន អជិតំ ជិនាតិ, ហត្ថិអស្សរតនេហិ វិជិតេ យថាសុខំ អនុចរតិ, បរិណាយករតនេន វិជិតមនុរក្ខតិ, អវសេសេហិ ឧបភោគសុខមនុភវតិ. បឋមេន ចស្ស ឧស្សាហសត្តិយោគោ, បច្ឆិមេន មន្តសត្តិយោគោ, ហត្ថិអស្សគហបតិរតនេហិ បភុសត្តិយោគោ សុបរិបុណ្ណោ ហោតិ, ឥត្ថិមណិរតនេហិ តិវិធសត្តិយោគផលំ. សោ ឥត្ថិមណិរតនេហិ ភោគសុខមនុភវតិ, សេសេហិ ឥស្សរិយសុខំ. វិសេសតោ ចស្ស បុរិមានិ តីណិ អទោសកុសលមូលជនិតកម្មានុភាវេន សម្បជ្ជន្តិ, មជ្ឈិមានិ អលោភកុសលមូលជនិតកម្មានុភាវេន, បច្ឆិមមេកំ អមោហកុសលមូលជនិតកម្មានុភាវេនាតិ វេទិតព្ពំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន ពោជ្ឈង្គសំយុត្តេ រតនសុត្តស្ស ឧបទេសតោ គហេតព្ពោ.

បរោសហស្សន្តិ អតិរេកសហស្សំ. សូរាតិ អភីរុកជាតិកា. វីរង្គរូបាតិ ទេវបុត្តសទិសកាយា. ឯវំ តាវ ឯកេ វណ្ណយន្តិ. អយំ បនេត្ថ សព្ភាវោ. វីរាតិ ឧត្តមសូរា វុច្ចន្តិ, វីរានំ អង្គំ វីរង្គំ, វីរការណំ វីរិយន្តិ វុត្តំ ហោតិ. វីរង្គរូបំ ឯតេសន្តិ វីរង្គរូបា, វីរិយមយសរីរា វិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. បរសេនប្បមទ្ទនាតិ សចេ បដិមុខំ តិដ្ឋេយ្យ បរសេនា តំ បរិមទ្ទិតុំ សមត្ថាតិ អធិប្បាយោ. ធម្មេនាតិ ‘‘បាណោ ន ហន្តព្ពោ’’តិអាទិនា បញ្ចសីលធម្មេន. អរហំ ហោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ វិវដ្ដច្ឆទោតិ ឯត្ថ រាគទោសមោហមានទិដ្ឋិអវិជ្ជាទុច្ចរិតឆទនេហិ សត្តហិ បដិច្ឆន្នេ កិលេសន្ធការេ លោកេ តំ ឆទនំ វិវដ្ដេត្វា សមន្តតោ សញ្ជាតាលោកោ ហុត្វា ឋិតោតិ វិវដ្ដច្ឆទោ. តត្ថ បឋមេន បទេន បូជារហតា. ទុតិយេន តស្សា ហេតុ, យស្មា សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ, តតិយេន ពុទ្ធត្តហេតុភូតា វិវដ្ដច្ឆទតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. អថ វា វិវដ្ដោ ច វិច្ឆទោ ចាតិ វិវដ្ដច្ឆទោ, វដ្ដរហិតោ ឆទនរហិតោ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេន អរហំ វដ្ដាភាវេន, សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឆទនាភាវេនាតិ ឯវំ បុរិមបទទ្វយស្សេវ ហេតុទ្វយំ វុត្តំ ហោតិ, ទុតិយេន វេសារជ្ជេន ចេត្ថ បុរិមសិទ្ធិ, បឋមេន ទុតិយសិទ្ធិ, តតិយចតុត្ថេហិ តតិយសិទ្ធិ ហោតិ. បុរិមញ្ច ធម្មចក្ខុំ, ទុតិយំ ពុទ្ធចក្ខុំ, តតិយំ សមន្តចក្ខុំ សាធេតីតិ វេទិតព្ពំ. ត្វំ មន្តានំ បដិគ្គហេតាតិ ឥមិនា’ស្ស មន្តេសុ សូរភាវំ ជនេតិ.

២៥៩. សោបិ តាយ អាចរិយកថាយ លក្ខណេសុ វិគតសម្មោហោ ឯកោភាសជាតេ វិយ ពុទ្ធមន្តេ សម្បស្សមានោ ឯវំ ភោតិ អាហ. តស្សត្ថោ – ‘យថា, ភោ, ត្វំ វទសិ, ឯវំ ករិស្សាមី’តិ. វឡវារថមារុយ្ហាតិ វឡវាយុត្តំ រថំ អភិរូហិត្វា. ព្រាហ្មណោ កិរ យេន រថេន សយំ វិចរតិ, តមេវ រថំ ទត្វា មាណវំ បេសេសិ. មាណវាបិ បោក្ខរសាតិស្សេវ អន្តេវាសិកា. សោ កិរ តេសំ – ‘‘អម្ពដ្ឋេន សទ្ធិំ គច្ឆថា’’តិ សញ្ញំ អទាសិ.

យាវតិកា យានស្ស ភូមីតិ យត្តកំ សក្កា ហោតិ យានេន គន្តុំ, អយំ យានស្ស ភូមិ នាម. យានា បច្ចោរោហិត្វាតិ អយានភូមិំ, ទ្វារកោដ្ឋកសមីបំ គន្ត្វា យានតោ បដិឱរោហិត្វា.

តេន ខោ បន សមយេនាតិ យស្មិំ សមយេ អម្ពដ្ឋោ អារាមំ បាវិសិ. តស្មិំ បន សមយេ, ឋិតមជ្ឈន្ហិកសមយេ. កស្មា បន តស្មិំ សមយេ ចង្កមន្តីតិ? បណីតភោជនបច្ចយស្ស ថិនមិទ្ធស្ស វិនោទនត្ថំ, ទិវាបធានិកា វា តេ. តាទិសានញ្ហិ បច្ឆាភត្តំ ចង្កមិត្វា ន្ហាយិត្វា សរីរំ ឧតុំ គាហាបេត្វា និសជ្ជ សមណធម្មំ ករោន្តានំ ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ. យេន តេ ភិក្ខូតិ សោ កិរ – ‘‘កុហិំ សមណោ គោតមោ’’តិ បរិវេណតោ បរិវេណំ អនាគន្ត្វា ‘‘បុច្ឆិត្វាវ បវិសិស្សាមី’’តិ វិលោកេន្តោ អរញ្ញហត្ថី វិយ មហាចង្កមេ ចង្កមមានេ បំសុកូលិកេ ភិក្ខូ ទិស្វា តេសំ សន្តិកំ អគមាសិ. តំ សន្ធាយ យេន តេ ភិក្ខូតិអាទិ វុត្តំ. ទស្សនាយាតិ ទដ្ឋុំ, បស្សិតុកាមា ហុត្វាតិ អត្ថោ.

២៦០. អភិញ្ញាតកោលញ្ញោតិ បាកដកុលជោ. តទា កិរ ជម្ពុទីបេ អម្ពដ្ឋកុលំ នាម បាកដកុលមហោសិ. អភិញ្ញាតស្សាតិ រូបជាតិមន្តកុលាបទេសេហិ បាកដស្ស. អគរូតិ អភារិកោ. យោ ហិ អម្ពដ្ឋំ ញាបេតុំ ន សក្កុណេយ្យ, តស្ស តេន សទ្ធិំ កថាសល្លាបោ គរុ ភវេយ្យ. ភគវតោ បន តាទិសានំ មាណវានំ សតេនាបិ សហស្សេនាបិ បញ្ហំ បុដ្ឋស្ស វិស្សជ្ជនេ ទន្ធាយិតត្តំ នត្ថីតិ មញ្ញមានា – ‘‘អគរុ ខោ បនា’’តិ ចិន្តយិំសុ. វិហារោតិ គន្ធកុដិំ សន្ធាយ អាហំសុ.

អតរមានោតិ អតុរិតោ, សណិកំ បទប្បមាណដ្ឋានេ បទំ និក្ខិបន្តោ វត្តំ កត្វា សុសម្មដ្ឋំ មុត្តាទលសិន្ទុវារសន្ថរសទិសំ វាលិកំ អវិនាសេន្តោតិ អត្ថោ. អាឡិន្ទន្តិ បមុខំ. ឧក្កាសិត្វាតិ ឧក្កាសិតសទ្ទំ កត្វា. អគ្គឡន្តិ ទ្វារកវាដំ. អាកោដេហីតិ អគ្គនខេហិ សណិកំ កុញ្ចិកច្ឆិទ្ទសមីបេ អាកោដេហីតិ វុត្តំ ហោតិ. ទ្វារំ កិរ អតិឧបរិ អមនុស្សា, អតិហេដ្ឋា ទីឃជាតិកា កោដេន្តិ. តថា អនាកោដេត្វា មជ្ឈេ ឆិទ្ទសមីបេ កោដេតព្ពន្តិ ឥទំ ទ្វារាកោដនវត្តន្តិ ទីបេន្តា វទន្តិ.

២៦១. វិវរិ ភគវា ទ្វារន្តិ ន ភគវា ឧដ្ឋាយ ទ្វារំ វិវរិ. វិវរិយតូតិ បន ហត្ថំ បសារេសិ. តតោ ‘‘ភគវា តុម្ហេហិ អនេកាសុ កប្បកោដីសុ ទានំ ទទមានេហិ ន សហត្ថា ទ្វារវិវរណកម្មំ កត’’ន្តិ សយមេវ ទ្វារំ វិវដំ. តំ បន យស្មា ភគវតោ មនេន វិវដំ, តស្មា វិវរិ ភគវា ទ្វារន្តិ វត្តុំ វដ្ដតិ.

ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិំសូតិ យថា ខមនីយាទីនិ បុច្ឆន្តោ ភគវា តេហិ, ឯវំ តេបិ ភគវតា សទ្ធិំ សមប្បវត្តមោទា អហេសុំ. សីតោទកំ វិយ ឧណ្ហោទកេន សម្មោទិតំ ឯកីភាវំ អគមំសុ. យាយ ច ‘‘កច្ចិ, ភោ គោតម, ខមនីយំ; កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ ភោតោ ច គោតមស្ស សាវកានញ្ច អប្បាពាធំ, អប្បាតង្កំ, លហុដ្ឋានំ, ពលំ, ផាសុវិហារោ’’តិអាទិកាយ កថាយ សម្មោទិំសុ, តំ បីតិបាមោជ្ជសង្ខាតសម្មោទជននតោ សម្មោទិតុំ យុត្តភាវតោ ច សម្មោទនីយំ, អត្ថព្យញ្ជនមធុរតាយ សុចិរម្បិ កាលំ សារេតុំ និរន្តរំ បវត្តេតុំ អរហភាវតោ សរិតព្ពភាវតោ ច សារណីយំ. សុយ្យមានសុខតោ សម្មោទនីយំ, អនុស្សរិយមានសុខតោ ច សារណីយំ. តថា ព្យញ្ជនបរិសុទ្ធតាយ សម្មោទនីយំ, អត្ថបរិសុទ្ធតាយ សារណីយំ. ឯវំ អនេកេហិ បរិយាយេហិ សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា បរិយោសាបេត្វា និដ្ឋបេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ.

អម្ពដ្ឋោ បន មាណវោតិ សោ កិរ ភគវតោ រូបសម្បត្តិយំ ចិត្តប្បសាទមត្តម្បិ អកត្វា ‘‘ទសពលំ អបសាទេស្សាមី’’តិ ឧទរេ ពទ្ធសាដកំ មុញ្ចិត្វា កណ្ឋេ ឱលម្ពេត្វា ឯកេន ហត្ថេន ទុស្សកណ្ណំ គហេត្វា ចង្កមំ អភិរូហិត្វា កាលេន ពាហុំ, កាលេន ឧទរំ, កាលេន បិដ្ឋិំ ទស្សេន្តោ, កាលេន ហត្ថវិការំ, កាលេន ភមុកវិការំ ករោន្តោ, ‘‘កច្ចិ តេ ភោ, គោតម, ធាតុសមតា, កច្ចិ ភិក្ខាហារេន ន កិលមថ, អកិលមថាការោយេវ បន តេ បញ្ញាយតិ; ថូលានិ ហិ តេ អង្គបច្ចង្គានិ, បាសាទិកត្ថ គតគតដ្ឋានេ. ‘តេ ពហុជនា រាជបព្ពជិតោតិ ច ពុទ្ធោ’តិ ច ឧប្បន្នពហុមានា បណីតំ ឱជវន្តមាហារំ ទេន្តិ. បស្សថ, ភោ, គេហំ, ចិត្តសាលា វិយ, ទិព្ពបាសាទោ វិយ. ឥមំ មញ្ចំ បស្សថ, ពិម្ពោហនំ បស្សថ, កិំ ឯវរូបេ ឋានេ វសន្តស្ស សមណធម្មំ កាតុំ ទុក្ករ’’ន្តិ ឯវរូបំ ឧប្បណ្ឌនកថំ អនាចារភាវសារណីយំ កថេតិ, តេន វុត្តំ – ‘‘អម្ពដ្ឋោ បន មាណវោ ចង្កមន្តោបិ និសិន្នេន ភគវតា កិញ្ចិ កិញ្ចិ កថំ សារណីយំ វីតិសារេតិ, ឋិតោបិ និសិន្នេន ភគវតា កិញ្ចិ កិញ្ចិ កថំ សារណីយំ វីតិសារេតី’’តិ.

២៦២. អថ ខោ ភគវាតិ អថ ភគវា – ‘‘អយំ មាណវោ ហត្ថំ បសារេត្វា ភវគ្គំ គហេតុកាមោ វិយ, បាទំ បសារេត្វា អវីចិំ វិចរិតុកាមោ វិយ, មហាសមុទ្ទំ តរិតុកាមោ វិយ, សិនេរុំ អារោហិតុកាមោ វិយ ច អដ្ឋានេ វាយមតិ, ហន្ទ, តេន សទ្ធិំ មន្តេមី’’តិ អម្ពដ្ឋំ មាណវំ ឯតទវោច. អាចរិយបាចរិយេហីតិ អាចរិយេហិ ច តេសំ អាចរិយេហិ ច.

បឋមឥព្ភវាទវណ្ណនា

២៦៣. គច្ឆន្តោ វាតិ ឯត្ថ កាមំ តីសុ ឥរិយាបថេសុ ព្រាហ្មណោ អាចរិយព្រាហ្មណេន សទ្ធិំ សល្លបិតុមរហតិ. អយំ បន មាណវោ មានថទ្ធតាយ កថាសល្លាបំ ករោន្តោ ចត្តារោបិ ឥរិយាបថេ យោជេស្សាមីតិ ‘‘សយានោ វា ហិ, ភោ គោតម, សយានេនា’’តិ អាហ.

តតោ កិរ តំ ភគវា – ‘‘អម្ពដ្ឋ, គច្ឆន្តស្ស វា គច្ឆន្តេន, ឋិតស្ស វា ឋិតេន, និសិន្នស្ស វា និសិន្នេនាចរិយេន សទ្ធិំ កថា នាម សព្ពាចរិយេសុ លព្ភតិ. ត្វំ បន សយានោ សយានេនាចរិយេន សទ្ធិំ កថេសិ, កិំ តេ អាចរិយោ គោរូបំ, ឧទាហុ ត្វ’’ន្តិ អាហ. សោ កុជ្ឈិត្វា – ‘‘យេ ច ខោ តេ, ភោ គោតម, មុណ្ឌកា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ មុណ្ឌេ មុណ្ឌាតិ សមណេ ច សមណាតិ វត្តុំ វដ្ដេយ្យ. អយំ បន ហីឡេន្តោ មុណ្ឌកា សមណកាតិ អាហ. ឥព្ភាតិ គហបតិកា. កណ្ហាតិ កណ្ហា, កាឡកាតិ អត្ថោ. ពន្ធុបាទាបច្ចាតិ ឯត្ថ ពន្ធូតិ ព្រហ្មា អធិប្បេតោ. តញ្ហិ ព្រាហ្មណា បិតាមហោតិ វោហរន្តិ. បាទានំ អបច្ចា បាទាបច្ចា, ព្រហ្មុនោ បិដ្ឋិបាទតោ ជាតាតិ អធិប្បាយោ. តស្ស កិរ អយំ លទ្ធិ – ព្រាហ្មណា ព្រហ្មុនោ មុខតោ និក្ខន្តា, ខត្តិយា ឧរតោ, វេស្សា នាភិតោ, សុទ្ទា ជាណុតោ, សមណា បិដ្ឋិបាទតោតិ. ឯវំ កថេន្តោ ច បនេស កិញ្ចាបិ អនិយមេត្វា កថេតិ. អថ ខោ ភគវន្តមេវ វទាមីតិ កថេតិ.

អថ ខោ ភគវា – ‘‘អយំ អម្ពដ្ឋោ អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ មយា សទ្ធិំ កថយមានោ មានមេវ និស្សាយ កថេសិ, អាសីវិសំ គីវាយំ គណ្ហន្តោ វិយ, អគ្គិក្ខន្ធំ អាលិង្គន្តោ វិយ, មត្តវារណំ សោណ្ឌាយ បរាមសន្តោ វិយ, អត្តនោ បមាណំ ន ជានាតិ. ហន្ទ នំ ជានាបេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘អត្ថិកវតោ ខោ បន តេ, អម្ពដ្ឋា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អាគន្ត្វា កត្តព្ពកិច្ចសង្ខាតោ អត្ថោ, ឯតស្ស អត្ថីតិ អត្ថិកំ, តស្ស មាណវស្ស ចិត្តំ. អត្ថិកមស្ស អត្ថីតិ អត្ថិកវា, តស្ស អត្ថិកវតោ តវ ឥធាគមនំ អហោសីតិ អត្ថោ.

ខោ បនាតិ និបាតមត្តំ. យាយេវ ខោ បនត្ថាយាតិ យេនេវ ខោ បនត្ថេន. អាគច្ឆេយ្យាថាតិ មម វា អញ្ញេសំ វា សន្តិកំ យទា កទាចិ អាគច្ឆេយ្យាថ. តមេវ អត្ថន្តិ ឥទំ បុរិសលិង្គវសេនេវ វុត្តំ. មនសិ ករេយ្យាថាតិ ចិត្តេ ករេយ្យាថ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ត្វំ អាចរិយេន អត្តនោ ករណីយេន បេសិតោ, ន អម្ហាកំ បរិភវនត្ថាយ, តស្មា តមេវ កិច្ចំ មនសិ ករោហីតិ. ឯវមស្ស អញ្ញេសំ សន្តិកំ អាគតានំ វត្តំ ទស្សេត្វា មាននិគ្គណ្ហនត្ថំ ‘‘អវុសិតវាយេវ ខោ បនា’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ បស្សថ ភោ អយំ អម្ពដ្ឋោ មាណវោ អាចរិយកុលេ អវុសិតវា អសិក្ខិតោ អប្បស្សុតោវ សមានោ. វុសិតមានីតិ ‘‘អហំ វុសិតវា សិក្ខិតោ ពហុស្សុតោ’’តិ អត្តានំ មញ្ញតិ. ឯតស្ស ហិ ឯវំ ផរុសវចនសមុទាចារេ ការណំ កិមញ្ញត្រ អវុសិតត្តាតិ អាចរិយកុលេ អសំវុទ្ធា អសិក្ខិតា អប្បស្សុតាយេវ ហិ ឯវំ វទន្តីតិ.

២៦៤. កុបិតោតិ កុទ្ធោ. អនត្តមនោតិ អសកមនោ, កិំ បន ភគវា តស្ស កុជ្ឈនភាវំ ញត្វា ឯវមាហ ឧទាហុ អញត្វាតិ? ញត្វា អាហាតិ. កស្មា ញត្វា អាហាតិ? តស្ស មាននិម្មទនត្ថំ. ភគវា ហិ អញ្ញាសិ – ‘‘អយំ មយា ឯវំ វុត្តេ កុជ្ឈិត្វា មម ញាតកេ អក្កោសិស្សតិ. អថស្សាហំ យថា នាម កុសលោ ភិសក្កោ ទោសំ ឧគ្គិលេត្វា នីហរតិ, ឯវមេវ គោត្តេន គោត្តំ, កុលាបទេសេន កុលាបទេសំ, ឧដ្ឋាបេត្វា ភវគ្គប្បមាណេន វិយ ឧដ្ឋិតំ មានទ្ធជំ មូលេ ឆេត្វា និបាតេស្សាមី’’តិ. ខុំសេន្តោតិ ឃដ្ដេន្តោ. វម្ភេន្តោតិ ហីឡេន្តោ. បាបិតោ ភវិស្សតីតិ ចណ្ឌភាវាទិទោសំ បាបិតោ ភវិស្សតិ.

ចណ្ឌាតិ មាននិស្សិតកោធយុត្តា. ផរុសាតិ ខរា. លហុសាតិ លហុកា. អប្បកេនេវ តុស្សន្តិ វា ទុស្សន្តិ វា ឧទកបិដ្ឋេ អលាពុកដាហំ វិយ អប្បកេនេវ ឧប្លវន្តិ. ភស្សាតិ ពហុភាណិនោ. សក្យានំ មុខេ វិវដេ អញ្ញស្ស វចនោកាសោ នត្ថីតិ អធិប្បាយេនេវ វទតិ. សមានាតិ ឥទំ សន្តាតិ បុរិមបទស្ស វេវចនំ. ន សក្ករោន្តីតិ ន ព្រាហ្មណានំ សុន្ទរេនាការេន ករោន្តិ. ន គរុំ ករោន្តីតិ ព្រាហ្មណេសុ គារវំ ន ករោន្តិ. ន មានេន្តីតិ ន មនេន បិយាយន្តិ. ន បូជេន្តីតិ មាលាទីហិ នេសំ បូជំ ន ករោន្តិ. ន អបចាយន្តីតិ អភិវាទនាទីហិ នេសំ អបចិតិកម្មំ នីចវុត្តិំ ន ទស្សេន្តិ តយិទន្តិ តំ ឥទំ. យទិមេ សក្យាតិ យំ ឥមេ សក្យា ន ព្រាហ្មណេ សក្ករោន្តិ…បេ… ន អបចាយន្តិ, តំ តេសំ អសក្ការករណាទិ សព្ពំ ន យុត្តំ, នានុលោមន្តិ អត្ថោ.

ទុតិយឥព្ភវាទវណ្ណនា

២៦៥. អបរទ្ធុន្តិ អបរជ្ឈិំសុ. ឯកមិទាហន្តិ ឯត្ថ ឥទន្តិ និបាតមត្តំ. ឯកំ អហន្តិ អត្ថោ. សន្ធាគារន្តិ រជ្ជអនុសាសនសាលា. សក្យាតិ អភិសិត្តរាជានោ. សក្យកុមារាតិ អនភិសិត្តា. ឧច្ចេសូតិ យថានុរូបេសុ បល្លង្កបីឋកវេត្តាសនផលកចិត្តត្ថរណាទិភេទេសុ. សញ្ជគ្ឃន្តាតិ ឧប្បណ្ឌនវសេន មហាហសិតំ ហសន្តា. សំកីឡន្តាតិ ហសិតមត្ត ករណអង្គុលិសង្ឃដ្ដនបាណិប្បហារទានាទីនិ ករោន្តា. មមញ្ញេវ មញ្ញេតិ ឯវមហំ មញ្ញាមិ, មមញ្ញេវ អនុហសន្តិ, ន អញ្ញន្តិ.

កស្មា បន តេ ឯវមកំសូតិ? តេ កិរ អម្ពដ្ឋស្ស កុលវំសំ ជានន្តិ. អយញ្ច តស្មិំ សមយេ យាវ បាទន្តា ឱលម្ពេត្វា និវត្ថសាដកស្ស ឯកេន ហត្ថេន ទុស្សកណ្ណំ គហេត្វា ខន្ធដ្ឋិកំ នាមេត្វា មានមទេន មត្តោ វិយ អាគច្ឆតិ. តតោ – ‘‘បស្សថ ភោ អម្ហាកំ ទាសស្ស កណ្ហាយនគោត្តស្ស អម្ពដ្ឋស្ស អាគមនការណ’’ន្តិ វទន្តា ឯវមកំសុ. សោបិ អត្តនោ កុលវំសំ ជានាតិ. តស្មា ‘‘មមញ្ញេវ មញ្ញេ’’តិ តក្កយិត្ថ.

អាសនេនាតិ ‘‘ឥទមាសនំ, ឯត្ថ និសីទាហី’’តិ ឯវំ អាសនេន និមន្តនំ នាម ហោតិ, តថា ន កោចិ អកាសិ.

តតិយឥព្ភវាទវណ្ណនា

២៦៦. លដុកិកាតិ ខេត្តលេឌ្ឌូនំ អន្តរេនិវាសិនី ខុទ្ទកសកុណិកា. កុលាវកេតិ និវាសនដ្ឋានេ. កាមលាបិនីតិ យទិច្ឆកភាណិនី, យំ យំ ឥច្ឆតិ តំ តំ លបតិ, ន តំ កោចិ ហំសោ វា កោញ្ចោ វា មោរោ វា អាគន្ត្វា ‘‘កិំ ត្វំ លបសី’តិ និសេធេតិ. អភិសជ្ជិតុន្តិ កោធវសេន លគ្គិតុំ.

ឯវំ វុត្តេ មាណវោ – ‘‘អយំ សមណោ គោតមោ អត្តនោ ញាតកេ លដុកិកសទិសេ កត្វា អម្ហេ ហំសកោញ្ចមោរសទិសេ ករោតិ, និម្មានោ ទានិ ជាតោ’’តិ មញ្ញមានោ ឧត្តរិ ចត្តារោ វណ្ណេ ទស្សេតិ.

ទាសិបុត្តវាទវណ្ណនា

២៦៧. និម្មាទេតីតិ និម្មទេតិ និម្មានេ ករោតិ. យំនូនាហន្តិ យទិ បនាហំ. ‘‘កណ្ហាយនោហមស្មិ, ភោ គោតមា’’តិ ឥទំ កិរ វចនំ អម្ពដ្ឋោ តិក្ខត្តុំ មហាសទ្ទេន អវោច. កស្មា អវោច? កិំ អសុទ្ធភាវំ ន ជានាតីតិ? អាម ជានាតិ. ជានន្តោបិ ភវបដិច្ឆន្នមេតំ ការណំ, តំ អនេន ន ទិដ្ឋំ. អបស្សន្តោ មហាសមណោ កិំ វក្ខតីតិ មញ្ញមានោ មានថទ្ធតាយ អវោច. មាតាបេត្តិកន្តិ មាតាបិតូនំ សន្តកំ. នាមគោត្តន្តិ បណ្ណត្តិវសេន នាមំ, បវេណីវសេន គោត្តំ. អនុស្សរតោតិ អនុស្សរន្តស្ស កុលកោដិំ សោធេន្តស្ស. អយ្យបុត្តាតិ សាមិនោ បុត្តា. ទាសិបុត្តោតិ ឃរទាសិយាវ បុត្តោ. តស្មា យថា ទាសេន សាមិនោ ឧបសង្កមិតព្ពា, ឯវំ អនុបសង្កមន្តំ តំ ទិស្វា សក្យា អនុជគ្ឃិំសូតិ ទស្សេតិ.

ឥតោ បរំ តស្ស ទាសភាវំ សក្យានញ្ច សាមិភាវំ បកាសេត្វា អត្តនោ ច អម្ពដ្ឋស្ស ច កុលវំសំ អាហរន្តោ សក្យា ខោ បនាតិអាទិមាហ. តត្ថ ទហន្តីតិ ឋបេន្តិ, ឱក្កាកោ នោ បុព្ពបុរិសោតិ, ឯវំ ករោន្តីតិ អត្ថោ. តស្ស កិរ រញ្ញោ កថនកាលេ ឧក្កា វិយ មុខតោ បភា និច្ឆរតិ, តស្មា តំ ‘‘ឱក្កាកោ’’តិ សញ្ជានិំសូតិ. បព្ពាជេសីតិ នីហរិ.

ឥទានិ តេ នាមវសេន ទស្សេន្តោ – ‘‘ឱក្កាមុខ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្រាយំ អនុបុព្ពី កថា – បឋមកប្បិកានំ កិរ រញ្ញោ មហាសម្មតស្ស រោជោ នាម បុត្តោ អហោសិ. រោជស្ស វររោជោ, វររោជស្ស កល្យាណោ, កល្យាណស្ស វរកល្យាណោ, វរកល្យាណស្ស មន្ធាតា, មន្ធាតុស្ស វរមន្ធាតា, វរមន្ធាតុស្ស ឧបោសថោ, ឧបោសថស្ស វរោ, វរស្ស ឧបវរោ, ឧបវរស្ស មឃទេវោ, មឃទេវស្ស បរម្បរាយ ចតុរាសីតិខត្តិយសហស្សានិ អហេសុំ. តេសំ បច្ឆតោ តយោ ឱក្កាកវំសា អហេសុំ. តេសុ តតិយឱក្កាកស្ស បញ្ច មហេសិយោ អហេសុំ – ហត្ថា, ចិត្តា, ជន្តុ, ជាលិនី, វិសាខាតិ. ឯកេកិស្សា បញ្ចបញ្ចឥត្ថិសតបរិវារា. សព្ពជេដ្ឋាយ ចត្តារោ បុត្តា – ឱក្កាមុខោ, ករកណ្ឌុ, ហត្ថិនិកោ, សិនិសូរោតិ. បញ្ច ធីតរោ – បិយា, សុប្បិយា, អានន្ទា, វិជិតា, វិជិតសេនាតិ. ឥតិ សា នវ បុត្តេ វិជាយិត្វា កាលមកាសិ.

អថ រាជា អញ្ញំ ទហរិំ អភិរូបំ រាជធីតរំ អានេត្វា អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេសិ. សា ជន្តុំ នាម បុត្តំ វិជាយិ. អថ នំ បញ្ចមទិវសេ អលង្ករិត្វា រញ្ញោ ទស្សេសិ. រាជា តុដ្ឋោ តស្សា វរំ អទាសិ. សា ញាតកេហិ សទ្ធិំ មន្តេត្វា បុត្តស្ស រជ្ជំ យាចិ. រាជា – ‘‘នស្ស, វសលិ, មម បុត្តានំ អន្តរាយំ ឥច្ឆសី’’តិ តជ្ជេសិ. សា បុនប្បុនំ រហោ រាជានំ បរិតោសេត្វា – ‘‘មហារាជ, មុសាវាទោ នាម ន វដ្ដតី’’តិអាទីនិ វត្វា យាចតិយេវ. អថ រាជា បុត្តេ អាមន្តេសិ – ‘‘អហំ តាតា, តុម្ហាកំ កនិដ្ឋំ ជន្តុកុមារំ ទិស្វា តស្ស មាតុយា សហសា វរំ អទាសិំ, សា បុត្តស្ស រជ្ជំ បរិណាមេតុំ ឥច្ឆតិ. តុម្ហេ ឋបេត្វា មង្គលហត្ថិំ មង្គលអស្សំ មង្គលរថញ្ច យត្តកេ ឥច្ឆថ, តត្តកេ ហត្ថិអស្សរថេ គហេត្វា គច្ឆថ. មមច្ចយេន អាគន្ត្វា រជ្ជំ ករេយ្យាថា’’តិ, អដ្ឋហិ អមច្ចេហិ សទ្ធិំ ឧយ្យោជេសិ.

តេ នានប្បការំ រោទិត្វា កន្ទិត្វា – ‘‘តាត, អម្ហាកំ ទោសំ ខមថា’’តិ រាជានញ្ចេវ រាជោរោធេ ច ខមាបេត្វា, ‘‘មយម្បិ ភាតូហិ សទ្ធិំ គច្ឆាមា’’តិ រាជានំ អាបុច្ឆិត្វា នគរា និក្ខន្តា ភគិនិយោ អាទាយ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ បរិវុតា នគរា និក្ខមិំសុ. ‘‘កុមារា បិតុអច្ចយេន អាគន្ត្វា រជ្ជំ ការេស្សន្តិ, គច្ឆាម នេ ឧបដ្ឋហាមា’’តិ ចិន្តេត្វា ពហូ មនុស្សា អនុពន្ធិំសុ. បឋមទិវសេ យោជនមត្តា សេនា អហោសិ, ទុតិយេ ទ្វិយោជនមត្តា, តតិយេ តិយោជនមត្តា. កុមារា មន្តយិំសុ – ‘‘មហា ពលកាយោ, សចេ មយំ កញ្ចិ សាមន្តរាជានំ មទ្ទិត្វា ជនបទំ គណ្ហេយ្យាម, សោបិ នោ នប្បសហេយ្យ. កិំ បរេសំ បីឡាយ កតាយ, មហា អយំ ជម្ពុទីបោ, អរញ្ញេ នគរំ មាបេស្សាមា’’តិ ហិមវន្តាភិមុខា គន្ត្វា នគរវត្ថុំ បរិយេសិំសុ.

តស្មិញ្ច សមយេ អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិត្វា កបិលព្រាហ្មណោ នាម ហុត្វា និក្ខម្ម ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តបស្សេ បោក្ខរណិយា តីរេ សាកវនសណ្ឌេ បណ្ណសាលំ មាបេត្វា វសតិ. សោ កិរ ភុម្មជាលំ នាម វិជ្ជំ ជានាតិ, យាយ ឧទ្ធំ អសីតិហត្ថេ អាកាសេ, ហេដ្ឋា ច ភូមិយម្បិ គុណទោសំ បស្សតិ. ឯតស្មិំ បទេសេ តិណគុម្ពលតា ទក្ខិណាវដ្ដា បាចីនាភិមុខា ជាយន្តិ. សីហព្យគ្ឃាទយោ មិគសូករេ សប្បពិឡារា ច មណ្ឌូកមូសិកេ អនុពន្ធមានា តំ បទេសំ បត្វា ន សក្កោន្តិ តេ អនុពន្ធិតុំ. តេហិ តេ អញ្ញទត្ថុ សន្តជ្ជិតា និវត្តន្តិយេវ. សោ – ‘‘អយំ បថវិយា អគ្គបទេសោ’’តិ ញត្វា តត្ថ អត្តនោ បណ្ណសាលំ មាបេសិ.

អថ តេ កុមារេ នគរវត្ថុំ បរិយេសមានេ អត្តនោ វសនោកាសំ អាគតេ ទិស្វា បុច្ឆិត្វា តំ បវត្តិំ ញត្វា តេសុ អនុកម្បំ ជនេត្វា អវោច – ‘‘ឥមស្មិំ បណ្ណសាលដ្ឋានេ មាបិតំ នគរំ ជម្ពុទីបេ អគ្គនគរំ ភវិស្សតិ. ឯត្ថ ជាតបុរិសេសុ ឯកេកោ បុរិសសតម្បិ បុរិសសហស្សម្បិ អភិភវិតុំ សក្ខិស្សតិ. ឯត្ថ នគរំ មាបេថ, បណ្ណសាលដ្ឋានេ រញ្ញោ ឃរំ ករោថ. ឥមស្មិញ្ហិ ឱកាសេ ឋត្វា ចណ្ឌាលបុត្តោបិ ចក្កវត្តិពលេន អតិសេយ្យោ’’តិ. ននុ, ភន្តេ, អយ្យស្ស វសនោកាសោតិ? ‘‘មម វសនោកាសោ’’តិ មា ចិន្តយិត្ថ. មយ្ហំ ឯកបស្សេ បណ្ណសាលំ កត្វា នគរំ មាបេត្វា កបិលវត្ថុន្តិ នាមំ ករោថា’’តិ. តេ តថា កត្វា តត្ថ និវាសំ កប្បេសុំ.

អថាមច្ចា – ‘‘ឥមេ ទារកា វយប្បត្តា, សចេ នេសំ បិតា សន្តិកេ ភវេយ្យ, សោ អាវាហវិវាហំ ករេយ្យ. ឥទានិ បន អម្ហាកំ ភារោ’’តិ ចិន្តេត្វា កុមារេហិ សទ្ធិំ មន្តយិំសុ. កុមារា អម្ហាកំ សទិសា ខត្តិយធីតរោ នាម ន បស្សាម, នាបិ ភគិនីនំ សទិសេ ខត្តិយកុមារកេ, អសទិសសំយោគេ ច នោ ឧប្បន្នា បុត្តា មាតិតោ វា បិតិតោ វា អបរិសុទ្ធា ជាតិសម្ភេទំ បាបុណិស្សន្តិ. តស្មា មយំ ភគិនីហិយេវ សទ្ធិំ សំវាសំ រោចេមាតិ. តេ ជាតិសម្ភេទភយេន ជេដ្ឋកភគិនិំ មាតុដ្ឋានេ ឋបេត្វា អវសេសាហិ សំវាសំ កប្បេសុំ.

តេសំ បុត្តេហិ ច ធីតាហិ ច វឌ្ឍមានានំ អបរេន សមយេន ជេដ្ឋកភគិនិយា កុដ្ឋរោគោ ឧទបាទិ, កោវិឡារបុប្ផសទិសានិ គត្តានិ អហេសុំ. រាជកុមារា ឥមាយ សទ្ធិំ ឯកតោ និសជ្ជដ្ឋានភោជនាទីនិ ករោន្តានម្បិ ឧបរិ អយំ រោគោ សង្កមតីតិ ចិន្តេត្វា ឯកទិវសំ ឧយ្យានកីឡំ គច្ឆន្តា វិយ តំ យានេ អារោបេត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា ភូមិយំ បោក្ខរណិំ ខណាបេត្វា តត្ថ ខាទនីយភោជនីយេន សទ្ធិំ តំ បក្ខិបិត្វា ឃរសង្ខេបេន ឧបរិ បទរំ បដិច្ឆាទេត្វា បំសុំ ទត្វា បក្កមិំសុ.

តេន ច សមយេន រាមោ នាម ពារាណសិរាជា កុដ្ឋរោគោ នាដកិត្ថីហិ ច ឱរោធេហិ ច ជិគុច្ឆិយមានោ តេន សំវេគេន ជេដ្ឋបុត្តស្ស រជ្ជំ ទត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា តត្ថ បណ្ណសាលំ មាបេត្វា មូលផលានិ បរិភុញ្ជន្តោ នចិរស្សេវ អរោគោ សុវណ្ណវណ្ណោ ហុត្វា ឥតោ ចិតោ ច វិចរន្តោ មហន្តំ សុសិររុក្ខំ ទិស្វា តស្សព្ភន្តរេ សោឡសហត្ថប្បមាណំ ឱកាសំ សោធេត្វា ទ្វារញ្ច វាតបានញ្ច យោជេត្វា និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា តត្ថ វាសំ កប្បេសិ. សោ អង្គារកដាហេ អគ្គិំ កត្វា រត្តិំ មិគសូករាទីនំ សទ្ទេ សុណន្តោ សយតិ. សោ – ‘‘អសុកស្មិំ បទេសេ សីហោ សទ្ទមកាសិ, អសុកស្មិំ ព្យគ្ឃោ’’តិ សល្លក្ខេត្វា បភាតេ តត្ថ គន្ត្វា វិឃាសមំសំ អាទាយ បចិត្វា ខាទតិ.

អថេកទិវសំ តស្មិំ បច្ចូសសមយេ អគ្គិំ ជាលេត្វា និសិន្នេ រាជធីតាយ សរីរគន្ធេន អាគន្ត្វា ព្យគ្ឃោ តស្មិំ បទេសេ បំសុំ វិយូហន្តោ បទរេ វិវរមកាសិ, តេន ច វិវរេន សា ព្យគ្ឃំ ទិស្វា ភីតា វិស្សរមកាសិ. សោ តំ សទ្ទំ សុត្វា – ‘‘ឥត្ថិសទ្ទោ ឯសោ’’តិ ច សល្លក្ខេត្វា បាតោវ តត្ថ គន្ត្វា – ‘‘កោ ឯត្ថា’’តិ អាហ. មាតុគាមោ សាមីតិ. កិំ ជាតិកាសីតិ? ឱក្កាកមហារាជស្ស ធីតា សាមីតិ. និក្ខមាតិ? ន សក្កា សាមីតិ. កិំ ការណាតិ? ឆវិរោគោ មេ អត្ថីតិ. សោ សព្ពំ បវត្តិំ បុច្ឆិត្វា ខត្តិយមានេន អនិក្ខមន្តិំ – ‘‘អហម្បិ ខត្តិយោ’’តិ អត្តនោ ខត្តិយភាវំ ជានាបេត្វា និស្សេណិំ ទត្វា ឧទ្ធរិត្វា អត្តនោ វសនោកាសំ នេត្វា សយំ បរិភុត្តភេសជ្ជានិយេវ ទត្វា នចិរស្សេវ អរោគំ សុវណ្ណវណ្ណំ កត្វា តាយ សទ្ធិំ សំវាសំ កប្បេសិ. សា បឋមសំវាសេនេវ គព្ភំ គណ្ហិត្វា ទ្វេ បុត្តេ វិជាយិ, បុនបិ ទ្វេតិ, ឯវំ សោឡសក្ខត្តុម្បិ វិជាយិ. ឯវំ ទ្វត្តិំស ភាតរោ អហេសុំ. តេ អនុបុព្ពេន វុឌ្ឍិប្បត្តេ បិតា សព្ពសិប្បានិ សិក្ខាបេសិ.

អថេកទិវសំ ឯកោ រាមរញ្ញោ នគរវាសី វនចរកោ បព្ពតេ រតនានិ គវេសន្តោ រាជានំ ទិស្វា សញ្ជានិត្វា អាហ – ‘‘ជានាមហំ, ទេវ, តុម្ហេ’’តិ. តតោ នំ រាជា សព្ពំ បវត្តិំ បុច្ឆិ. តស្មិំយេវ ច ខណេ តេ ទារកា អាគមិំសុ. សោ តេ ទិស្វា – ‘‘កេ ឥមេ’’តិ អាហ. ‘‘បុត្តា មេ’’តិ ច វុត្តេ តេសំ មាតិកវំសំ បុច្ឆិត្វា – ‘‘លទ្ធំ ទានិ មេ បាភត’’ន្តិ នគរំ គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ. សោ ‘បិតរំ អានយិស្សាមី’តិ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ តត្ថ គន្ត្វា បិតរំ វន្ទិត្វា – ‘‘រជ្ជំ, ទេវ, សម្បដិច្ឆា’’តិ យាចិ. សោ – ‘‘អលំ, តាត, ន តត្ថ គច្ឆាមិ, ឥធេវ មេ ឥមំ រុក្ខំ អបនេត្វា នគរំ មាបេហី’’តិ អាហ. សោ តថា កត្វា តស្ស នគរស្ស កោលរុក្ខំ អបនេត្វា កតត្តា កោលនគរន្តិ ច ព្យគ្ឃបថេ កតត្តា ព្យគ្ឃបថន្តិ ចាតិ ទ្វេ នាមានិ អារោបេត្វា បិតរំ វន្ទិត្វា អត្តនោ នគរំ អគមាសិ.

តតោ វយប្បត្តេ កុមារេ មាតា អាហ – ‘‘តាតា, តុម្ហាកំ កបិលវត្ថុវាសិនោ សក្យា មាតុលា សន្តិ. មាតុលធីតានំ បន វោ ឯវរូបំ នាម កេសគ្គហណំ ហោតិ, ឯវរូបំ ទុស្សគហណំ. យទា តា ន្ហានតិត្ថំ អាគច្ឆន្តិ, តទា គន្ត្វា យស្ស យា រុច្ចតិ, សោ តំ គណ្ហតូ’’តិ. តេ តថេវ គន្ត្វា តាសុ ន្ហត្វា សីសំ សុក្ខាបយមានាសុ យំ យំ ឥច្ឆិំសុ, តំ តំ គហេត្វា នាមំ សាវេត្វា អគមិំសុ. សក្យរាជានោ សុត្វា ‘‘ហោតុ, ភណេ, អម្ហាកំ ញាតកា ឯវ តេ’’តិ តុណ្ហី អហេសុំ. អយំ សក្យកោលិយានំ ឧប្បត្តិ. ឯវំ តេសំ សក្យកោលិយានំ អញ្ញមញ្ញំ អាវាហវិវាហំ ករោន្តានំ យាវ ពុទ្ធកាលា អនុបច្ឆិន្នោវ វំសោ អាគតោ. តត្ថ ភគវា សក្យវំសំ ទស្សេតុំ – ‘‘តេ រដ្ឋស្មា បព្ពាជិតា ហិមវន្តបស្សេ បោក្ខរណិយា តីរេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សម្មន្តីតិ វសន្តិ. សក្យា វត ភោតិ រដ្ឋស្មា បព្ពាជិតា អរញ្ញេ វសន្តាបិ ជាតិសម្ភេទមកត្វា កុលវំសំ អនុរក្ខិតុំ សក្យា, សមត្ថា, បដិពលាតិ អត្ថោ. តទគ្គេតិ តំ អគ្គំ កត្វា, តតោ បដ្ឋាយាតិ អត្ថោ. សោ ច នេសំ បុព្ពបុរិសោតិ សោ ឱក្កាកោ រាជា ឯតេសំ បុព្ពបុរិសោ. នត្ថិ ឯតេសំ គហបតិវំសេន សម្ភេទមត្តម្បីតិ.

ឯវំ សក្យវំសំ បកាសេត្វា ឥទានិ អម្ពដ្ឋវំសំ បកាសេន្តោ – ‘‘រញ្ញោ ខោ បនា’’តិអាទិមាហ. កណ្ហំ នាម ជនេសីតិ កាឡវណ្ណំ អន្តោកុច្ឆិយំយេវ សញ្ជាតទន្តំ បរូឡ្ហមស្សុទាឋិកំ បុត្តំ វិជាយិ. បព្យាហាសីតិ យក្ខោ ជាតោតិ ភយេន បលាយិត្វា ទ្វារំ បិធាយ ឋិតេសុ ឃរមានុសកេសុ ឥតោ ចិតោ ច វិចរន្តោ ធោវថ មន្តិអាទីនិ វទន្តោ ឧច្ចាសទ្ទមកាសិ.

២៦៨. តេ មាណវកា ភគវន្តំ ឯតទវោចុន្តិ អត្តនោ ឧបារម្ភមោចនត្ថាយ – ‘‘ឯតំ មា ភវ’’ន្តិអាទិវចនំ អវោចុំ. តេសំ កិរ ឯតទហោសិ – ‘‘អម្ពដ្ឋោ អម្ហាកំ អាចរិយស្ស ជេដ្ឋន្តេវាសី, សចេ មយំ ឯវរូបេ ឋានេ ឯកទ្វេវចនមត្តម្បិ ន វក្ខាម, អយំ នោ អាចរិយស្ស សន្តិកេ អម្ហេ បរិភិន្ទិស្សតី’’តិ ឧបារម្ភមោចនត្ថំ ឯវំ អវោចុំ. ចិត្តេន បនស្ស និម្មទភាវំ អាកង្ខន្តិ. អយំ កិរ មាននិស្សិតត្តា តេសម្បិ អប្បិយោវ. កល្យាណវាក្ករណោតិ មធុរវចនោ. អស្មិំ វចនេតិ អត្តនា ឧគ្គហិតេ វេទត្តយវចនេ. បដិមន្តេតុន្តិ បុច្ឆិតំ បញ្ហំ បដិកថេតុំ, វិស្សជ្ជេតុន្តិ អត្ថោ. ឯតស្មិំ វា ទាសិបុត្តវចនេ. បដិមន្តេតុន្តិ ឧត្តរំ កថេតុំ.

២៦៩. អថ ខោ ភគវាតិ អថ ខោ ភគវា – ‘‘សចេ ឥមេ មាណវកា ឯត្ថ និសិន្នា ឯវំ ឧច្ចាសទ្ទំ ករិស្សន្តិ, អយំ កថា បរិយោសានំ ន គមិស្សតិ. ហន្ទ, នេ និស្សទ្ទេ កត្វា អម្ពដ្ឋេនេវ សទ្ធិំ កថេមី’’តិ តេ មាណវកេ ឯតទវោច. តត្ថ មន្តវ្ហោតិ មន្តយថ. មយា សទ្ធិំ បដិមន្តេតូតិ មយា សហ កថេតុ. ឯវំ វុត្តេ មាណវកា ចិន្តយិំសុ – ‘‘អម្ពដ្ឋោ តាវ ទាសិបុត្តោសីតិ វុត្តេ បុន សីសំ ឧក្ខិបិតុំ នាសក្ខិ. អយំ ខោ ជាតិ នាម ទុជ្ជានា, សចេ អញ្ញម្បិ កិញ្ចិ សមណោ គោតមោ ‘ត្វំ ទាសោ’តិ វក្ខតិ, កោ តេន សទ្ធិំ អឌ្ឌំ ករិស្សតិ. អម្ពដ្ឋោ អត្តនា ពទ្ធំ បុដកំ អត្តនាវ មោចេតូ’’តិ អត្តានំ បរិមោចេត្វា តស្សេវ ឧបរិ ខិបន្តា – ‘‘សុជាតោ ច ភោ គោតមា’’តិអាទិមាហំសុ.

២៧០. សហធម្មិកោតិ សហេតុកោ សការណោ. អកាមា ព្យាកាតព្ពោតិ អត្តនា អនិច្ឆន្តេនបិ ព្យាករិតព្ពោ, អវស្សំ វិស្សជ្ជេតព្ពោតិ អត្ថោ. អញ្ញេន វា អញ្ញំ បដិចរិស្សសីតិ អញ្ញេន វចនេន អញ្ញំ វចនំ បដិចរិស្សសិ អជ្ឈោត្ថរិស្សសិ, បដិច្ឆាទេស្សសីតិ អត្ថោ. យោ ហិ ‘‘កិំ គោត្តោ ត្វ’’ន្តិ ឯវំ បុដ្ឋោ – ‘‘អហំ តយោ វេទេ ជានាមី’’តិអាទីនិ វទតិ, អយំ អញ្ញេន អញ្ញំ បដិចរតិ នាម. បក្កមិស្សសិ វាតិ បុច្ឆិតំ បញ្ហំ ជានន្តោវ អកថេតុកាមតាយ ឧដ្ឋាយាសនា បក្កមិស្សសិ វា.

តុណ្ហី អហោសីតិ សមណោ គោតមោ មំ សាមំយេវ ទាសិបុត្តភាវំ កថាបេតុកាមោ, សាមំ កថិតេ ច ទាសោ នាម ជាតោយេវ ហោតិ. អយំ បន ទ្វតិក្ខត្តុំ ចោទេត្វា តុណ្ហី ភវិស្សតិ, តតោ អហំ បរិវត្តិត្វា បក្កមិស្សាមីតិ ចិន្តេត្វា តុណ្ហី អហោសិ.

២៧១. វជិរំ បាណិម្ហិ អស្សាតិ វជិរបាណិ. យក្ខោតិ ន យោ វា សោ វា យក្ខោ, សក្កោ ទេវរាជាតិ វេទិតព្ពោ. អាទិត្តន្តិ អគ្គិវណ្ណំ. សម្បជ្ជលិតន្តិ សុដ្ឋុ បជ្ជលិតំ. សជោតិភូតន្តិ សមន្តតោ ជោតិភូតំ, ឯកគ្គិជាលភូតន្តិ អត្ថោ. ឋិតោ ហោតីតិ មហន្តំ សីសំ, កន្ទលមកុឡសទិសា ទាឋា ភយានកានិ អក្ខិនាសាទីនិ ឯវំ វិរូបរូបំ មាបេត្វា ឋិតោ.

កស្មា បនេស អាគតោតិ? ទិដ្ឋិវិស្សជ្ជាបនត្ថំ. អបិ ច – ‘‘អហញ្ចេវ ខោ បន ធម្មំ ទេសេយ្យំ, បរេ ច មេ ន អាជានេយ្យុ’’ន្តិ ឯវំ ធម្មទេសនាយ អប្បោស្សុក្កភាវំ អាបន្នេ ភគវតិ សក្កោ មហាព្រហ្មុនា សទ្ធិំ អាគន្ត្វា – ‘‘ភគវា ធម្មំ ទេសេថ, តុម្ហាកំ អាណាយ អវត្តមានេ មយំ វត្តាបេស្សាម, តុម្ហាកំ ធម្មចក្កំ ហោតុ, អម្ហាកំ អាណាចក្ក’’ន្តិ បដិញ្ញំ អកាសិ. តស្មា – ‘‘អជ្ជ អម្ពដ្ឋំ តាសេត្វា បញ្ហំ វិស្សជ្ជាបេស្សាមី’’តិ អាគតោ.

ភគវា ចេវ បស្សតិ អម្ពដ្ឋោ ចាតិ យទិ ហិ តំ អញ្ញេបិ បស្សេយ្យុំ, តំ ការណំ អគរុ អស្ស, ‘‘អយំ សមណោ គោតមោ អម្ពដ្ឋំ អត្តនោ វាទេ អនោតរន្តំ ញត្វា យក្ខំ អាវាហេត្វា ទស្សេសិ, តតោ អម្ពដ្ឋោ ភយេន កថេសី’’តិ វទេយ្យុំ. តស្មា ភគវា ចេវ បស្សតិ អម្ពដ្ឋោ ច. តស្ស តំ ទិស្វាវ សកលសរីរតោ សេទា មុច្ចិំសុ. អន្តោកុច្ឆិ វិបរិវត្តមានា មហារវំ វិរវិ. សោ ‘‘អញ្ញេបិ នុ ខោ បស្សន្តី’’តិ ឱលោកេន្តោ កស្សចិ លោមហំសមត្តម្បិ នាទ្ទស. តតោ – ‘‘ឥទំ ភយំ មមេវ ឧប្បន្នំ, សចាហំ យក្ខោតិ វក្ខាមិ, ‘កិំ តវមេវ អក្ខីនិ អត្ថិ, ត្វមេវ យក្ខំ បស្សសិ, បឋមំ យក្ខំ អទិស្វា សមណេន គោតមេន វាទសង្ឃដ្ដេ បក្ខិត្តោវ យក្ខំ បស្សសី’តិ វទេយ្យុ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ន ទានិ មេ ឥធ អញ្ញំ បដិសរណំ អត្ថិ, អញ្ញត្រ សមណា គោតមា’’តិ មញ្ញមានោ អថ ខោ អម្ពដ្ឋោ មាណវោ…បេ… ភគវន្តំ ឯតទវោច.

២៧២. តាណំ គវេសីតិ តាណំ គវេសមានោ. លេណំ គវេសីតិ លេណំ គវេសមានោ. សរណំ គវេសីតិ សរណំ គវេសមានោ. ឯត្ថ ច តាយតិ រក្ខតីតិ តាណំ. និលីយន្តិ ឯត្ថាតិ លេណំ. សរតីតិ សរណំ, ភយំ ហិំសតិ, វិទ្ធំសេតីតិ អត្ថោ. ឧបនិសីទិត្វាតិ ឧបគម្ម ហេដ្ឋាសនេ និសីទិត្វា. ព្រវិតូតិ វទតុ.

អម្ពដ្ឋវំសកថា

២៧៣-២៧៤. ទក្ខិណជនបទន្តិ ទក្ខិណាបថោតិ បាកដំ. គង្គាយ ទក្ខិណតោ បាកដជនបទំ. តទា កិរ ទក្ខិណាបថេ ពហូ ព្រាហ្មណតាបសា ហោន្តិ, សោ តត្ថ គន្ត្វា ឯកំ តាបសំ វត្តបដិបត្តិយា អារាធេសិ. សោ តស្ស ឧបការំ ទិស្វា អាហ – ‘‘អម្ភោ, បុរិស, មន្តំ តេ ទេមិ, យំ ឥច្ឆសិ, តំ មន្តំ គណ្ហាហី’’តិ. សោ អាហ – ‘‘ន មេ អាចរិយ, អញ្ញេន មន្តេន, កិច្ចំ អត្ថិ, យស្សានុភាវេន អាវុធំ ន បរិវត្តតិ, តំ មេ មន្តំ ទេហី’’តិ. សោ – ‘‘ភទ្រំ, ភោ’’តិ តស្ស ធនុអគមនីយំ អម្ពដ្ឋំ នាម វិជ្ជំ អទាសិ, សោ តំ វិជ្ជំ គហេត្វា តត្ថេវ វីមំសិត្វា – ‘‘ឥទានិ មេ មនោរថំ បូរេស្សាមី’’តិ ឥសិវេសំ គហេត្វា ឱក្កាកស្ស សន្តិកំ គតោ. តេន វុត្តំ – ‘‘ទក្ខិណជនបទំ គន្ត្វា ព្រហ្មមន្តេ អធីយិត្វា រាជានំ ឱក្កាកំ ឧបសង្កមិត្វា’’តិ.

ឯត្ថ ព្រហ្មមន្តេតិ អានុភាវសម្បន្នតាយ សេដ្ឋមន្តេ. កោ នេវំ’រេ អយំ មយ្ហំ ទាសិបុត្តោតិ កោ នុ ឯវំ អរេ អយំ មម ទាសិបុត្តោ. សោ តំ ខុរប្បន្តិ សោ រាជា តំ មារេតុកាមតាយ សន្នហិតំ សរំ តស្ស មន្តានុភាវេន នេវ ខិបិតុំ ន អបនេតុំ សក្ខិ, តាវទេវ សកលសរីរេ សញ្ជាតសេទោ ភយេន វេធមានោ អដ្ឋាសិ.

អមច្ចាតិ មហាមច្ចា. បារិសជ្ជាតិ ឥតរេ បរិសាវចរា. ឯតទវោចុន្តិ – ‘‘ទណ្ឌកីរញ្ញោ កិសវច្ឆតាបសេ អបរទ្ធស្ស អាវុធវុដ្ឋិយា សកលរដ្ឋំ វិនដ្ឋំ. នាឡិកេរោ បញ្ចសុ តាបសសតេសុ អជ្ជុនោ ច អង្គីរសេ អបរទ្ធោ បថវិំ ភិន្ទិត្វា និរយំ បវិដ្ឋោ’’តិ ចិន្តយន្តា ភយេន ឯតំ សោត្ថិ, ភទ្ទន្តេតិអាទិវចនំ អវោចុំ.

សោត្ថិ ភវិស្សតិ រញ្ញោតិ ឥទំ វចនំ កណ្ហោ ចិរំ តុណ្ហី ហុត្វា តតោ អនេកប្បការំ យាចីយមានោ – ‘‘តុម្ហាកំ រញ្ញា មាទិសស្ស ឥសិនោ ខុរប្បំ សន្នយ្ហន្តេន ភារិយំ កម្មំ កត’’ន្តិអាទីនិ ច វត្វា បច្ឆា អភាសិ. ឧន្ទ្រិយិស្សតីតិ ភិជ្ជិស្សតិ, ថុសមុដ្ឋិ វិយ វិប្បកិរិយិស្សតីតិ. ឥទំ សោ ‘‘ជនំ តាសេស្សាមី’’តិ មុសា ភណតិ. សរសន្ថម្ភនមត្តេយេវ ហិស្ស វិជ្ជាយ អានុភាវោ, ន អញ្ញត្រ. ឥតោ បរេសុបិ វចនេសុ ឯសេវ នយោ.

បល្លោមោតិ បន្នលោមោ. លោមហំសនមត្តម្បិស្ស ន ភវិស្សតិ. ឥទំ កិរ សោ ‘‘សចេ មេ រាជា តំ ទារិកំ ទស្សតី’’តិ បដិញ្ញំ ការេត្វា អវច. កុមារេ ខុរប្បំ បតិដ្ឋបេសីតិ តេន ‘‘សរោ ឱតរតូ’’តិ មន្តេ បរិវត្តិ, តេ កុមារស្ស នាភិយំ បតិដ្ឋបេសិ. ធីតរំ អទាសីតិ សីសំ ធោវិត្វា អទាសំ ភុជិស្សំ កត្វា ធីតរំ អទាសិ, ឧឡារេ ច តំ ឋានេ ឋបេសិ. មា ខោ តុម្ហេ មាណវកាតិ ឥទំ បន ភគវា – ‘‘ឯកេន បក្ខេន អម្ពដ្ឋោ សក្យានំ ញាតិ ហោតី’’តិ បកាសេន្តោ តស្ស សមស្សាសនត្ថំ អាហ. តតោ អម្ពដ្ឋោ ឃដសតេន អភិសិត្តោ វិយ បស្សទ្ធទរថោ ហុត្វា សមស្សាសេត្វា សមណោ គោតមោ មំ ‘‘តោសេស្សាមី’’តិ ឯកេន បក្ខេន ញាតិំ ករោតិ, ខត្តិយោ កិរាហមស្មី’’តិ ចិន្តេសិ.

ខត្តិយសេដ្ឋភាវវណ្ណនា

២៧៥. អថ ខោ ភគវា – ‘‘អយំ អម្ពដ្ឋោ ខត្តិយោស្មី’’តិ សញ្ញំ ករោតិ, អត្តនោ អខត្តិយភាវំ ន ជានាតិ, ហន្ទ នំ ជានាបេស្សាមីតិ ខត្តិយវំសំ ទស្សេតុំ ឧត្តរិទេសនំ វឌ្ឍេន្តោ – ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ អម្ពដ្ឋា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឥធាតិ ឥមស្មិំ លោកេ. ព្រាហ្មណេសូតិ ព្រាហ្មណានំ អន្តរេ. អាសនំ វា ឧទកំ វាតិ អគ្គាសនំ វា អគ្គោទកំ វា. សទ្ធេតិ មតកេ ឧទ្ទិស្ស កតភត្តេ. ថាលិបាកេតិ មង្គលាទិភត្តេ. យញ្ញេតិ យញ្ញភត្តេ. បាហុនេតិ បាហុនកានំ កតភត្តេ បណ្ណាការភត្តេ វា. អបិ នុស្សាតិ អបិ នុ អស្ស ខត្តិយបុត្តស្ស. អាវដំ វា អស្ស អនាវដំ វាតិ, ព្រាហ្មណកញ្ញាសុ និវារណំ ភវេយ្យ វា នោ វា, ព្រាហ្មណទារិកំ លភេយ្យ វា ន វា លភេយ្យាតិ អត្ថោ. អនុបបន្នោតិ ខត្តិយភាវំ អបត្តោ, អបរិសុទ្ធោតិ អត្ថោ.

២៧៦. ឥត្ថិយា វា ឥត្ថិំ ករិត្វាតិ ឥត្ថិយា វា ឥត្ថិំ បរិយេសិត្វា. កិស្មិញ្ចិទេវ បករណេតិ កិស្មិញ្ចិទេវ ទោសេ ព្រាហ្មណានំ អយុត្តេ អកត្តព្ពករណេ. ភស្សបុដេនាតិ ភស្មបុដេន, សីសេ ឆារិកំ ឱកិរិត្វាតិ អត្ថោ.

២៧៧. ជនេតស្មិន្តិ ជនិតស្មិំ, បជាយាតិ អត្ថោ. យេ គោត្តបដិសារិនោតិ យេ ជនេតស្មិំ គោត្តំ បដិសរន្តិ – ‘‘អហំ គោតមោ, អហំ កស្សបោ’’តិ, តេសុ លោកេ គោត្តបដិសារីសុ ខត្តិយោ សេដ្ឋោ. អនុមតា មយាតិ មម សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សទ្ធិំ សំសន្ទិត្វា ទេសិតា មយា អនុញ្ញាតា.

បឋមភាណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វិជ្ជាចរណកថាវណ្ណនា

២៧៨. ឥមាយ បន គាថាយ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោតិ ឥទំ បទំ សុត្វា អម្ពដ្ឋោ ចិន្តេសិ – ‘‘វិជ្ជា នាម តយោ វេទា, ចរណំ បញ្ច សីលានិ, តយិទំ អម្ហាកំយេវ អត្ថិ, វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ ចេ សេដ្ឋោ, មយមេវ សេដ្ឋា’’តិ និដ្ឋំ គន្ត្វា វិជ្ជាចរណំ បុច្ឆន្តោ – ‘‘កតមំ បន តំ, ភោ គោតម, ចរណំ, កតមា ច បន សា វិជ្ជា’’តិ អាហ. អថស្ស ភគវា តំ ព្រាហ្មណសមយេ សិទ្ធំ ជាតិវាទាទិបដិសំយុត្តំ វិជ្ជាចរណំ បដិក្ខិបិត្វា អនុត្តរំ វិជ្ជាចរណំ ទស្សេតុកាមោ – ‘‘ន ខោ អម្ពដ្ឋា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ជាតិវាទោតិ ជាតិំ អារព្ភ វាទោ, ព្រាហ្មណស្សេវិទំ វដ្ដតិ, ន សុទ្ទស្សាតិអាទិ វចនន្តិ អត្ថោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ជាតិវាទវិនិពទ្ធាតិ ជាតិវាទេ វិនិពទ្ធា. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

តតោ អម្ពដ្ឋោ – ‘‘យត្ថ ទានិ មយំ លគ្គិស្សាមាតិ ចិន្តយិម្ហ, តតោ នោ សមណោ គោតមោ មហាវាតេ ថុសំ ធុនន្តោ វិយ ទូរមេវ អវក្ខិបិ. យត្ថ បន មយំ ន លគ្គាម, តត្ថ នោ និយោជេសិ. អយំ នោ វិជ្ជាចរណសម្បទា ញាតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា បុន វិជ្ជាចរណសម្បទំ បុច្ឆិ. អថស្ស ភគវា សមុទាគមតោ បភុតិ វិជ្ជាចរណំ ទស្សេតុំ – ‘‘ឥធ អម្ពដ្ឋ តថាគតោ’’តិអាទិមាហ.

២៧៩. ឯត្ថ ច ភគវា ចរណបរិយាបន្នម្បិ តិវិធំ សីលំ វិភជន្តោ ‘‘ឥទមស្ស ហោតិ ចរណស្មិ’’ន្តិ អនិយ្យាតេត្វា ‘‘ឥទម្បិស្ស ហោតិ សីលស្មិ’’ន្តិ សីលវសេនេវ និយ្យាតេសិ. កស្មា? តស្សបិ ហិ កិញ្ចិ កិញ្ចិ សីលំ អត្ថិ, តស្មា ចរណវសេន និយ្យាតិយមានេ ‘‘មយម្បិ ចរណសម្បន្នា’’តិ តត្ថ តត្ថេវ លគ្គេយ្យ. យំ បន តេន សុបិនេបិ ន ទិដ្ឋបុព្ពំ, តស្សេវ វសេន និយ្យាតេន្តោ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឥទម្បិស្ស ហោតិ ចរណស្មិំ…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, ឥទម្បិស្ស ហោតិ ចរណស្មិន្តិអាទិមាហ. ឯត្តាវតា អដ្ឋបិ សមាបត្តិយោ ចរណន្តិ និយ្យាតិតា ហោន្តិ, វិបស្សនា ញាណតោ បន បដ្ឋាយ អដ្ឋវិធាបិ បញ្ញា វិជ្ជាតិ និយ្យាតិតា.

ចតុអបាយមុខកថាវណ្ណនា

២៨០. អបាយមុខានីតិ វិនាសមុខានិ. អនភិសម្ភុណមានោតិ អសម្បាបុណន្តោ, អវិសហមានោ វា. ខារិវិធមាទាយាតិ ឯត្ថ ខារីតិ អរណី កមណ្ឌលុ សុជាទយោ តាបសបរិក្ខារា. វិធោតិ កាជោ. តស្មា ខារិភរិតំ កាជមាទាយាតិ អត្ថោ. យេ បន ខារិវិវិធន្តិ បឋន្តិ, តេ ‘‘ខារីតិ កាជស្ស នាមំ, វិវិធន្តិ ពហុកមណ្ឌលុអាទិបរិក្ខារ’’ន្តិ វណ្ណយន្តិ. បវត្តផលភោជនោតិ បតិតផលភោជនោ. បរិចារកោតិ កប្បិយករណបត្តបដិគ្គហណបាទធោវនាទិវត្តករណវសេន បរិចារកោ. កាមញ្ច គុណាធិកោបិ ខីណាសវសាមណេរោ បុថុជ្ជនភិក្ខុនោ វុត្តនយេន បរិចារកោ ហោតិ, អយំ បន ន តាទិសោ គុណវសេនបិ វេយ្យាវច្ចករណវសេនបិ លាមកោយេវ.

កស្មា បន តាបសបព្ពជ្ជា សាសនស្ស វិនាសមុខន្តិ វុត្តាតិ? យស្មា គច្ឆន្តំ គច្ឆន្តំ សាសនំ តាបសបព្ពជ្ជាវសេន ឱសក្កិស្សតិ. ឥមស្មិញ្ហិ សាសនេ បព្ពជិត្វា តិស្សោ សិក្ខា បូរេតុំ អសក្កោន្តំ លជ្ជិនោ សិក្ខាកាមា – ‘‘នត្ថិ តយា សទ្ធិំ ឧបោសថោ វា បវារណា វា សង្ឃកម្មំ វា’’តិ ជិគុច្ឆិត្វា បរិវជ្ជេន្តិ. សោ ‘‘ទុក្ករំ ខុរធារូបមំ សាសនេ បដិបត្តិបូរណំ ទុក្ខំ, តាបសបព្ពជ្ជា បន សុករា ចេវ ពហុជនសម្មតា ចា’’តិ វិព្ភមិត្វា តាបសោ ហោតិ. អញ្ញេ តំ ទិស្វា – ‘‘កិំ តយា កត’’ន្តិ បុច្ឆន្តិ. សោ – ‘‘ភារិយំ តុម្ហាកំ សាសនេ កម្មំ, ឥធ បន សឆន្ទចារិនោ មយ’’ន្តិ វទតិ. សោបិ, យទិ ឯវំ អហម្បិ ឯត្ថេវ បព្ពជាមីតិ តស្ស អនុសិក្ខន្តោ តាបសោ ហោតិ. ឯវមញ្ញេបិ អញ្ញេបីតិ កមេន តាបសាវ ពហុកា ហោន្តិ. តេសំ ឧប្បន្នកាលេ សាសនំ ឱសក្កិតំ នាម ភវិស្សតិ. លោកេ ឯវរូបោ ពុទ្ធោ នាម ឧប្បជ្ជិ, តស្ស ឦទិសំ នាម សាសនំ អហោសីតិ សុតមត្តមេវ ភវិស្សតិ. ឥទំ សន្ធាយ ភគវា តាបសបព្ពជ្ជំ សាសនស្ស វិនាសមុខន្តិ អាហ.

កុទាលបិដកន្តិ កន្ទមូលផលគ្គហណត្ថំ កុទាលញ្ចេវ បិដកញ្ច. គាមសាមន្តំ វាតិ វិជ្ជាចរណសម្បទាទីនិ អនភិសម្ភុណន្តោ, កសិកម្មាទីហិ ច ជីវិតំ និប្ផាទេតុំ ទុក្ខន្តិ មញ្ញមានោ ពហុជនកុហាបនត្ថំ គាមសាមន្តេ វា និគមសាមន្តេ វា អគ្គិសាលំ កត្វា សប្បិតេលទធិមធុផាណិតតិលតណ្ឌុលាទីហិ ចេវ នានាទារូហិ ច ហោមករណវសេន អគ្គិំ បរិចរន្តោ អច្ឆតិ.

ចតុទ្វារំ អគារំ ករិត្វាតិ ចតុមុខំ បានាគារំ កត្វា តស្ស ទ្វារេ មណ្ឌបំ កត្វា តត្ថ បានីយំ ឧបដ្ឋបេត្វា អាគតាគតេ បានីយេន អាបុច្ឆតិ. យម្បិស្ស អទ្ធិកា កិលន្តា បានីយំ បិវិត្វា បរិតុដ្ឋា ភត្តបុដំ វា តណ្ឌុលាទីនិ វា ទេន្តិ, តំ សព្ពំ គហេត្វា អម្ពិលយាគុអាទីនិ កត្វា ពហុតរំ អាមិសគហណត្ថំ កេសញ្ចិ អន្នំ ទេតិ, កេសញ្ចិ ភត្តបចនភាជនាទីនិ. តេហិបិ ទិន្នំ អាមិសំ វា បុព្ពណ្ណាទីនិ វា គណ្ហតិ, តានិ វឌ្ឍិយា បយោជេតិ. ឯវំ វឌ្ឍមានវិភវោ គោមហិំសទាសីទាសបរិគ្គហំ ករោតិ, មហន្តំ កុដុម្ពំ សណ្ឋបេតិ. ឥមំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ – ‘‘ចតុទ្វារំ អគារំ ករិត្វា អច្ឆតី’’តិ. ‘‘តមហំ យថាសត្តិ យថាពលំ បដិបូជេស្សាមី’’តិ ឥទំ បនស្ស បដិបត្តិមុខំ. ឥមិនា ហិ មុខេន សោ ឯវំ បដិបជ្ជតីតិ. ឯត្តាវតា ច ភគវតា សព្ពាបិ តាបសបព្ពជ្ជា និទ្ទិដ្ឋា ហោន្តិ.

កថំ? អដ្ឋវិធា ហិ តាបសា – សបុត្តភរិយា, ឧញ្ឆាចរិយា, អនគ្គិបក្កិកា, អសាមបាកា, អស្មមុដ្ឋិកា, ទន្តវក្កលិកា, បវត្តផលភោជនា, បណ្ឌុបលាសិកាតិ. តត្ថ យេ កេណិយជដិលោ វិយ កុដុម្ពំ សណ្ឋបេត្វា វសន្តិ, តេ សបុត្តភរិយា នាម.

យេ បន ‘‘សបុត្តទារភាវោ នាម បព្ពជិតស្ស អយុត្តោ’’តិ លាយនមទ្ទនដ្ឋានេសុ វីហិមុគ្គមាសតិលាទីនិ សង្កឌ្ឍិត្វា បចិត្វា បរិភុញ្ជន្តិ, តេ ឧញ្ឆាចរិយា នាម.

យេ ‘‘ខលេន ខលំ វិចរិត្វា វីហិំ អាហរិត្វា កោដ្ដេត្វា បរិភុញ្ជនំ នាម អយុត្ត’’ន្តិ គាមនិគមេសុ តណ្ឌុលភិក្ខំ គហេត្វា បចិត្វា បរិភុញ្ជន្តិ, តេ អនគ្គិបក្កិកា នាម.

យេ បន ‘‘កិំ បព្ពជិតស្ស សាមបាកេនា’’តិ គាមំ បវិសិត្វា បក្កភិក្ខមេវ គណ្ហន្តិ, តេ អសាមបាកា នាម.

យេ ‘‘ទិវសេ ទិវសេ ភិក្ខាបរិយេដ្ឋិ នាម ទុក្ខា បព្ពជិតស្សា’’តិ មុដ្ឋិបាសាណេន អម្ពាដកាទីនំ រុក្ខានំ តចំ កោដ្ដេត្វា ខាទន្តិ, តេ អស្មមុដ្ឋិកា នាម.

យេ បន ‘‘បាសាណេន តចំ កោដ្ដេត្វា វិចរណំ នាម ទុក្ខ’’ន្តិ ទន្តេហេវ ឧព្ពាដេត្វា ខាទន្តិ, តេ ទន្តវក្កលិកា នាម.

យេ ‘‘ទន្តេហិ ឧព្ពាដេត្វា ខាទនំ នាម ទុក្ខំ បព្ពជិតស្សា’’តិ លេឌ្ឌុទណ្ឌាទីហិ បហរិត្វា បតិតានិ ផលានិ បរិភុញ្ជន្តិ, តេ បវត្តផលភោជនា នាម.

យេ បន ‘‘លេឌ្ឌុទណ្ឌាទីហិ បាតេត្វា បរិភោគោ នាម អសារុប្បោ បព្ពជិតស្សា’’តិ សយំ បតិតានេវ បុប្ផផលបណ្ឌុបលាសាទីនិ ខាទន្តា យាបេន្តិ, តេ បណ្ឌុបលាសិកា នាម.

តេ តិវិធា – ឧក្កដ្ឋមជ្ឈិមមុទុកវសេន. តត្ថ យេ និសិន្នដ្ឋានតោ អនុដ្ឋាយ ហត្ថេន បាបុណនដ្ឋានេវ បតិតំ គហេត្វា ខាទន្តិ, តេ ឧក្កដ្ឋា. យេ ឯករុក្ខតោ អញ្ញំ រុក្ខំ ន គច្ឆន្តិ, តេ មជ្ឈិមា. យេ តំ តំ រុក្ខមូលំ គន្ត្វា បរិយេសិត្វា ខាទន្តិ, តេ មុទុកា.

ឥមា បន អដ្ឋបិ តាបសបព្ពជ្ជា ឥមាហិ ចតូហិយេវ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. កថំ? ឯតាសុ ហិ សបុត្តភរិយា ច ឧញ្ឆាចរិយា ច អគារំ ភជន្តិ. អនគ្គិបក្កិកា ច អសាមបាកា ច អគ្យាគារំ ភជន្តិ. អស្មមុដ្ឋិកា ច ទន្តវក្កលិកា ច កន្ទមូលផលភោជនំ ភជន្តិ. បវត្តផលភោជនា ច បណ្ឌុបលាសិកា ច បវត្តផលភោជនំ ភជន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯត្តាវតា ច ភគវតា សព្ពាបិ តាបសបព្ពជ្ជា និទ្ទិដ្ឋា ហោន្តី’’តិ.

២៨១-២៨២. ឥទានិ ភគវា សាចរិយកស្ស អម្ពដ្ឋស្ស វិជ្ជាចរណសម្បទាយ អបាយមុខម្បិ អប្បត្តភាវំ ទស្សេតុំ តំ កិំ មញ្ញសិ អម្ពដ្ឋាតិអាទិមាហ. តំ ឧត្តានត្ថមេវ. អត្តនា អាបាយិកោបិ អបរិបូរមានោតិ អត្តនា វិជ្ជាចរណសម្បទាយ អាបាយិកេនាបិ អបរិបូរមានេន.

បុព្ពកឥសិភាវានុយោគវណ្ណនា

២៨៣. ទត្តិកន្តិ ទិន្នកំ. សម្មុខីភាវម្បិ ន ទទាតីតិ កស្មា ន ទទាតិ? សោ កិរ សម្មុខា អាវដ្ដនិំ នាម វិជ្ជំ ជានាតិ. យទា រាជា មហារហេន អលង្ការេន អលង្កតោ ហោតិ, តទា រញ្ញោ សមីបេ ឋត្វា តស្ស អលង្ការស្ស នាមំ គណ្ហតិ. តស្ស រាជា នាមេ គហិតេ ន ទេមីតិ វត្តុំ ន សក្កោតិ. ទត្វា បុន ឆណទិវសេ អលង្ការំ អាហរថាតិ វត្វា, នត្ថិ, ទេវ, តុម្ហេហិ ព្រាហ្មណស្ស ទិន្នោតិ វុត្តោ, ‘‘កស្មា មេ ទិន្នោ’’តិ បុច្ឆិ. តេ អមច្ចា ‘សោ ព្រាហ្មណោ សម្មុខា អាវដ្ដនិមាយំ ជានាតិ. តាយ តុម្ហេ អាវដ្ដេត្វា គហេត្វា គច្ឆតី’តិ អាហំសុ. អបរេ រញ្ញា សហ តស្ស អតិសហាយភាវំ អសហន្តា អាហំសុ – ‘‘ទេវ, ឯតស្ស ព្រាហ្មណស្ស សរីរេ សង្ខផលិតកុដ្ឋំ នាម អត្ថិ. តុម្ហេ ឯតំ ទិស្វាវ អាលិង្គថ បរាមសថ, ឥទញ្ច កុដ្ឋំ នាម កាយសំសគ្គវសេន អនុគច្ឆតិ, មា ឯវំ ករោថា’’តិ. តតោ បដ្ឋាយ តស្ស រាជា សម្មុខីភាវំ ន ទេតិ.

យស្មា បន សោ ព្រាហ្មណោ បណ្ឌិតោ ខត្តវិជ្ជាយ កុសលោ, តេន សហ មន្តេត្វា កតកម្មំ នាម ន វិរុជ្ឈតិ, តស្មា សាណិបាការស្ស អន្តោ ឋត្វា ពហិ ឋិតេន តេន សទ្ធិំ មន្តេតិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘តិរោ ទុស្សន្តេន មន្តេតី’’តិ. តត្ថ តិរោទុស្សន្តេនាតិ តិរោទុស្សេន. អយមេវ វា បាឋោ. ធម្មិកន្តិ អនវជ្ជំ. បយាតន្តិ អភិហរិត្វា ទិន្នំ. កថំ តស្ស រាជាតិ យស្ស រញ្ញោ ព្រាហ្មណោ ឦទិសំ ភិក្ខំ បដិគ្គណ្ហេយ្យ, កថំ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស សោ រាជា សម្មុខីភាវម្បិ ន ទទេយ្យ. អយំ បន អទិន្នកំ មាយាយ គណ្ហតិ, តេនស្ស សម្មុខីភាវំ រាជា ន ទេតីតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពន្តិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. ‘‘ឥទំ បន ការណំ ឋបេត្វា រាជានញ្ចេវ ព្រាហ្មណញ្ច ន អញ្ញោ កោចិ ជានាតិ. តទេតំ ឯវំ រហស្សម្បិ បដិច្ឆន្នម្បិ អទ្ធា សព្ពញ្ញូ សមណោ គោតមោតិ និដ្ឋំ គមិស្សតី’’តិ ភគវា បកាសេសិ.

២៨៤. ឥទានិ អយញ្ច អម្ពដ្ឋោ, អាចរិយោ ចស្ស មន្តេ និស្សាយ អតិមានិនោ. តេន តេសំ មន្តនិស្សិតមាននិម្មទនត្ថំ ឧត្តរិ ទេសនំ វឌ្ឍេន្តោ តំ កិំ មញ្ញសិ, អម្ពដ្ឋ, ឥធ រាជាតិអាទិមាហ. តត្ថ រថូបត្ថរេតិ រថម្ហិ រញ្ញោ ឋានត្ថំ អត្ថរិត្វា សជ្ជិតបទេសេ. ឧគ្គេហិ វាតិ ឧគ្គតុគ្គតេហិ វា អមច្ចេហិ. រាជញ្ញេហីតិ អនភិសិត្តកុមារេហិ. កិញ្ចិទេវ មន្តនន្តិ អសុកស្មិំ ទេសេ តឡាកំ វា មាតិកំ វា កាតុំ វដ្ដតិ, អសុកស្មិំ គាមំ វា និគមំ វា នគរំ វា និវេសេតុន្តិ ឯវរូបំ បាកដមន្តនំ. តទេវ មន្តនន្តិ យំ រញ្ញា មន្តិតំ តទេវ. តាទិសេហិយេវ សីសុក្ខេបភមុក្ខេបាទីហិ អាការេហិ មន្តេយ្យ. រាជភណិតន្តិ យថា រញ្ញា ភណិតំ, តស្សត្ថស្ស សាធនសមត្ថំ. សោបិ តស្សត្ថស្ស សាធនសមត្ថមេវ ភណិតំ ភណតីតិ អត្ថោ.

២៨៥. បវត្តារោតិ បវត្តយិតារោ. យេសន្តិ យេសំ សន្តកំ. មន្តបទន្តិ វេទសង្ខាតំ មន្តមេវ. គីតន្តិ អដ្ឋកាទីហិ ទសហិ បោរាណកព្រាហ្មណេហិ សរសម្បត្តិវសេន សជ្ឈាយិតំ. បវុត្តន្តិ អញ្ញេសំ វុត្តំ, វាចិតន្តិ អត្ថោ. សមិហិតន្តិ សមុបព្យូឡ្ហំ រាសិកតំ, បិណ្ឌំ កត្វា ឋបិតន្តិ អត្ថោ. តទនុគាយន្តីតិ ឯតរហិ ព្រាហ្មណា តំ តេហិ បុព្ពេ គីតំ អនុគាយន្តិ អនុសជ្ឈាយន្តិ. តទនុភាសន្តីតិ តំ អនុភាសន្តិ, ឥទំ បុរិមស្សេវ វេវចនំ. ភាសិតមនុភាសន្តីតិ តេហិ ភាសិតំ សជ្ឈាយិតំ អនុសជ្ឈាយន្តិ. វាចិតមនុវាចេន្តីតិ តេហិ អញ្ញេសំ វាចិតំ អនុវាចេន្តិ.

សេយ្យថិទន្តិ តេ កតមេហិ អត្ថោ. អដ្ឋកោតិអាទីនិ តេសំ នាមានិ. តេ កិរ ទិព្ពេន ចក្ខុនា ឱលោកេត្វា បរូបឃាតំ អកត្វា កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ភគវតោ បាវចនេន សហ សំសន្ទិត្វា មន្តេ គន្ថិំសុ. អបរាបរេ បន ព្រាហ្មណា បាណាតិបាតាទីនិ បក្ខិបិត្វា តយោ វេទេ ភិន្ទិត្វា ពុទ្ធវចនេន សទ្ធិំ វិរុទ្ធេ អកំសុ. នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ យេន ត្វំ ឥសិ ភវេយ្យាសិ, ឯតំ ការណំ ន វិជ្ជតិ. ឥធ ភគវា យស្មា – ‘‘ឯស បុច្ឆិយមានោបិ, អត្តនោ អវត្ថរណភាវំ ញត្វា បដិវចនំ ន ទស្សតី’’តិ ជានាតិ, តស្មា បដិញ្ញំ អគហេត្វាវ តំ ឥសិភាវំ បដិក្ខិបិ.

២៨៦. ឥទានិ យស្មា តេ បោរាណា ទស ព្រាហ្មណា និរាមគន្ធា អនិត្ថិគន្ធា រជោជល្លធរា ព្រហ្មចារិនោ អរញ្ញាយតនេ បព្ពតបាទេសុ វនមូលផលាហារា វសិំសុ. យទា កត្ថចិ គន្តុកាមា ហោន្តិ, ឥទ្ធិយា អាកាសេនេវ គច្ឆន្តិ, នត្ថិ តេសំ យានេន កិច្ចំ. សព្ពទិសាសុ ច នេសំ មេត្តាទិព្រហ្មវិហារភាវនាវ អារក្ខា ហោតិ, នត្ថិ តេសំ បាការបុរិសគុត្តីហិ អត្ថោ. ឥមិនា ច អម្ពដ្ឋេន សុតបុព្ពា តេសំ បដិបត្តិ; តស្មា ឥមស្ស សាចរិយកស្ស តេសំ បដិបត្តិតោ អារកភាវំ ទស្សេតុំ – ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អម្ពដ្ឋា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ វិចិតកាឡកន្តិ វិចិនិត្វា អបនីតកាឡកំ. វេឋកនតបស្សាហីតិ ទុស្សបដ្ដទុស្សវេណិ អាទីហិ វេឋកេហិ នមិតផាសុកាហិ. កុត្តវាលេហីតិ សោភាករណត្ថំ កប្បេតុំ, យុត្តដ្ឋានេសុ កប្បិតវាលេហិ. ឯត្ថ ច វឡវានំយេវ វាលា កប្បិតា, ន រថានំ, វឡវបយុត្តត្តា បន រថាបិ ‘‘កុត្តវាលា’’តិ វុត្តា. ឧក្កិណ្ណបរិខាសូតិ ខតបរិខាសុ. ឱក្ខិត្តបលិឃាសូតិ ឋបិតបលិឃាសុ. នគរូបការិកាសូតិ ឯត្ថ ឧបការិកាតិ បរេសំ អារោហនិវារណត្ថំ សមន្តា នគរំ បាការស្ស អធោភាគេ កតសុធាកម្មំ វុច្ចតិ. ឥធ បន តាហិ ឧបការិកាហិ យុត្តានិ នគរានេវ ‘‘នគរូបការិកាយោ’’តិ អធិប្បេតានិ. រក្ខាបេន្តីតិ តាទិសេសុ នគរេសុ វសន្តាបិ អត្តានំ រក្ខាបេន្តិ. កង្ខាតិ ‘‘សព្ពញ្ញូ, ន សព្ពញ្ញូ’’តិ ឯវំ សំសយោ. វិមតីតិ តស្សេវ វេវចនំ, វិរូបា មតិ, វិនិច្ឆិនិតុំ អសមត្ថាតិ អត្ថោ. ឥទំ ភគវា ‘‘អម្ពដ្ឋស្ស ឥមិនា អត្តភាវេន មគ្គបាតុភាវោ នត្ថិ, កេវលំ ទិវសោ វីតិវត្តតិ, អយំ ខោ បន លក្ខណបរិយេសនត្ថំ អាគតោ, តម្បិ កិច្ចំ នស្សរតិ. ហន្ទស្ស សតិជននត្ថំ នយំ ទេមី’’តិ អាហ.

ទ្វេលក្ខណទស្សនវណ្ណនា

២៨៧. ឯវំ វត្វា បន យស្មា ពុទ្ធានំ និសិន្នានំ វា និបន្នានំ វា កោចិ លក្ខណំ បរិយេសិតុំ ន សក្កោតិ, ឋិតានំ បន ចង្កមន្តានំ វា សក្កោតិ. អាចិណ្ណញ្ចេតំ ពុទ្ធានំ លក្ខណបរិយេសនត្ថំ អាគតភាវំ ញត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ចង្កមាធិដ្ឋានំ នាម, តេន ភគវា ឧដ្ឋាយាសនា ពហិ និក្ខន្តោ. តស្មា អថ ខោ ភគវាតិអាទិ វុត្តំ.

សមន្នេសីតិ គវេសិ, ឯកំ ទ្វេតិ វា គណយន្តោ សមានយិ. យេភុយ្យេនាតិ បាយេន, ពហុកានិ អទ្ទស, អប្បានិ ន អទ្ទសាតិ អត្ថោ. តតោ យានិ ន អទ្ទស តេសំ ទីបនត្ថំ វុត្តំ – ‘‘ឋបេត្វា ទ្វេ’’តិ. កង្ខតីតិ ‘‘អហោ វត បស្សេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ ឧប្បាទេតិ. វិចិកិច្ឆតីតិ តតោ តតោ តានិ វិចិនន្តោ កិច្ឆតិ ន សក្កោតិ ទដ្ឋុំ. នាធិមុច្ចតីតិ តាយ វិចិកិច្ឆាយ សន្និដ្ឋានំ ន គច្ឆតិ. ន សម្បសីទតីតិ តតោ – ‘‘បរិបុណ្ណលក្ខណោ អយ’’ន្តិ ភគវតិ បសាទំ នាបជ្ជតិ. កង្ខាយ វា ទុព្ពលា វិមតិ វុត្តា, វិចិកិច្ឆាយ មជ្ឈិមា, អនធិមុច្ចនតាយ ពលវតី, អសម្បសាទេន តេហិ តីហិ ធម្មេហិ ចិត្តស្ស កាលុសិយភាវោ. កោសោហិតេតិ វត្ថិកោសេន បដិច្ឆន្នេ. វត្ថគុយ្ហេតិ អង្គជាតេ ភគវតោ ហិ វរវារណស្សេវ កោសោហិតំ វត្ថគុយ្ហំ សុវណ្ណវណ្ណំ បទុមគព្ភសមានំ. តំ សោ វត្ថបដិច្ឆន្នត្តា អបស្សន្តោ, អន្តោមុខគតាយ ច ជិវ្ហាយ បហូតភាវំ អសល្លក្ខេន្តោ តេសុ ទ្វីសុ លក្ខណេសុ កង្ខី អហោសិ វិចិកិច្ឆី.

២៨៨. តថារូបន្តិ តំ រូបំ. កិមេត្ថ អញ្ញេន វត្តព្ពំ? វុត្តមេតំ នាគសេនត្ថេរេនេវ មិលិន្ទរញ្ញា បុដ្ឋេន – ‘‘ទុក្ករំ, ភន្តេ, នាគសេន, ភគវតា កតន្តិ. កិំ មហារាជាតិ? មហាជនេន ហិរិករណោកាសំ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណស្ស ច អន្តេវាសិ ឧត្តរស្ស ច, ពាវរិស្ស អន្តេវាសីនំ សោឡសព្រាហ្មណានញ្ច, សេលស្ស ព្រាហ្មណស្ស ច អន្តេវាសីនំ តិសតមាណវានញ្ច ទស្សេសិ, ភន្តេតិ. ន, មហារាជ, ភគវា គុយ្ហំ ទស្សេសិ. ឆាយំ ភគវា ទស្សេសិ. ឥទ្ធិយា អភិសង្ខរិត្វា និវាសននិវត្ថំ កាយពន្ធនពទ្ធំ ចីវរបារុតំ ឆាយារូបកមត្តំ ទស្សេសិ មហារាជាតិ. ឆាយំ ទិដ្ឋេ សតិ ទិដ្ឋំយេវ ននុ, ភន្តេតិ? តិដ្ឋតេតំ, មហារាជ, ហទយរូបំ ទិស្វា ពុជ្ឈនកសត្តោ ភវេយ្យ, ហទយមំសំ នីហរិត្វា ទស្សេយ្យ សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ. កល្លោសិ, ភន្តេ, នាគសេនា’’តិ.

និន្នាមេត្វាតិ នីហរិត្វា. អនុមសីតិ កថិនសូចិំ វិយ កត្វា អនុមជ្ជិ, តថាករណេន ចេត្ថ មុទុភាវោ, កណ្ណសោតានុមសនេន ទីឃភាវោ, នាសិកសោតានុមសនេន តនុភាវោ, នលាដច្ឆាទនេន បុថុលភាវោ បកាសិតោតិ វេទិតព្ពោ.

២៨៩. បដិមានេន្តោតិ អាគមេន្តោ, អាគមនមស្ស បត្ថេន្តោ ឧទិក្ខន្តោតិ អត្ថោ.

២៩០. កថាសល្លាបោតិ កថា ច សល្លាបោ ច, កថនំ បដិកថនន្តិ អត្ថោ.

២៩១. អហោ វតាតិ គរហវចនមេតំ. រេតិ ឥទំ ហីឡនវសេន អាមន្តនំ. បណ្ឌិតកាតិ តមេវ ជិគុច្ឆន្តោ អាហ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឯវរូបេន កិរ ភោ បុរិសោ អត្ថចរកេនាតិ ឥទំ យាទិសោ ត្វំ, ឯទិសេ អត្ថចរកេ ហិតការកេ សតិ បុរិសោ និរយំយេវ គច្ឆេយ្យ, ន អញ្ញត្រាតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វទតិ. អាសជ្ជ អាសជ្ជាតិ ឃដ្ដេត្វា ឃដ្ដេត្វា. អម្ហេបិ ឯវំ ឧបនេយ្យ ឧបនេយ្យាតិ ព្រាហ្មណោ ខោ បន អម្ពដ្ឋ បោក្ខរសាតីតិអាទីនិ វត្វា ឯវំ ឧបនេត្វា ឧបនេត្វា បដិច្ឆន្នំ ការណំ អាវិករិត្វា សុដ្ឋុ ទាសាទិភាវំ អារោបេត្វា អវច, តយា អម្ហេ អក្កោសាបិតាតិ អធិប្បាយោ. បទសាយេវ បវត្តេសីតិ បាទេន បហរិត្វា ភូមិយំ បាតេសិ. យញ្ច សោ បុព្ពេ អាចរិយេន សទ្ធិំ រថំ អារុហិត្វា សារថិ ហុត្វា អគមាសិ, តម្បិស្ស ឋានំ អច្ឆិន្ទិត្វា រថស្ស បុរតោ បទសា យេវស្ស គមនំ អកាសិ.

បោក្ខរសាតិពុទ្ធូបសង្កមនវណ្ណនា

២៩២-២៩៦. អតិវិកាលោតិ សុដ្ឋុ វិកាលោ, សម្មោទនីយកថាយបិ កាលោ នត្ថិ. អាគមា នុ ខ្វិធ ភោតិ អាគមា នុ ខោ ឥធ ភោ. អធិវាសេតូតិ សម្បដិច្ឆតុ. អជ្ជតនាយាតិ យំ មេ តុម្ហេសុ ការំ ករោតោ អជ្ជ ភវិស្សតិ បុញ្ញញ្ច បីតិបាមោជ្ជញ្ច តទត្ថាយ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេនាតិ ភគវា កាយង្គំ វា វាចង្គំ វា អចោបេត្វា អព្ភន្តរេយេវ ខន្តិំ ធារេន្តោ តុណ្ហីភាវេន អធិវាសេសិ. ព្រាហ្មណស្ស អនុគ្គហណត្ថំ មនសាវ សម្បដិច្ឆីតិ វុត្តំ ហោតិ.

២៩៧. បណីតេនាតិ ឧត្តមេន. សហត្ថាតិ សហត្ថេន. សន្តប្បេសីតិ សុដ្ឋុ តប្បេសិ បរិបុណ្ណំ សុហិតំ យាវទត្ថំ អកាសិ. សម្បវារេសីតិ សុដ្ឋុ បវារេសិ, អលំ អលន្តិ ហត្ថសញ្ញាយ បដិក្ខិបាបេសិ. ភុត្តាវិន្តិ ភុត្តវន្តំ. ឱនីតបត្តបាណិន្តិ បត្តតោ ឱនីតបាណិំ, អបនីតហត្ថន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឱនិត្តបត្តបាណិន្តិបិ បាឋោ. តស្សត្ថោ – ឱនិត្តំ នានាភូតំ វិនាភូតំ បត្តំ បាណិតោ អស្សាតិ ឱនិត្តបត្តបាណិ, តំ ឱនិត្តបត្តបាណិំ. ហត្ថេ ច បត្តញ្ច ធោវិត្វា ឯកមន្តេ បត្តំ និក្ខិបិត្វា និសិន្នន្តិ អត្ថោ. ឯកមន្តំ និសីទីតិ ភគវន្តំ ឯវំ ភូតំ ញត្វា ឯកស្មិំ ឱកាសេ និសីទីតិ អត្ថោ.

២៩៨. អនុបុព្ពិំ កថន្តិ អនុបដិបាដិកថំ. អានុបុព្ពិកថា នាម ទានានន្តរំ សីលំ, សីលានន្តរំ សគ្គោ, សគ្គានន្តរំ មគ្គោតិ ឯតេសំ អត្ថានំ ទីបនកថា. តេនេវ – ‘‘សេយ្យថិទំ ទានកថ’’ន្តិអាទិមាហ. ឱការន្តិ អវការំ លាមកភាវំ. សាមុក្កំសិកាតិ សាមំ ឧក្កំសិកា, អត្តនាយេវ ឧទ្ធរិត្វា គហិតា, សយម្ភូញាណេន ទិដ្ឋា, អសាធារណា អញ្ញេសន្តិ អត្ថោ. កា បន សាតិ? អរិយសច្ចទេសនា. តេនេវាហ – ‘‘ទុក្ខំ, សមុទយំ, និរោធំ, មគ្គ’’ន្តិ. ធម្មចក្ខុន្តិ ឯត្ថ សោតាបត្តិមគ្គោ អធិប្បេតោ. តស្ស ឧប្បត្តិអាការទស្សនត្ថំ – ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ អាហ. តញ្ហិ និរោធំ អារម្មណំ កត្វា កិច្ចវសេន ឯវំ សព្ពសង្ខតំ បដិវិជ្ឈន្តំ ឧប្បជ្ជតិ.

បោក្ខរសាតិឧបាសកត្តបដិវេទនាវណ្ណនា

២៩៩. ទិដ្ឋោ អរិយសច្ចធម្មោ ឯតេនាតិ ទិដ្ឋធម្មោ. ឯស នយោ សេសបទេសុបិ. តិណ្ណា វិចិកិច្ឆា អនេនាតិ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ. វិគតា កថំកថា អស្សាតិ វិគតកថំកថោ. វេសារជ្ជប្បត្តោតិ វិសារទភាវំ បត្តោ. កត្ថ? សត្ថុសាសនេ. នាស្ស បរោ បច្ចយោ, ន បរស្ស សទ្ធាយ ឯត្ថ វត្តតីតិ អបរប្បច្ចយោ. សេសំ សព្ពត្ថ វុត្តនយត្តា ឧត្តានត្ថត្តា ច បាកដមេវាតិ.

ឥតិ សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ

អម្ពដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.