មហាសីលវណ្ណនា

២១. ឥតោ បរំ មហាសីលំ ហោតិ. អង្គន្តិ ហត្ថបាទាទីសុ យេន កេនចិ ឯវរូបេន អង្គេន សមន្នាគតោ ទីឃាយុ យសវា ហោតីតិអាទិនយប្បវត្តំ អង្គសត្ថំ. និមិត្តន្តិ និមិត្តសត្ថំ. បណ្ឌុរាជា កិរ តិស្សោ មុត្តាយោ មុដ្ឋិយំ កត្វា នេមិត្តិកំ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ មេ ហត្ថេ’’តិ? សោ ឥតោ ចិតោ ច វិលោកេសិ, តស្មិញ្ច សមយេ ឃរគោលិកាយ មក្ខិកា គយ្ហន្តី មុត្តា, សោ ‘‘មុត្តា’’តិ អាហ. បុន ‘‘កតី’’តិ បុដ្ឋោ កុក្កុដស្ស តិក្ខត្តុំ រវន្តស្ស សទ្ទំ សុត្វា ‘‘តិស្សោ’’តិ អាហ. ឯវំ តំ តំ អាទិសិត្វា និមិត្តមនុយុត្តា វិហរន្តិ.

ឧប្បាតន្តិ អសនិបាតាទីនំ មហន្តានំ ឧប្បតិតំ, តញ្ហិ ទិស្វា ‘‘ឥទំ ភវិស្សតិ, ឯវំ ភវិស្សតី’’តិ អាទិសន្តិ. សុបិនន្តិ យោ បុព្ពណ្ហសមយេ សុបិនំ បស្សតិ, ឯវំ វិបាកោ ហោតិ; យោ ឥទំ នាម បស្សតិ, តស្ស ឥទំ នាម ហោតីតិអាទិនា នយេន សុបិនកំ អនុយុត្តា វិហរន្តិ. លក្ខណន្តិ ឥមិនា លក្ខណេន សមន្នាគតោ រាជា ហោតិ, ឥមិនា ឧបរាជាតិអាទិកំ. មូសិកច្ឆិន្នន្តិ ឧន្ទូរខាយិតំ. តេនាបិ ហិ អហតេ វា វត្ថេ អនហតេ វា វត្ថេ ឥតោ បដ្ឋាយ ឯវំ ឆិន្នេ ឥទំ នាម ហោតីតិ អាទិសន្តិ. អគ្គិហោមន្តិ ឯវរូបេន ទារុនា ឯវំ ហុតេ ឥទំ នាម ហោតីតិ អគ្គិជុហនំ. ទព្ពិហោមាទីនិបិ អគ្គិហោមានេវ, ឯវរូបាយ ទព្ពិយា ឦទិសេហិ កណាទីហិ ហុតេ ឥទំ នាម ហោតីតិ ឯវំ បវត្តិវសេន បន វិសុំ វុត្តានិ.

តត្ថ កណោតិ កុណ្ឌកោ. តណ្ឌុលាតិ សាលិអាទីនញ្ចេវ តិណជាតីនញ្ច តណ្ឌុលា. សប្បីតិ គោសប្បិអាទិកំ. តេលន្តិ តិលតេលាទិកំ. សាសបាទីនិ បន មុខេន គហេត្វា អគ្គិម្ហិ បក្ខិបនំ, វិជ្ជំ បរិជប្បិត្វា ជុហនំ វា មុខហោមំ. ទក្ខិណក្ខកជណ្ណុលោហិតាទីហិ ជុហនំ លោហិតហោមំ. អង្គវិជ្ជាតិ បុព្ពេ អង្គមេវ ទិស្វា ព្យាករណវសេន អង្គំ វុត្តំ, ឥធ អង្គុលដ្ឋិំ ទិស្វា វិជ្ជំ បរិជប្បិត្វា អយំ កុលបុត្តោ វា នោ វា, សិរីសម្បន្នោ វា នោ វាតិអាទិព្យាករណវសេន អង្គវិជ្ជា វុត្តា. វត្ថុវិជ្ជាតិ ឃរវត្ថុអារាមវត្ថាទីនំ គុណទោសសល្លក្ខណវិជ្ជា. មត្តិកាទិវិសេសំ ទិស្វាបិ ហិ វិជ្ជំ បរិជប្បិត្វា ហេដ្ឋា បថវិយំ តិំសរតនមត្តេ, អាកាសេ ច អសីតិរតនមត្តេ បទេសេ គុណទោសំ បស្សន្តិ. ខត្តវិជ្ជាតិ អព្ភេយ្យមាសុរក្ខរាជសត្ថាទិសត្ថំ. សិវវិជ្ជាតិ សុសានេ បវិសិត្វា សន្តិករណវិជ្ជា, សិង្គាលរុតវិជ្ជាតិបិ វទន្តិ. ភូតវិជ្ជាតិ ភូតវេជ្ជមន្តោ. ភូរិវិជ្ជាតិ ភូរិឃរេ វសន្តេន ឧគ្គហេតព្ពមន្តោ. អហិវិជ្ជាតិ សប្បទដ្ឋតិកិច្ឆនវិជ្ជា ចេវ សប្បាវ្ហាយនវិជ្ជា ច. វិសវិជ្ជាតិ យាយ, បុរាណវិសំ វា រក្ខន្តិ, នវវិសំ វា ករោន្តិ វិសវន្តមេវ វា. វិច្ឆិកវិជ្ជាតិ វិច្ឆិកទដ្ឋតិកិច្ឆនវិជ្ជា. មូសិកវិជ្ជាយបិ ឯសេវ នយោ. សកុណវិជ្ជាតិ សបក្ខកអបក្ខកទ្វិបទចតុប្បទានំ រុតគតាទិវសេន សកុណញាណំ. វាយសវិជ្ជាតិ កាករុតញាណំ, តំ វិសុញ្ញេវ សត្ថំ, តស្មា វិសុំ វុត្តំ.

បក្កជ្ឈានន្តិ បរិបាកគតចិន្តា. ឥទានិ ‘‘អយំ ឯត្តកំ ជីវិស្សតិ, អយំ ឯត្តក’’ន្តិ ឯវំ បវត្តំ អាទិដ្ឋញាណន្តិ អត្ថោ. សរបរិត្តាណន្តិ សររក្ខណំ, យថា អត្តនោ ឧបរិ ន អាគច្ឆតិ, ឯវំ ករណវិជ្ជា. មិគចក្កន្តិ ឥទំ សព្ពសង្គាហិកំ សព្ពសកុណចតុប្បទានំ រុតញាណវសេន វុត្តំ.

២២. មណិលក្ខណាទីសុ ឯវរូបោ មណិ បសត្ថោ, ឯវរូបោ អបសត្ថោ, សាមិនោ អារោគ្យឥស្សរិយាទីនំ ហេតុ ហោតិ, ន ហោតីតិ, ឯវំ វណ្ណសណ្ឋានាទិវសេន មណិអាទីនំ លក្ខណំ អនុយុត្តា វិហរន្តីតិ អត្ថោ. តត្ថ អាវុធន្តិ ឋបេត្វា អសិអាទីនិ អវសេសំ អាវុធំ. ឥត្ថិលក្ខណាទីនិបិ យម្ហិ កុលេ តេ ឥត្ថិបុរិសាទយោ វសន្តិ, តស្ស វុឌ្ឍិហានិវសេនេវ វេទិតព្ពានិ. អជលក្ខណាទីសុ បន ឯវរូបានំ អជាទីនំ មំសំ ខាទិតព្ពំ, ឯវរូបានំ ន ខាទិតព្ពន្តិ អយំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ.

អបិ ចេត្ថ គោធាយ លក្ខណេ ចិត្តកម្មបិឡន្ធនាទីសុបិ ឯវរូបាយ គោធាយ សតិ ឥទំ នាម ហោតីតិ អយំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ. ឥទញ្ចេត្ថ វត្ថុ – ឯកស្មិំ កិរ វិហារេ ចិត្តកម្មេ គោធំ អគ្គិំ ធមមានំ អកំសុ. តតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខូនំ មហាវិវាទោ ជាតោ. ឯកោ អាគន្តុកភិក្ខុ តំ ទិស្វា មក្ខេសិ. តតោ បដ្ឋាយ វិវាទោ មន្ទីភូតោ ហោតិ. កណ្ណិកលក្ខណំ បិឡន្ធនកណ្ណិកាយបិ គេហកណ្ណិកាយបិ វសេន វេទិតព្ពំ. កច្ឆបលក្ខណំ គោធាលក្ខណសទិសមេវ. មិគលក្ខណំ សព្ពសង្គាហិកំ សព្ពចតុប្បទានំ លក្ខណវសេន វុត្តំ.

២៣. រញ្ញំ និយ្យានំ ភវិស្សតីតិ អសុកទិវសេ អសុកនក្ខត្តេន អសុកស្ស នាម រញ្ញោ និគ្គមនំ ភវិស្សតីតិ ឯវំ រាជូនំ បវាសគមនំ ព្យាករោតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. កេវលំ បនេត្ថ អនិយ្យានន្តិ វិប្បវុត្ថានំ បុន អាគមនំ. អព្ភន្តរានំ រញ្ញំ ឧបយានំ ភវិស្សតិ, ពាហិរានំ រញ្ញំ អបយានន្តិ អន្តោនគរេ អម្ហាកំ រាជា បដិវិរុទ្ធំ ពហិរាជានំ ឧបសង្កមិស្សតិ, តតោ តស្ស បដិក្កមនំ ភវិស្សតីតិ ឯវំ រញ្ញំ ឧបយានាបយានំ ព្យាករោតិ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. ជយបរាជយា បាកដាយេវ.

២៤. ចន្ទគ្គាហាទយោ អសុកទិវសេ រាហុ ចន្ទំ គហេស្សតីតិ ព្យាករណវសេនេវ វេទិតព្ពា. អបិ ច នក្ខត្តស្ស អង្គារកាទិគាហសមាយោគោបិ នក្ខត្តគាហោយេវ. ឧក្កាបាតោតិ អាកាសតោ ឧក្កានំ បតនំ. ទិសាឌាហោតិ ទិសាកាលុសិយំ អគ្គិសិខធូមសិខាទីហិ អាកុលភាវោ វិយ. ទេវទុទ្រភីតិ សុក្ខវលាហកគជ្ជនំ. ឧគ្គមនន្តិ ឧទយនំ. ឱក្កមនន្តិ អត្ថង្គមនំ. សំកិលេសន្តិ អវិសុទ្ធតា. វោទានន្តិ វិសុទ្ធតា. ឯវំ វិបាកោតិ លោកស្ស ឯវំ វិវិធសុខទុក្ខាវហោ.

២៥. សុវុដ្ឋិកាតិ ទេវស្ស សម្មាធារានុប្បវេច្ឆនំ. ទុព្ពុដ្ឋិកាតិ អវគ្គាហោ, វស្សវិពន្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. មុទ្ទាតិ ហត្ថមុទ្ទា. គណនា វុច្ចតិ អច្ឆិទ្ទកគណនា. សង្ខានន្តិ សង្កលនសដុប្បាទនាទិវសេន បិណ្ឌគណនា. យស្ស សា បគុណា ហោតិ, សោ រុក្ខម្បិ ទិស្វា ឯត្តកានិ ឯត្ថ បណ្ណានីតិ ជានាតិ. កាវេយ្យន្តិ ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, កវី. កតមេ ចត្តារោ? ចិន្តាកវិ, សុតកវិ, អត្ថកវិ, បដិភានកវី’’តិ (អ. និ. ៤.២៣១). ឥមេសំ ចតុន្នំ កវីនំ អត្តនោ ចិន្តាវសេន វា; ‘‘វេស្សន្តរោ នាម រាជា អហោសី’’តិអាទីនិ សុត្វា សុតវសេន វា; ឥមស្ស អយំ អត្ថោ, ឯវំ តំ យោជេស្សាមីតិ ឯវំ អត្ថវសេន វា; កិញ្ចិទេវ ទិស្វា តប្បដិភាគំ កត្តព្ពំ ករិស្សាមីតិ ឯវំ ឋានុប្បត្តិកបដិភានវសេន វា; ជីវិកត្ថាយ កព្យករណំ. លោកាយតំ វុត្តមេវ.

២៦. អាវាហនំ នាម ឥមស្ស ទារកស្ស អសុកកុលតោ អសុកនក្ខត្តេន ទារិកំ អានេថាតិ អាវាហករណំ. វិវាហនន្តិ ឥមំ ទារិកំ អសុកស្ស នាម ទារកស្ស អសុកនក្ខត្តេន ទេថ, ឯវមស្សា វុឌ្ឍិ ភវិស្សតីតិ វិវាហករណំ. សំវរណន្តិ សំវរណំ នាម ‘អជ្ជ នក្ខត្តំ សុន្ទរំ, អជ្ជេវ សមគ្គា ហោថ, ឥតិ វោ វិយោគោ ន ភវិស្សតី’តិ ឯវំ សមគ្គករណំ. វិវរណំ នាម ‘សចេ វិយុជ្ជិតុកាមត្ថ, អជ្ជេវ វិយុជ្ជថ, ឥតិ វោ បុន សំយោគោ ន ភវិស្សតី’តិ ឯវំ វិសំយោគករណំ. សង្កិរណន្តិ ‘ឧដ្ឋានំ វា ឥណំ វា ទិន្នំ ធនំ អជ្ជ សង្កឌ្ឍថ, អជ្ជ សង្កឌ្ឍិតញ្ហិ តំ ថាវរំ ហោតី’តិ ឯវំ ធនបិណ្ឌាបនំ. វិកិរណន្តិ ‘សចេ បយោគឧទ្ធារាទិវសេន ធនំ បយោជិតុកាមត្ថ, អជ្ជ បយោជិតំ ទិគុណចតុគ្គុណំ ហោតី’តិ ឯវំ ធនបយោជាបនំ. សុភគករណន្តិ បិយមនាបករណំ វា សស្សិរីកករណំ វា. ទុព្ភគករណន្តិ តព្ពិបរីតំ. វិរុទ្ធគព្ភករណន្តិ វិរុទ្ធស្ស វិលីនស្ស អដ្ឋិតស្ស មតស្ស គព្ភស្ស ករណំ. បុន អវិនាសាយ ភេសជ្ជទានន្តិ អត្ថោ. គព្ភោ ហិ វាតេន, បាណកេហិ, កម្មុនា ចាតិ តីហិ ការណេហិ វិនស្សតិ. តត្ថ វាតេន វិនស្សន្តេ និព្ពាបនីយំ សីតលំ ភេសជ្ជំ ទេតិ, បាណកេហិ វិនស្សន្តេ បាណកានំ បដិកម្មំ ករោតិ, កម្មុនា វិនស្សន្តេ បន ពុទ្ធាបិ បដិពាហិតុំ ន សក្កោន្តិ.

ជិវ្ហានិពន្ធនន្តិ មន្តេន ជិវ្ហាយ ពន្ធករណំ. ហនុសំហននន្តិ មុខពន្ធមន្តេន យថា ហនុកំ ចាលេតុំ ន សក្កោន្តិ, ឯវំ ពន្ធករណំ. ហត្ថាភិជប្បនន្តិ ហត្ថានំ បរិវត្តនត្ថំ មន្តជប្បនំ. តស្មិំ កិរ មន្តេ សត្តបទន្តរេ ឋត្វា ជប្បិតេ ឥតរោ ហត្ថេ បរិវត្តេត្វា ខិបតិ. កណ្ណជប្បនន្តិ កណ្ណេហិ សទ្ទំ អស្សវនត្ថាយ វិជ្ជាយ ជប្បនំ. តំ កិរ ជប្បិត្វា វិនិច្ឆយដ្ឋានេ យំ ឥច្ឆតិ, តំ ភណតិ, បច្ចត្ថិកោ តំ ន សុណាតិ, តតោ បដិវចនំ សម្បាទេតុំ ន សក្កោតិ. អាទាសបញ្ហន្តិ អាទាសេ ទេវតំ ឱតារេត្វា បញ្ហបុច្ឆនំ. កុមារិកបញ្ហន្តិ កុមារិកាយ សរីរេ ទេវតំ ឱតារេត្វា បញ្ហបុច្ឆនំ. ទេវបញ្ហន្តិ ទាសិយា សរីរេ ទេវតំ ឱតារេត្វា បញ្ហបុច្ឆនំ. អាទិច្ចុបដ្ឋានន្តិ ជីវិកត្ថាយ អាទិច្ចបារិចរិយា. មហតុបដ្ឋានន្តិ តថេវ មហាព្រហ្មបារិចរិយា. អព្ភុជ្ជលនន្តិ មន្តេន មុខតោ អគ្គិជាលានីហរណំ. សិរិវ្ហាយនន្តិ ‘‘ឯហិ សិរិ, មយ្ហំ សិរេ បតិដ្ឋាហី’’តិ ឯវំ សិរេន សិរិយា អវ្ហាយនំ.

២៧. សន្តិកម្មន្តិ ទេវដ្ឋានំ គន្ត្វា សចេ មេ ឥទំ នាម សមិជ្ឈិស្សតិ, តុម្ហាកំ ឥមិនា ច ឥមិនា ច ឧបហារំ ករិស្សាមីតិ សមិទ្ធិកាលេ កត្តព្ពំ សន្តិបដិស្សវកម្មំ. តស្មិំ បន សមិទ្ធេ តស្ស ករណំ បណិធិកម្មំ នាម. ភូរិកម្មន្តិ ភូរិឃរេ វសិត្វា គហិតមន្តស្ស បយោគករណំ. វស្សកម្មំ វោស្សកម្មន្តិ ឯត្ថ វស្សោតិ បុរិសោ, វោស្សោតិ បណ្ឌកោ. ឥតិ វោស្សស្ស វស្សករណំ វស្សកម្មំ, វស្សស្ស វោស្សករណំ វោស្សកម្មំ. តំ បន ករោន្តោ អច្ឆន្ទិកភាវមត្តំ បាបេតិ, ន លិង្គំ អន្តរធាបេតុំ សក្កោតិ. វត្ថុកម្មន្តិ អកតវត្ថុស្មិំ គេហបតិដ្ឋាបនំ. វត្ថុបរិកម្មន្តិ ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ចាហរថា’’តិ វត្វា វត្ថុពលិកម្មករណំ. អាចមនន្តិ ឧទកេន មុខសុទ្ធិករណំ. ន្ហាបនន្តិ អញ្ញេសំ ន្ហាបនំ. ជុហនន្តិ តេសំ អត្ថាយ អគ្គិជុហនំ. វមនន្តិ យោគំ ទត្វា វមនករណំ. វិរេចនេបិ ឯសេវ នយោ. ឧទ្ធំវិរេចនន្តិ ឧទ្ធំ ទោសានំ នីហរណំ. អធោវិរេចនន្តិ អធោ ទោសានំ នីហរណំ. សីសវិរេចនន្តិ សិរោវិរេចនំ. កណ្ណតេលន្តិ កណ្ណានំ ពន្ធនត្ថំ វា វណហរណត្ថំ វា ភេសជ្ជតេលបចនំ. នេត្តតប្បនន្តិ អក្ខិតប្បនតេលំ. នត្ថុកម្មន្តិ តេលេន យោជេត្វា នត្ថុករណំ. អញ្ជនន្តិ ទ្វេ វា តីណិ វា បដលានិ នីហរណសមត្ថំ ខារញ្ជនំ. បច្ចញ្ជនន្តិ និព្ពាបនីយំ សីតលភេសជ្ជញ្ជនំ. សាលាកិយន្តិ សលាកវេជ្ជកម្មំ. សល្លកត្តិយន្តិ សល្លកត្តវេជ្ជកម្មំ. ទារកតិកិច្ឆា វុច្ចតិ កោមារភច្ចវេជ្ជកម្មំ. មូលភេសជ្ជានំ អនុប្បាទនន្តិ ឥមិនា កាយតិកិច្ឆនំ ទស្សេតិ. ឱសធីនំ បដិមោក្ខោតិ ខារាទីនិ ទត្វា តទនុរូបេ វណេ គតេ តេសំ អបនយនំ.

ឯត្តាវតា មហាសីលំ និដ្ឋិតំ ហោតិ.