បុព្ពន្តកប្បិកសស្សតវាទវណ្ណនា

២៨. ឯវំ ព្រហ្មទត្តេន វុត្តវណ្ណស្ស អនុសន្ធិវសេន តិវិធំ សីលំ វិត្ថារេត្វា ឥទានិ ភិក្ខុសង្ឃេន វុត្តវណ្ណស្ស អនុសន្ធិវសេន – ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អញ្ញេវ ធម្មា គម្ភីរា ទុទ្ទសា’’តិអាទិនា នយេន សុញ្ញតាបកាសនំ អារភិ. តត្ថ ធម្មាតិ គុណេ, ទេសនាយំ, បរិយត្តិយំ, និស្សត្តេតិ ឯវមាទីសុ ធម្មសទ្ទោ វត្តតិ.

‘‘ន ហិ ធម្មោ អធម្មោ ច, ឧភោ សមវិបាកិនោ;

អធម្មោ និរយំ នេតិ, ធម្មោ បាបេតិ សុគ្គតិ’’ន្តិ. (ថេរគា. ៣០៤);

អាទីសុ ហិ គុណេ ធម្មសទ្ទោ. ‘‘ធម្មំ, វោ ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ អាទិកល្យាណ’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.៤២០) ទេសនាយំ. ‘‘ឥធ ភិក្ខុ ធម្មំ បរិយាបុណាតិ សុត្តំ, គេយ្យ’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.៧៣) បរិយត្តិយំ. ‘‘តស្មិំ ខោ បន សមយេ ធម្មា ហោន្តិ, ខន្ធា ហោន្តី’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១២១) និស្សត្តេ. ឥធ បន គុណេ វត្តតិ. តស្មា អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អញ្ញេវ តថាគតស្ស គុណាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

គម្ភីរាតិ មហាសមុទ្ទោ វិយ មកសតុណ្ឌសូចិយា អញ្ញត្រ តថាគតា អញ្ញេសំ ញាណេន អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋា, គម្ភីរត្តាយេវ ទុទ្ទសា. ទុទ្ទសត្តាយេវ ទុរនុពោធា. និព្ពុតសព្ពបរិឡាហត្តា សន្តា, សន្តារម្មណេសុ បវត្តនតោបិ សន្តា. អតិត្តិករណដ្ឋេន បណីតា, សាទុរសភោជនំ វិយ. ឧត្តមញាណវិសយត្តា ន តក្កេន អវចរិតព្ពាតិ អតក្កាវចរា. និបុណាតិ សណ្ហសុខុមសភាវត្តា. ពាលានំ អវិសយត្តា, បណ្ឌិតេហិយេវ វេទិតព្ពាតិ បណ្ឌិតវេទនីយា.

យេ តថាគតោ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេតីតិ យេ ធម្មេ តថាគតោ អនញ្ញនេយ្យោ ហុត្វា សយមេវ អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេន បច្ចក្ខំ កត្វា បវេទេតិ, ទីបេតិ, កថេតិ, បកាសេតីតិ អត្ថោ. យេហីតិ យេហិ គុណធម្មេហិ. យថាភុច្ចន្តិ យថាភូតំ. វណ្ណំ សម្មា វទមានា វទេយ្យុន្តិ តថាគតស្ស វណ្ណំ វត្តុកាមា សម្មា វទេយ្យុំ, អហាបេត្វា វត្តុំ សក្កុណេយ្យុន្តិ អត្ថោ. កតមេ ច បន តេ ធម្មា ភគវតា ឯវំ ថោមិតាតិ? សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. យទិ ឯវំ, កស្មា ពហុវចននិទ្ទេសោ កតោតិ? បុថុចិត្តសមាយោគតោ ចេវ, បុថុអារម្មណតោ ច. តញ្ហិ ចតូសុ ញាណសម្បយុត្តមហាកិរិយចិត្តេសុ លព្ភតិ, ន ចស្ស កោចិ ធម្មោ អារម្មណំ នាម ន ហោតិ. យថាហ – ‘‘អតីតំ សព្ពំ ជានាតីតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, តត្ថ អាវរណំ នត្ថីតិ អនាវរណញាណ’’ន្តិអាទិ (បដិ. ម. ១.១២០). ឥតិ បុថុចិត្តសមាយោគតោ បុនប្បុនំ ឧប្បត្តិវសេន បុថុអារម្មណតោ ច ពហុវចននិទ្ទេសោ កតោតិ.

‘‘អញ្ញេវា’’តិ ឥទំ បនេត្ថ វវត្ថាបនវចនំ, ‘‘អញ្ញេវ, ន បាណាតិបាតា វេរមណិអាទយោ. គម្ភីរាវ ន ឧត្តានា’’តិ ឯវំ សព្ពបទេហិ យោជេតព្ពំ. សាវកបារមីញាណញ្ហិ គម្ភីរំ, បច្ចេកពោធិញាណំ បន តតោ គម្ភីរតរន្តិ តត្ថ វវត្ថានំ នត្ថិ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណញ្ច តតោបិ គម្ភីរតរន្តិ តត្ថាបិ វវត្ថានំ នត្ថិ, ឥតោ បនញ្ញំ គម្ភីរតរំ នត្ថិ; តស្មា គម្ភីរា វាតិ វវត្ថានំ លព្ភតិ. តថា ទុទ្ទសាវ ទុរនុពោធា វាតិ សព្ពំ វេទិតព្ពំ.

កតមេ ច តេ ភិក្ខវេតិ អយំ បន តេសំ ធម្មានំ កថេតុកម្យតា បុច្ឆា. សន្តិ, ភិក្ខវេ, ឯកេ សមណព្រាហ្មណាតិអាទិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនំ. កស្មា បនេតំ ឯវំ អារទ្ធន្តិ ចេ? ពុទ្ធានញ្ហិ ចត្តារិ ឋានានិ បត្វា គជ្ជិតំ មហន្តំ ហោតិ, ញាណំ អនុបវិសតិ, ពុទ្ធញាណស្ស មហន្តភាវោ បញ្ញាយតិ, ទេសនា គម្ភីរា ហោតិ, តិលក្ខណាហតា, សុញ្ញតាបដិសំយុត្តា. កតមានិ ចត្តារិ? វិនយបញ្ញត្តិំ, ភូមន្តរំ, បច្ចយាការំ, សមយន្តរន្តិ. តស្មា – ‘‘ឥទំ លហុកំ, ឥទំ គរុកំ, ឥទំ សតេកិច្ឆំ, ឥទំ អតេកិច្ឆំ, អយំ អាបត្តិ, អយំ អនាបត្តិ, អយំ ឆេជ្ជគាមិនី, អយំ វុដ្ឋានគាមិនី, អយំ ទេសនាគាមិនី, អយំ លោកវជ្ជា, អយំ បណ្ណត្តិវជ្ជា, ឥមស្មិំ វត្ថុស្មិំ ឥទំ បញ្ញបេតព្ព’’ន្តិ យំ ឯវំ ឱតិណ្ណេ វត្ថុស្មិំ សិក្ខាបទបញ្ញាបនំ នាម, តត្ថ អញ្ញេសំ ថាមោ វា ពលំ វា នត្ថិ; អវិសយោ ឯស អញ្ញេសំ, តថាគតស្សេវ វិសយោ. ឥតិ វិនយបញ្ញត្តិំ បត្វា ពុទ្ធានំ គជ្ជិតំ មហន្តំ ហោតិ, ញាណំ អនុបវិសតិ…បេ… សុញ្ញតាបដិសំយុត្តាតិ.

តថា ឥមេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា នាម…បេ… អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ នាម, បញ្ច ខន្ធា នាម, ទ្វាទស អាយតនានិ នាម, អដ្ឋារស ធាតុយោ នាម, ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ នាម, ពាវីសតិន្ទ្រិយានិ នាម, នវ ហេតូ នាម, ចត្តារោ អាហារា នាម, សត្ត ផស្សា នាម, សត្ត វេទនា នាម, សត្ត សញ្ញា នាម, សត្ត ចេតនា នាម, សត្ត ចិត្តានិ នាម. ឯតេសុ ឯត្តកា កាមាវចរា ធម្មា នាម, ឯត្តកា រូបាវចរអរូបាវចរបរិយាបន្នា ធម្មា នាម, ឯត្តកា លោកិយា ធម្មា នាម, ឯត្តកា លោកុត្តរា ធម្មា នាមាតិ ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានំ អនន្តនយំ អភិធម្មបិដកំ វិភជិត្វា កថេតុំ អញ្ញេសំ ថាមោ វា ពលំ វា នត្ថិ, អវិសយោ ឯស អញ្ញេសំ, តថាគតស្សេវ វិសយោ. ឥតិ ភូមន្តរបរិច្ឆេទំ បត្វា ពុទ្ធានំ គជ្ជិតំ មហន្តំ ហោតិ, ញាណំ អនុបវិសតិ…បេ… សុញ្ញតាបដិសំយុត្តាតិ.

តថា អយំ អវិជ្ជា សង្ខារានំ នវហាការេហិ បច្ចយោ ហោតិ, ឧប្បាទោ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតិ, បវត្តំ ហុត្វា, និមិត្តំ, អាយូហនំ, សំយោគោ, បលិពោធោ, សមុទយោ, ហេតុ, បច្ចយោ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតិ, តថា សង្ខារាទយោ វិញ្ញាណាទីនំ. យថាហ – ‘‘កថំ បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណំ? អវិជ្ជា សង្ខារានំ ឧប្បាទដ្ឋិតិ ច បវត្តដ្ឋិតិ ច, និមិត្តដ្ឋិតិ ច, អាយូហនដ្ឋិតិ ច, សំយោគដ្ឋិតិ ច, បលិពោធដ្ឋិតិ ច, សមុទយដ្ឋិតិ ច, ហេតុដ្ឋិតិ ច, បច្ចយដ្ឋិតិ ច, ឥមេហិ នវហាការេហិ អវិជ្ជា បច្ចយោ, សង្ខារា បច្ចយសមុប្បន្នា, ឧភោបេតេ ធម្មា បច្ចយសមុប្បន្នាតិ បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណំ. អតីតម្បិ អទ្ធានំ, អនាគតម្បិ អទ្ធានំ អវិជ្ជា សង្ខារានំ ឧប្បាទដ្ឋិតិ ច…បេ… ជាតិ ជរាមរណស្ស ឧប្បាទដ្ឋិតិ ច…បេ… បច្ចយដ្ឋិតិ ច, ឥមេហិ នវហាការេហិ ជាតិ បច្ចយោ, ជរាមរណំ បច្ចយសមុប្បន្នំ, ឧភោបេតេ ធម្មា បច្ចយសមុប្បន្នាតិ បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៤៥). ឯវមិមំ តស្ស តស្ស ធម្មស្ស តថា តថា បច្ចយភាវេន បវត្តំ តិវដ្ដំ តិយទ្ធំ តិសន្ធិំ ចតុសង្ខេបំ វីសតាការំ បដិច្ចសមុប្បាទំ វិភជិត្វា កថេតុំ អញ្ញេសំ ថាមោ វា ពលំ វា នត្ថិ, អវិសយោ ឯស អញ្ញេសំ, តថាគតស្សេវ វិសយោ, ឥតិ បច្ចយាការំ បត្វា ពុទ្ធានំ គជ្ជិតំ មហន្តំ ហោតិ, ញាណំ អនុបវិសតិ…បេ… សុញ្ញតាបដិសំយុត្តាតិ.

តថា ចត្តារោ ជនា សស្សតវាទា នាម, ចត្តារោ ឯកច្ចសស្សតវាទា, ចត្តារោ អន្តានន្តិកា, ចត្តារោ អមរាវិក្ខេបិកា, ទ្វេ អធិច្ចសមុប្បន្និកា, សោឡស សញ្ញីវាទា, អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា, អដ្ឋ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា, សត្ត ឧច្ឆេទវាទា, បញ្ច ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទា នាម. តេ ឥទំ និស្សាយ ឥទំ គណ្ហន្តីតិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ ភិន្ទិត្វា និជ្ជដំ និគ្គុម្ពំ កត្វា កថេតុំ អញ្ញេសំ ថាមោ វា ពលំ វា នត្ថិ, អវិសយោ ឯស អញ្ញេសំ, តថាគតស្សេវ វិសយោ. ឥតិ សមយន្តរំ បត្វា ពុទ្ធានំ គជ្ជិតំ មហន្តំ ហោតិ, ញាណំ អនុបវិសតិ, ពុទ្ធញាណស្ស មហន្តតា បញ្ញាយតិ, ទេសនា គម្ភីរា ហោតិ, តិលក្ខណាហតា, សុញ្ញតាបដិសំយុត្តាតិ.

ឥមស្មិំ បន ឋានេ សមយន្តរំ លព្ភតិ, តស្មា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស មហន្តភាវទស្សនត្ថំ ទេសនាយ ច សុញ្ញតាបកាសនវិភាវនត្ថំ សមយន្តរំ អនុបវិសន្តោ ធម្មរាជា – ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា’’តិ ឯវំ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនំ អារភិ.

២៩. តត្ថ សន្តីតិ អត្ថិ សំវិជ្ជន្តិ ឧបលព្ភន្តិ. ភិក្ខវេតិ អាលបនវចនំ. ឯកេតិ ឯកច្ចេ. សមណព្រាហ្មណាតិ បព្ពជ្ជូបគតភាវេន សមណា, ជាតិយា ព្រាហ្មណា. លោកេន វា សមណាតិ ច ព្រាហ្មណាតិ ច ឯវំ សម្មតា. បុព្ពន្តំ កប្បេត្វា វិកប្បេត្វា គណ្ហន្តីតិ បុព្ពន្តកប្បិកា. បុព្ពន្តកប្បោ វា ឯតេសំ អត្ថីតិ បុព្ពន្តកប្បិកា. តត្ថ អន្តោតិ អយំ សទ្ទោ អន្តអព្ភន្តរមរិយាទលាមកបរភាគកោដ្ឋាសេសុ ទិស្សតិ. ‘‘អន្តបូរោ ឧទរបូរោ’’តិអាទីសុ ហិ អន្តេ អន្តសទ្ទោ. ‘‘ចរន្តិ លោកេ បរិវារឆន្នា អន្តោ អសុទ្ធា ពហិ សោភមានា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១២២) អព្ភន្តរេ. ‘‘កាយពន្ធនស្ស អន្តោ ជីរតិ (ចូឡវ. ២៧៨). ‘‘សា ហរិតន្តំ វា បន្ថន្តំ វា សេលន្តំ វា ឧទកន្តំ វា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣០៤) មរិយាទាយំ. ‘‘អន្តមិទំ, ភិក្ខវេ, ជីវិកានំ យទិទំ បិណ្ឌោល្យ’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៨០) លាមកេ. ‘‘ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.៥១) បរភាគេ. សព្ពបច្ចយសង្ខយោ ហិ ទុក្ខស្ស បរភាគោ កោដីតិ វុច្ចតិ. ‘‘សក្កាយោ ខោ, អាវុសោ, ឯកោ អន្តោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៦.៦១) កោដ្ឋាសេ. ស្វាយំ ឥធាបិ កោដ្ឋាសេ វត្តតិ.

កប្បសទ្ទោបិ – ‘‘តិដ្ឋតុ, ភន្តេ ភគវា កប្បំ’’ (ទី. និ. ២.១៦៧), ‘‘អត្ថិ កប្បោ និបជ្ជិតុំ’’ (អ. និ. ៨.៨០), ‘‘កប្បកតេន អកប្បកតំ សំសិព្ពិតំ ហោតី’’តិ, (បាចិ. ៣៧១) ឯវំ អាយុកប្បលេសកប្បវិនយកប្បាទីសុ សម្ពហុលេសុ អត្ថេសុ វត្តតិ. ឥធ តណ្ហាទិដ្ឋីសុ វត្តតីតិ វេទិតព្ពោ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘កប្បាតិ ទ្វេ កប្បា, តណ្ហាកប្បោ ច ទិដ្ឋិកប្បោ ចា’’តិ (មហានិ. ២៨). តស្មា តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន អតីតំ ខន្ធកោដ្ឋាសំ កប្បេត្វា បកប្បេត្វា ឋិតាតិ បុព្ពន្តកប្បិកាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តេសំ ឯវំ បុព្ពន្តំ កប្បេត្វា ឋិតានំ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនវសេន បុព្ពន្តមេវ អនុគតា ទិដ្ឋីតិ បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិនោ. តេ ឯវំទិដ្ឋិនោ តំ បុព្ពន្តំ អារព្ភ អាគម្ម បដិច្ច អញ្ញម្បិ ជនំ ទិដ្ឋិគតិកំ ករោន្តា អនេកវិហិតានិ អធិមុត្តិបទានិ អភិវទន្តិ អដ្ឋារសហិ វត្ថូហិ.

តត្ថ អនេកវិហិតានីតិ អនេកវិធានិ. អធិមុត្តិបទានីតិ អធិវចនបទានិ. អថ វា ភូតំ អត្ថំ អភិភវិត្វា យថាសភាវតោ អគ្គហេត្វា បវត្តនតោ អធិមុត្តិយោតិ ទិដ្ឋិយោ វុច្ចន្តិ. អធិមុត្តីនំ បទានិ អធិមុត្តិបទានិ, ទិដ្ឋិទីបកានិ វចនានីតិ អត្ថោ. អដ្ឋារសហិ វត្ថូហីតិ អដ្ឋារសហិ ការណេហិ.

៣០. ឥទានិ យេហិ អដ្ឋារសហិ វត្ថូហិ អភិវទន្តិ, តេសំ កថេតុកម្យតាយ បុច្ឆាយ ‘‘តេ ច ខោ ភោន្តោ’’តិអាទិនា នយេន បុច្ឆិត្វា តានិ វត្ថូនិ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វទន្តិ ឯតេនាតិ វាទោ, ទិដ្ឋិគតស្សេតំ អធិវចនំ. សស្សតោ វាទោ ឯតេសន្តិ សស្សតវាទា, សស្សតទិដ្ឋិនោតិ អត្ថោ. ឯតេនេវ នយេន ឥតោ បរេសម្បិ ឯវរូបានំ បទានំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សស្សតំ អត្តានញ្ច លោកញ្ចាតិ រូបាទីសុ អញ្ញតរំ អត្តាតិ ច លោកោតិ ច គហេត្វា តំ សស្សតំ អមរំ និច្ចំ ធុវំ បញ្ញបេន្តិ. យថាហ – ‘‘រូបំ អត្តា ចេវ លោកោ ច សស្សតោ ចាតិ អត្តានញ្ច លោកញ្ច បញ្ញបេន្តិ តថា វេទនំ, សញ្ញំ, សង្ខារេ, វិញ្ញាណំ អត្តា ចេវ លោកោ ច សស្សតោ ចាតិ អត្តានញ្ច លោកញ្ច បញ្ញបេន្តី’’តិ.

៣១. អាតប្បមន្វាយាតិអាទីសុ វីរិយំ កិលេសានំ អាតាបនភាវេន អាតប្បន្តិ វុត្តំ. តទេវ បទហនវសេន បធានំ. បុនប្បុនំ យុត្តវសេន អនុយោគោតិ. ឯវំ តិប្បភេទំ វីរិយំ អន្វាយ អាគម្ម បដិច្ចាតិ អត្ថោ. អប្បមាទោ វុច្ចតិ សតិយា អវិប្បវាសោ. សម្មា មនសិការោតិ ឧបាយមនសិការោ, បថមនសិការោ, អត្ថតោ ញាណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យស្មិញ្ហិ មនសិការេ ឋិតស្ស បុព្ពេនិវាសានុស្សតិ ញាណំ ឥជ្ឈតិ, អយំ ឥមស្មិំ ឋានេ មនសិការោតិ អធិប្បេតោ. តស្មា វីរិយញ្ច សតិញ្ច ញាណញ្ច អាគម្មាតិ អយមេត្ថ សង្ខេបត្ថោ. តថារូបន្តិ តថាជាតិកំ. ចេតោសមាធិន្តិ ចិត្តសមាធិំ. ផុសតីតិ វិន្ទតិ បដិលភតិ. យថា សមាហិតេ ចិត្តេតិ យេន សមាធិនា សម្មា អាហិតេ សុដ្ឋុ ឋបិតេ ចិត្តម្ហិ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសន្តិអាទីនំ អត្ថោ វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តោ.

សោ ឯវមាហាតិ សោ ឯវំ ឈានានុភាវសម្បន្នោ ហុត្វា ទិដ្ឋិគតិកោ ឯវំ វទតិ. វញ្ឈោតិ វញ្ឈបសុវញ្ឈតាលាទយោ វិយ អផលោ កស្សចិ អជនកោតិ. ឯតេន ‘‘អត្តា’’តិ ច ‘‘លោកោ’’តិ ច គហិតានំ ឈានាទីនំ រូបាទិជនកភាវំ បដិក្ខិបតិ. បព្ពតកូដំ វិយ ឋិតោតិ កូដដ្ឋោ. ឯសិកដ្ឋាយិដ្ឋិតោតិ ឯសិកដ្ឋាយី វិយ ហុត្វា ឋិតោតិ ឯសិកដ្ឋាយិដ្ឋិតោ. យថា សុនិខាតោ ឯសិកត្ថម្ភោ និច្ចលោ តិដ្ឋតិ, ឯវំ ឋិតោតិ អត្ថោ. ឧភយេនបិ លោកស្ស វិនាសាភាវំ ទីបេតិ. កេចិ បន ឦសិកដ្ឋាយិដ្ឋិតោតិ បាឡិំ វត្វា មុញ្ជេ ឦសិកា វិយ ឋិតោតិ វទន្តិ. តត្រាយមធិប្បាយោ – យទិទំ ជាយតីតិ វុច្ចតិ, តំ មុញ្ជតោ ឦសិកា វិយ វិជ្ជមានមេវ និក្ខមតិ. យស្មា ច ឦសិកដ្ឋាយិដ្ឋិតោ, តស្មា តេវ សត្តា សន្ធាវន្តិ, ឥតោ អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ.

សំសរន្តីតិ អបរាបរំ សញ្ចរន្តិ. ចវន្តីតិ ឯវំ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ. តថា ឧបបជ្ជន្តីតិ. អដ្ឋកថាយំ បន បុព្ពេ ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ វត្វា ឥទានិ តេ ច សត្តា សន្ធាវន្តីតិអាទិនា វចនេន អយំ ទិដ្ឋិគតិកោ អត្តនាយេវ អត្តនោ វាទំ ភិន្ទតិ, ទិដ្ឋិគតិកស្ស ទស្សនំ នាម ន និពទ្ធំ, ថុសរាសិម្ហិ និខាតខាណុ វិយ ចញ្ចលំ, ឧម្មត្តកបច្ឆិយំ បូវខណ្ឌគូថគោមយាទីនិ វិយ ចេត្ថ សុន្ទរម្បិ អសុន្ទរម្បិ ហោតិ យេវាតិ វុត្តំ. អត្ថិត្វេវ សស្សតិសមន្តិ ឯត្ថ សស្សតីតិ និច្ចំ វិជ្ជមានតាយ មហាបថវិំវ មញ្ញតិ, តថា សិនេរុបព្ពតចន្ទិមសូរិយេ. តតោ តេហិ សមំ អត្តានំ មញ្ញមានា អត្ថិ ត្វេវ សស្សតិសមន្តិ វទន្តិ.

ឥទានិ សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចាតិអាទិកាយ បដិញ្ញាយ សាធនត្ថំ ហេតុំ ទស្សេន្តោ ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ? អហញ្ហិ អាតប្បមន្វាយា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឥមិនាមហំ ឯតំ ជានាមីតិ ឥមិនា វិសេសាធិគមេន អហំ ឯតំ បច្ចក្ខតោ ជានាមិ, ន កេវលំ សទ្ធាមត្តកេនេវ វទាមីតិ ទស្សេតិ, មការោ បនេត្ថ បទសន្ធិករណត្ថំ វុត្តោ. ឥទំ, ភិក្ខវេ, បឋមំ ឋានន្តិ ចតូហិ វត្ថូហីតិ វត្ថុសទ្ទេន វុត្តេសុ ចតូសុ ឋានេសុ ឥទំ បឋមំ ឋានំ, ឥទំ ជាតិសតសហស្សមត្តានុស្សរណំ បឋមំ ការណន្តិ អត្ថោ.

៣២-៣៣. ឧបរិ វារទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. កេវលញ្ហិ អយំ វារោ អនេកជាតិសតសហស្សានុស្សរណវសេន វុត្តោ. ឥតរេ ទសចត្តាលីសសំវដ្ដវិវដ្ដកប្បានុស្សរណវសេន. មន្ទបញ្ញោ ហិ តិត្ថិយោ អនេកជាតិសតសហស្សមត្តំ អនុស្សរតិ, មជ្ឈិមបញ្ញោ ទសសំវដ្ដវិវដ្ដកប្បានិ, តិក្ខបញ្ញោ ចត្តាលីសំ, ន តតោ ឧទ្ធំ.

៣៤. ចតុត្ថវារេ តក្កយតីតិ តក្កី, តក្កោ វា អស្ស អត្ថីតិ តក្កី. តក្កេត្វា វិតក្កេត្វា ទិដ្ឋិគាហិនោ ឯតំ អធិវចនំ. វីមំសាយ សមន្នាគតោតិ វីមំសី. វីមំសា នាម តុលនា រុច្ចនា ខមនា. យថា ហិ បុរិសោ យដ្ឋិយា ឧទកំ វីមំសិត្វា ឱតរតិ, ឯវមេវ យោ តុលយិត្វា រុច្ចិត្វា ខមាបេត្វា ទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ, សោ ‘‘វីមំសី’’តិ វេទិតព្ពោ. តក្កបរិយាហតន្តិ តក្កេន បរិយាហតំ, តេន តេន បរិយាយេន តក្កេត្វាតិ អត្ថោ. វីមំសានុចរិតន្តិ តាយ វុត្តប្បការាយ វីមំសាយ អនុចរិតំ. សយំបដិភានន្តិ អត្តនោ បដិភានមត្តសញ្ជាតំ. ឯវមាហាតិ សស្សតទិដ្ឋិំ គហេត្វា ឯវំ វទតិ.

តត្ថ ចតុព្ពិធោ តក្កី – អនុស្សុតិកោ, ជាតិស្សរោ, លាភី, សុទ្ធតក្កិកោតិ. តត្ថ យោ ‘‘វេស្សន្តរោ នាម រាជា អហោសី’’តិអាទីនិ សុត្វា ‘‘តេន ហិ យទិ វេស្សន្តរោវ ភគវា, សស្សតោ អត្តា’’តិ តក្កយន្តោ ទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ, អយំ អនុស្សុតិកោ នាម. ទ្វេ តិស្សោ ជាតិយោ សរិត្វា – ‘‘អហមេវ បុព្ពេ អសុកស្មិំ នាម អហោសិំ, តស្មា សស្សតោ អត្តា’’តិ តក្កយន្តោ ជាតិស្សរតក្កិកោ នាម. យោ បន លាភិតាយ ‘‘យថា មេ ឥទានិ អត្តា សុខី ហោតិ, អតីតេបិ ឯវំ អហោសិ, អនាគតេបិ ភវិស្សតី’’តិ តក្កយិត្វា ទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ, អយំ លាភីតក្កិកោ នាម. ‘‘ឯវំ សតិ ឥទំ ហោតី’’តិ តក្កមត្តេនេវ គណ្ហន្តោ បន សុទ្ធតក្កិកោ នាម.

៣៥. ឯតេសំ វា អញ្ញតរេនាតិ ឯតេសំយេវ ចតុន្នំ វត្ថូនំ អញ្ញតរេន ឯកេន វា ទ្វីហិ វា តីហិ វា. នត្ថិ ឥតោ ពហិទ្ធាតិ ឥមេហិ បន វត្ថូហិ ពហិ អញ្ញំ ឯកំ ការណម្បិ សស្សតបញ្ញត្តិយា នត្ថីតិ អប្បដិវត្តិយំ សីហនាទំ នទតិ.

៣៦. តយិទំ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ បជានាតីតិ ភិក្ខវេ, តំ ឥទំ ចតុព្ពិធម្បិ ទិដ្ឋិគតំ តថាគតោ នានប្បការតោ ជានាតិ. តតោ តំ បជាននាការំ ទស្សេន្តោ ឥមេ ទិដ្ឋិដ្ឋានាតិអាទិមាហ. តត្ថ ទិដ្ឋិយោវ ទិដ្ឋិដ្ឋានា នាម. អបិ ច ទិដ្ឋីនំ ការណម្បិ ទិដ្ឋិដ្ឋានមេវ. យថាហ ‘‘កតមានិ អដ្ឋ ទិដ្ឋិដ្ឋានានិ? ខន្ធាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ, អវិជ្ជាបិ, ផស្សោបិ, សញ្ញាបិ, វិតក្កោបិ, អយោនិសោមនសិការោបិ, បាបមិត្តោបិ, បរតោឃោសោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋាន’’ន្តិ. ‘‘ខន្ធា ហេតុ, ខន្ធា បច្ចយោ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ ឧបាទាយ សមុដ្ឋានដ្ឋេន, ឯវំ ខន្ធាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. អវិជ្ជា ហេតុ…បេ… បាបមិត្តោ ហេតុ. បរតោឃោសោ ហេតុ, បរតោឃោសោ បច្ចយោ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ ឧបាទាយ សមុដ្ឋានដ្ឋេន, ឯវំ បរតោឃោសោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋាន’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.១២៤). ឯវំគហិតាតិ ទិដ្ឋិសង្ខាតា តាវ ទិដ្ឋិដ្ឋានា – ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ ឯវំគហិតា អាទិន្នា, បវត្តិតាតិ អត្ថោ. ឯវំបរាមដ្ឋាតិ និរាសង្កចិត្តតាយ បុនប្បុនំ អាមដ្ឋា បរាមដ្ឋា, ‘ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’ន្តិ បរិនិដ្ឋាបិតា. ការណសង្ខាតា បន ទិដ្ឋិដ្ឋានា យថា គយ្ហមានា ទិដ្ឋិយោ សមុដ្ឋាបេន្តិ, ឯវំ អារម្មណវសេន ច បវត្តនវសេន ច អាសេវនវសេន ច គហិតា. អនាទីនវទស្សិតាយ បុនប្បុនំ គហណវសេន បរាមដ្ឋា. ឯវំគតិកាតិ ឯវំ និរយតិរច្ឆានបេត្តិវិសយគតិកានំ អញ្ញតរគតិកា. ឯវំ អភិសម្បរាយាតិ ឥទំ បុរិមបទស្សេវ វេវចនំ, ឯវំវិធបរលោកាតិ វុត្តំ ហោតិ.

តញ្ច តថាគតោ បជានាតីតិ ន កេវលញ្ច តថាគតោ សការណំ សគតិកំ ទិដ្ឋិគតមេវ បជានាតិ, អថ ខោ តញ្ច សព្ពំ បជានាតិ, តតោ ច ឧត្តរិតរំ សីលញ្ចេវ សមាធិញ្ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណញ្ច បជានាតិ. តញ្ច បជាននំ ន បរាមសតីតិ តញ្ច ឯវំវិធំ អនុត្តរំ វិសេសំ បជានន្តោបិ អហំ បជានាមីតិ តណ្ហាទិដ្ឋិមានបរាមាសវសេន តញ្ច ន បរាមសតិ. អបរាមសតោ ចស្ស បច្ចត្តញ្ញេវ និព្ពុតិ វិទិតាតិ ឯវំ អបរាមសតោ ចស្ស អបរាមាសបច្ចយា សយមេវ អត្តនាយេវ តេសំ បរាមាសកិលេសានំ និព្ពុតិ វិទិតា. បាកដំ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស និព្ពានន្តិ ទស្សេតិ.

ឥទានិ យថាបដិបន្នេន តថាគតេន សា និព្ពុតិ អធិគតា, តំ បដិបត្តិំ ទស្សេតុំ យាសុ វេទនាសុ រត្តា តិត្ថិយា ‘‘ឥធ សុខិនោ ភវិស្សាម, ឯត្ថ សុខិនោ ភវិស្សាមា’’តិ ទិដ្ឋិគហនំ បវិសន្តិ, តាសំយេវ វេទនានំ វសេន កម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខន្តោ វេទនានំ សមុទយញ្ចាតិអាទិមាហ. តត្ថ យថាភូតំ វិទិត្វាតិ ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា វេទនាសមុទយោតិ បច្ចយសមុទយដ្ឋេន វេទនាក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ, តណ្ហាសមុទយា វេទនាសមុទយោតិ បច្ចយសមុទយដ្ឋេន វេទនាក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ, កម្មសមុទយា វេទនាសមុទយោតិ បច្ចយសមុទយដ្ឋេន វេទនាក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ, ផស្សសមុទយា វេទនាសមុទយោតិ បច្ចយសមុទយដ្ឋេន វេទនាក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ (បដិ. ម. ១.៥០). និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សន្តោបិ វេទនាក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតី’’តិ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ លក្ខណានំ វសេន វេទនានំ សមុទយំ យថាភូតំ វិទិត្វា; ‘‘អវិជ្ជានិរោធា វេទនានិរោធោតិ បច្ចយនិរោធដ្ឋេន វេទនាក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតិ, តណ្ហានិរោធា វេទនានិរោធោតិ បច្ចយនិរោធដ្ឋេន វេទនាក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតិ, កម្មនិរោធា វេទនានិរោធោតិ បច្ចយនិរោធដ្ឋេន វេទនាក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតិ, ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោតិ បច្ចយនិរោធដ្ឋេន វេទនាក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតិ. វិបរិណាមលក្ខណំ បស្សន្តោបិ វេទនាក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតី’’តិ (បដិ. ម. ១.៥០) ឥមេសំ បញ្ចន្នំ លក្ខណានំ វសេន វេទនានំ អត្ថង្គមំ យថាភូតំ វិទិត្វា, ‘‘យំ វេទនំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ វេទនាយ អស្សាទោ’’តិ (សំ. និ. ៣.២៦) ឯវំ អស្សាទញ្ច យថាភូតំ វិទិត្វា, ‘‘យំ វេទនា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា, អយំ វេទនាយ អាទីនវោ’’តិ ឯវំ អាទីនវញ្ច យថាភូតំ វិទិត្វា, ‘‘យោ វេទនាយ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ, ឥទំ វេទនាយ និស្សរណ’’ន្តិ ឯវំ និស្សរណញ្ច យថាភូតំ វិទិត្វា វិគតឆន្ទរាគតាយ អនុបាទានោ អនុបាទាវិមុត្តោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ; យស្មិំ ឧបាទានេ សតិ កិញ្ចិ ឧបាទិយេយ្យ, ឧបាទិន្នត្តា ច ខន្ធោ ភវេយ្យ, តស្ស អភាវា កិញ្ចិ ធម្មំ អនុបាទិយិត្វាវ វិមុត្តោ ភិក្ខវេ តថាគតោតិ.

៣៧. ឥមេ ខោ តេ, ភិក្ខវេតិ យេ តេ អហំ – ‘‘កតមេ, ច តេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា គម្ភីរា’’តិ អបុច្ឆិំ, ‘‘ឥមេ ខោ តេ, ភិក្ខវេ, តញ្ច តថាគតោ បជានាតិ តតោ ច ឧត្តរិតរំ បជានាតី’’តិ ឯវំ និទ្ទិដ្ឋា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណធម្មា គម្ភីរា ទុទ្ទសា…បេ… បណ្ឌិតវេទនីយាតិ វេទិតព្ពា. យេហិ តថាគតស្ស នេវ បុថុជ្ជនោ, ន សោតាបន្នាទីសុ អញ្ញតរោ វណ្ណំ យថាភូតំ វត្តុំ សក្កោតិ, អថ ខោ តថាគតោវ យថាភូតំ វណ្ណំ សម្មា វទមានោ វទេយ្យាតិ ឯវំ បុច្ឆមានេនាបិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ បុដ្ឋំ, និយ្យាតេន្តេនាបិ តទេវ និយ្យាតិតំ, អន្តរា បន ទិដ្ឋិយោ វិភត្តាតិ.

បឋមភាណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.