មជ្ឈិមសីលវណ្ណនា

១១. ឥទានិ មជ្ឈិមសីលំ វិត្ថារេន្តោ ‘‘យថា វា បនេកេ ភោន្តោ’’តិអាទិមាហ. តត្រាយំ អនុត្តានបទវណ្ណនា. សទ្ធាទេយ្យានីតិ កម្មញ្ច ផលញ្ច ឥធលោកញ្ច បរលោកញ្ច សទ្ទហិត្វា ទិន្នានិ. ‘អយំ មេ ញាតី’តិ វា, ‘មិត្តោ’តិ វា, ឥទំ បដិករិស្សតិ, ឥទំ វា តេន កតបុព្ពន្តិ វា, ឯវំ ន ទិន្នានីតិ អត្ថោ. ឯវំ ទិន្នានិ ហិ ន សទ្ធាទេយ្យានិ នាម ហោន្តិ. ភោជនានីតិ ទេសនាសីសមត្តមេតំ, អត្ថតោ បន សទ្ធាទេយ្យានិ ភោជនានិ ភុញ្ជិត្វា ចីវរានិ បារុបិត្វា សេនាសនានិ សេវមានា គិលានភេសជ្ជំ បរិភុញ្ជមានាតិ សព្ពមេតំ វុត្តមេវ ហោតិ.

សេយ្យថិទន្តិ និបាតោ. តស្សត្ថោ កតមោ សោ ពីជគាមភូតគាមោ, យស្ស សមារម្ភំ អនុយុត្តា វិហរន្តីតិ. តតោ តំ ទស្សេន្តោ មូលពីជន្តិអាទិមាហ. តត្ថ មូលពីជំ នាម ហលិទ្ទិ, សិង្គិវេរំ, វចា, វចត្តំ, អតិវិសា, កដុករោហិណី, ឧសីរំ, ភទ្ទមុត្តកន្តិ ឯវមាទិ. ខន្ធពីជំ នាម អស្សត្ថោ, និគ្រោធោ, បិលក្ខោ, ឧទុម្ពរោ, កច្ឆកោ, កបិត្ថនោតិ ឯវមាទិ. ផឡុពីជំ នាម ឧច្ឆុ, នឡោ, វេឡូតិ ឯវមាទិ. អគ្គពីជំ នាម អជ្ជកំ, ផណិជ្ជកំ, ហិរិវេរន្តិ ឯវមាទិ. ពីជពីជំ នាម បុព្ពណ្ណំ អបរណ្ណន្តិ ឯវមាទិ. សព្ពញ្ហេតំ រុក្ខតោ វិយោជិតំ វិរុហនសមត្ថមេវ ‘‘ពីជគាមោ’’តិ វុច្ចតិ. រុក្ខតោ បន អវិយោជិតំ អសុក្ខំ ‘‘ភូតគាមោ’’តិ វុច្ចតិ. តត្ថ ភូតគាមសមារម្ភោ បាចិត្តិយវត្ថុ, ពីជគាមសមារម្ភោ ទុក្កដវត្ថូតិ វេទិតព្ពោ.

១២. សន្និធិការបរិភោគន្តិ សន្និធិកតស្ស បរិភោគំ. តត្ថ ទុវិធា កថា, វិនយវសេន ច សល្លេខវសេន ច. វិនយវសេន តាវ យំ កិញ្ចិ អន្នំ អជ្ជ បដិគ្គហិតំ អបរជ្ជុ សន្និធិការកំ ហោតិ, តស្ស បរិភោគេ បាចិត្តិយំ. អត្តនា លទ្ធំ បន សាមណេរានំ ទត្វា, តេហិ លទ្ធំ ឋបាបេត្វា ទុតិយទិវសេ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, សល្លេខោ បន ន ហោតិ.

បានសន្និធិម្ហិបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ បានំ នាម អម្ពបានាទីនិ អដ្ឋ បានានិ, យានិ ច តេសំ អនុលោមានិ. តេសំ វិនិច្ឆយោ សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តោ.

វត្ថសន្និធិម្ហិ អនធិដ្ឋិតំ អវិកប្បិតំ សន្និធិ ច ហោតិ, សល្លេខញ្ច កោបេតិ, អយំ បរិយាយកថា. និប្បរិយាយតោ បន តិចីវរសន្តុដ្ឋេន ភវិតព្ពំ, ចតុត្ថំ លភិត្វា អញ្ញស្ស ទាតព្ពំ. សចេ យស្ស កស្សចិ ទាតុំ ន សក្កោតិ, យស្ស បន ទាតុកាមោ ហោតិ, សោ ឧទ្ទេសត្ថាយ វា បរិបុច្ឆត្ថាយ វា គតោ, អាគតមត្តេ ទាតព្ពំ, អទាតុំ ន វដ្ដតិ. ចីវរេ បន អប្បហោន្តេ សតិយា បច្ចាសាយ អនុញ្ញាតកាលំ ឋបេតុំ វដ្ដតិ. សូចិសុត្តចីវរការកានំ អលាភេន តតោ បរម្បិ វិនយកម្មំ កត្វា ឋបេតុំ វដ្ដតិ. ‘‘ឥមស្មិំ ជិណ្ណេ បុន ឦទិសំ កុតោ លភិស្សាមី’’តិ បន ឋបេតុំ ន វដ្ដតិ, សន្និធិ ច ហោតិ, សល្លេខញ្ច កោបេតិ.

យានសន្និធិម្ហិ យានំ នាម វយ្ហំ, រថោ, សកដំ, សន្ទមានិកា, សិវិកា, បាដង្កីតិ; នេតំ បព្ពជិតស្ស យានំ. ឧបាហនា បន បព្ពជិតស្ស យានំយេវ. ឯកភិក្ខុស្ស ហិ ឯកោ អរញ្ញត្ថាយ, ឯកោ ធោតបាទកត្ថាយាតិ, ឧក្កំសតោ ទ្វេ ឧបាហនសង្ឃាដា វដ្ដន្តិ. តតិយំ លភិត្វា អញ្ញស្ស ទាតព្ពោ. ‘‘ឥមស្មិំ ជិណ្ណេ អញ្ញំ កុតោ លភិស្សាមី’’តិ ហិ ឋបេតុំ ន វដ្ដតិ, សន្និធិ ច ហោតិ, សល្លេខញ្ច កោបេតិ.

សយនសន្និធិម្ហិ សយនន្តិ មញ្ចោ. ឯកស្ស ភិក្ខុនោ ឯកោ គព្ភេ, ឯកោ ទិវាឋានេតិ ឧក្កំសតោ ទ្វេ មញ្ចា វដ្ដន្តិ. តតោ ឧត្តរិ លភិត្វា អញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ វា គណស្ស វា ទាតព្ពោ; អទាតុំ ន វដ្ដតិ. សន្និធិ ច ហោតិ, សល្លេខញ្ច កោបេតិ.

គន្ធសន្និធិម្ហិ ភិក្ខុនោ កណ្ឌុកច្ឆុឆវិទោសាទិអាពាធេ សតិ គន្ធា វដ្ដន្តិ. តេ គន្ធេ អាហរាបេត្វា តស្មិំ រោគេ វូបសន្តេ អញ្ញេសំ វា អាពាធិកានំ ទាតព្ពា, ទ្វារេ បញ្ចង្គុលិឃរធូបនាទីសុ វា ឧបនេតព្ពា. ‘‘បុន រោគេ សតិ ភវិស្សន្តី’’តិ បន ឋបេតុំ ន វដ្ដតិ, សន្និធិ ច ហោតិ, សល្លេខញ្ច កោបេតិ.

អាមិសន្តិ វុត្តាវសេសំ ទដ្ឋព្ពំ. សេយ្យថិទំ, ឥធេកច្ចោ ភិក្ខុ – ‘‘តថារូបេ កាលេ ឧបការាយ ភវិស្សតី’’តិ តិលតណ្ឌុលមុគ្គមាសនាឡិកេរលោណមច្ឆមំសវល្លូរសប្បិតេលគុឡភាជនាទីនិ អាហរាបេត្វា ឋបេតិ. សោ វស្សកាលេ កាលស្សេវ សាមណេរេហិ យាគុំ បចាបេត្វា បរិភុញ្ជិត្វា ‘‘សាមណេរ, ឧទកកទ្ទមេ ទុក្ខំ គាមំ បវិសិតុំ, គច្ឆ អសុកំ កុលំ គន្ត្វា មយ្ហំ វិហារេ និសិន្នភាវំ អារោចេហិ; អសុកកុលតោ ទធិអាទីនិ អាហរា’’តិ បេសេតិ. ភិក្ខូហិ – ‘‘កិំ, ភន្តេ, គាមំ បវិសិស្សថា’’តិ វុត្តេបិ, ‘‘ទុប្បវេសោ, អាវុសោ, ឥទានិ គាមោ’’តិ វទតិ. តេ – ‘‘ហោតុ, ភន្តេ, អច្ឆថ តុម្ហេ, មយំ ភិក្ខំ បរិយេសិត្វា អាហរិស្សាមា’’តិ គច្ឆន្តិ. អថ សាមណេរោបិ ទធិអាទីនិ អាហរិត្វា ភត្តញ្ច ព្យញ្ជនញ្ច សម្បាទេត្វា ឧបនេតិ, តំ ភុញ្ជន្តស្សេវ ឧបដ្ឋាកា ភត្តំ បហិណន្តិ, តតោបិ មនាបំ មនាបំ ភុញ្ជតិ. អថ ភិក្ខូ បិណ្ឌបាតំ គហេត្វា អាគច្ឆន្តិ, តតោបិ មនាបំ មនាបំ គីវាយាមកំ ភុញ្ជតិយេវ. ឯវំ ចតុមាសម្បិ វីតិនាមេតិ. អយំ វុច្ចតិ – ‘‘ភិក្ខុ មុណ្ឌកុដុម្ពិកជីវិកំ ជីវតិ, ន សមណជីវិក’’ន្តិ. ឯវរូបោ អាមិសសន្និធិ នាម ហោតិ.

ភិក្ខុនោ បន វសនដ្ឋានេ ឯកា តណ្ឌុលនាឡិ, ឯកោ គុឡបិណ្ឌោ, ចតុភាគមត្តំ សប្បីតិ ឯត្តកំ និធេតុំ វដ្ដតិ, អកាលេ សម្បត្តចោរានំ អត្ថាយ. តេ ហិ ឯត្តកម្បិ អាមិសបដិសន្ថារំ អលភន្តា ជីវិតាបិ វោរោបេយ្យុំ, តស្មា សចេ ឯត្តកំ នត្ថិ, អាហរាបេត្វាបិ ឋបេតុំ វដ្ដតិ. អផាសុកកាលេ ច យទេត្ថ កប្បិយំ, តំ អត្តនាបិ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. កប្បិយកុដិយំ បន ពហុំ ឋបេន្តស្សាបិ សន្និធិ នាម នត្ថិ. តថាគតស្ស បន តណ្ឌុលនាឡិអាទីសុ វា យំ កិញ្ចិ ចតុរតនមត្តំ វា បិលោតិកខណ្ឌំ ‘‘ឥទំ មេ អជ្ជ វា ស្វេ វា ភវិស្សតី’’តិ ឋបិតំ នាម នត្ថិ.

១៣. វិសូកទស្សនេសុ នច្ចំ នាម យំ កិញ្ចិ នច្ចំ, តំ មគ្គំ គច្ឆន្តេនាបិ គីវំ បសារេត្វា ទដ្ឋុំ ន វដ្ដតិ. វិត្ថារវិនិច្ឆយោ បនេត្ថ សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ សព្ពេសុ សិក្ខាបទបដិសំយុត្តេសុ សុត្តបទេសុ. ឥតោ បរញ្ហិ ឯត្តកម្បិ អវត្វា តត្ថ តត្ថ បយោជនមត្តមេវ វណ្ណយិស្សាមាតិ.

បេក្ខន្តិ នដសមជ្ជំ. អក្ខានន្តិ ភារតយុជ្ឈនាទិកំ. យស្មិំ ឋានេ កថីយតិ, តត្ថ គន្តុម្បិ ន វដ្ដតិ. បាណិស្សរន្តិ កំសតាឡំ, បាណិតាឡន្តិបិ វទន្តិ. វេតាឡន្តិ ឃនតាឡំ, មន្តេន មតសរីរុដ្ឋាបនន្តិបិ ឯកេ. កុម្ភថូណន្តិ ចតុរស្សអម្ពណកតាឡំ, កុម្ភសទ្ទន្តិបិ ឯកេ. សោភនកន្តិ នដានំ អព្ភោក្កិរណំ, សោភនករំ វា, បដិភានចិត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ចណ្ឌាលន្តិ អយោគុឡកីឡា, ចណ្ឌាលានំ សាណធោវនកីឡាតិបិ វទន្តិ. វំសន្តិ វេឡុំ ឧស្សាបេត្វា កីឡនំ.

ធោវនន្តិ អដ្ឋិធោវនំ, ឯកច្ចេសុ កិរ ជនបទេសុ កាលង្កតេ ញាតកេ ន ឈាបេន្តិ, និខណិត្វា ឋបេន្តិ. អថ នេសំ បូតិភូតំ កាយំ ញត្វា នីហរិត្វា អដ្ឋីនិ ធោវិត្វា គន្ធេហិ មក្ខេត្វា ឋបេន្តិ. តេ នក្ខត្តកាលេ ឯកស្មិំ ឋានេ អដ្ឋីនិ ឋបេត្វា ឯកស្មិំ ឋានេ សុរាទីនិ ឋបេត្វា រោទន្តា បរិទេវន្តា សុរំ បិវន្តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, ទក្ខិណេសុ ជនបទេសុ អដ្ឋិធោវនំ នាម, តត្ថ ហោតិ អន្នម្បិ បានម្បិ ខជ្ជម្បិ ភោជ្ជម្បិ លេយ្យម្បិ បេយ្យម្បិ នច្ចម្បិ គីតម្បិ វាទិតម្បិ. អត្ថេតំ, ភិក្ខវេ, ធោវនំ, នេតំ នត្ថីតិ វទាមី’’តិ (អ. និ. ១០.១០៧). ឯកច្ចេ បន ឥន្ទជាលេន អដ្ឋិធោវនំ ធោវនន្តិបិ វទន្តិ.

ហត្ថិយុទ្ធាទីសុ ភិក្ខុនោ នេវ ហត្ថិអាទីហិ សទ្ធិំ យុជ្ឈិតុំ, ន តេ យុជ្ឈាបេតុំ, ន យុជ្ឈន្តេ ទដ្ឋុំ វដ្ដតិ. និព្ពុទ្ធន្តិ មល្លយុទ្ធំ. ឧយ្យោធិកន្តិ យត្ថ សម្បហារោ ទិស្សតិ. ពលគ្គន្តិ ពលគណនដ្ឋានំ. សេនាព្យូហន្តិ សេនានិវេសោ, សកដព្យូហាទិវសេន សេនាយ និវេសនំ. អនីកទស្សនន្តិ – ‘‘តយោ ហត្ថី បច្ឆិមំ ហត្ថានីក’’ន្តិអាទិនា (បាចិ. ៣២៤) នយេន វុត្តស្ស អនីកស្ស ទស្សនំ.

១៤. បមាទោ ឯត្ថ តិដ្ឋតីតិ បមាទដ្ឋានំ. ជូតញ្ច តំ បមាទដ្ឋានញ្ចាតិ ជូតប្បមាទដ្ឋានំ. ឯកេកាយ បន្តិយា អដ្ឋ អដ្ឋ បទានិ អស្សាតិ អដ្ឋបទំ ទសបទេបិ ឯសេវ នយោ. អាកាសន្តិ អដ្ឋបទទសបទេសុ វិយ អាកាសេយេវ កីឡនំ. បរិហារបថន្តិ ភូមិយំ នានាបថមណ្ឌលំ កត្វា តត្ថ តត្ថ បរិហរិតព្ពំ, បថំ បរិហរន្តានំ កីឡនំ. សន្តិកន្តិ សន្តិកកីឡនំ. ឯកជ្ឈំ ឋបិតា សារិយោ វា សក្ខរាយោ វា អចាលេន្តា នខេនេវ អបនេន្តិ ច ឧបនេន្តិ ច, សចេ តត្ថ កាចិ ចលតិ, បរាជយោ ហោតិ, ឯវរូបាយ កីឡាយេតំ អធិវចនំ. ខលិកន្តិ ជូតផលកេ បាសកកីឡនំ. ឃដិកា វុច្ចតិ ទីឃទណ្ឌកេន រស្សទណ្ឌកំ បហរណកីឡនំ. សលាកហត្ថន្តិ លាខាយ វា មញ្ជិដ្ឋិកាយ វា បិដ្ឋោទកេន វា សលាកហត្ថំ តេមេត្វា – ‘‘កិំ ហោតូ’’តិ ភូមិយំ វា ភិត្តិយំ វា តំ បហរិត្វា ហត្ថិអស្សាទិរូបទស្សនកីឡនំ. អក្ខន្តិ គុឡកីឡា. បង្គចីរំ វុច្ចតិ បណ្ណនាឡិកំ, តំ ធមន្តា កីឡន្តិ. វង្កកន្តិ គាមទារកានំ កីឡនកំ ខុទ្ទកនង្គលំ. មោក្ខចិកា វុច្ចតិ សម្បរិវត្តនកីឡា, អាកាសេ វា ទណ្ឌកំ គហេត្វា ភូមិយំ វា សីសំ ឋបេត្វា ហេដ្ឋុបរិយភាវេន បរិវត្តនកីឡាតិ វុត្តំ ហោតិ. ចិង្គុលិកំ វុច្ចតិ តាលបណ្ណាទីហិ កតំ វាតប្បហារេន បរិព្ភមនចក្កំ. បត្តាឡ្ហកំ វុច្ចតិ បណ្ណនាឡិកា. តាយ វាលុកាទីនិ មិនន្តា កីឡន្តិ. រថកន្តិ ខុទ្ទករថំ. ធនុកន្តិ ខុទ្ទកធនុមេវ. អក្ខរិកា វុច្ចតិ អាកាសេ វា បិដ្ឋិយំ វា អក្ខរជាននកីឡា. មនេសិកា នាម មនសា ចិន្តិតជាននកីឡា. យថាវជ្ជំ នាម កាណកុណិខុជ្ជាទីនំ យំ យំ វជ្ជំ, តំ តំ បយោជេត្វា ទស្សនកីឡា.

១៥. អាសន្ទិន្តិ បមាណាតិក្កន្តាសនំ. អនុយុត្តា វិហរន្តីតិ ឥទំ អបេក្ខិត្វា បន សព្ពបទេសុ ឧបយោគវចនំ កតំ. បល្លង្កោតិ បាទេសុ វាឡរូបានិ ឋបេត្វា កតោ. គោនកោតិ ទីឃលោមកោ មហាកោជវោ, ចតុរង្គុលាធិកានិ កិរ តស្ស លោមានិ. ចិត្តកន្តិ វានវិចិត្តំ ឧណ្ណាមយត្ថរណំ. បដិកាតិ ឧណ្ណាមយោ សេតត្ថរណោ. បដលិកាតិ ឃនបុប្ផកោ ឧណ្ណាមយត្ថរណោ. យោ អាមលកបត្តោតិបិ វុច្ចតិ. តូលិកាតិ តិណ្ណំ តូលានំ អញ្ញតរបុណ្ណា តូលិកា. វិកតិកាតិ សីហព្យគ្ឃាទិរូបវិចិត្រោ ឧណ្ណាមយត្ថរណោ. ឧទ្ទលោមីតិ ឧភយតោទសំ ឧណ្ណាមយត្ថរណំ, កេចិ ‘‘ឯកតោឧគ្គតបុប្ផ’’ន្តិ វទន្តិ. ឯកន្តលោមីតិ ឯកតោទសំ ឧណ្ណាមយត្ថរណំ. កេចិ ‘‘ឧភតោឧគ្គតបុប្ផ’’ន្តិ វទន្តិ. កដ្ដិស្សន្តិ រតនបរិសិព្ពិតំ កោសេយ្យកដ្ដិស្សមយបច្ចត្ថរណំ. កោសេយ្យន្តិ រតនបរិសិព្ពិតមេវ កោសិយសុត្តមយបច្ចត្ថរណំ. សុទ្ធកោសេយ្យំ បន វដ្ដតីតិ វិនយេ វុត្តំ. ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឋបេត្វា តូលិកំ សព្ពានេវ គោនកាទីនិ រតនបរិសិព្ពិតានិ ន វដ្ដន្តី’’តិ វុត្តំ.

កុត្តកន្តិ សោឡសន្នំ នាដកិត្ថីនំ ឋត្វា នច្ចនយោគ្គំ ឧណ្ណាមយត្ថរណំ. ហត្ថត្ថរំ អស្សត្ថរន្តិ ហត្ថិអស្សបិដ្ឋីសុ អត្ថរណអត្ថរកាយេវ. រថត្ថរេបិ ឯសេវ នយោ. អជិនប្បវេណីតិ អជិនចម្មេហិ មញ្ចប្បមាណេន សិព្ពិត្វា កតា បវេណី. កទលីមិគបវរបច្ចត្ថរណន្តិ កទលីមិគចម្មំ នាម អត្ថិ, តេន កតំ បវរបច្ចត្ថរណំ; ឧត្តមបច្ចត្ថរណន្តិ អត្ថោ. តំ កិរ សេតវត្ថស្ស ឧបរិ កទលីមិគចម្មំ បត្ថរិត្វា សិព្ពេត្វា ករោន្តិ. សឧត្តរច្ឆទន្តិ សហ ឧត្តរច្ឆទេន, ឧបរិពទ្ធេន រត្តវិតានេន សទ្ធិន្តិ អត្ថោ. សេតវិតានម្បិ ហេដ្ឋា អកប្បិយបច្ចត្ថរណេ សតិ ន វដ្ដតិ, អសតិ បន វដ្ដតិ. ឧភតោលោហិតកូបធានន្តិ សីសូបធានញ្ច បាទូបធានញ្ចាតិ មញ្ចស្ស ឧភតោលោហិតកំ ឧបធានំ, ឯតំ ន កប្បតិ. យំ បន ឯកមេវ ឧបធានំ ឧភោសុ បស្សេសុ រត្តំ វា ហោតិ បទុមវណ្ណំ វា វិចិត្រំ វា, សចេ បមាណយុត្តំ, វដ្ដតិ. មហាឧបធានំ បន បដិក្ខិត្តំ. អលោហិតកានិ ទ្វេបិ វដ្ដន្តិយេវ. តតោ ឧត្តរិ លភិត្វា អញ្ញេសំ ទាតព្ពានិ. ទាតុំ អសក្កោន្តោ មញ្ចេ តិរិយំ អត្ថរិត្វា ឧបរិ បច្ចត្ថរណំ ទត្វា និបជ្ជិតុម្បិ លភតិ. អាសន្ទីអាទីសុ បន វុត្តនយេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អាសន្ទិយា បាទេ ឆិន្ទិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ, បល្លង្កស្ស វាឡេ ភិន្ទិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ, តូលិកំ វិជដេត្វា ពិម្ពោហនំ កាតុំ, អវសេសំ ភុម្មត្ថរណំ កាតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៩៧).

១៦. ឧច្ឆាទនាទីសុ មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខន្តទារកានំ សរីរគន្ធោ ទ្វាទសវស្សបត្តកាលេ នស្សតិ, តេសំ សរីរទុគ្គន្ធហរណត្ថាយ គន្ធចុណ្ណាទីហិ ឧច្ឆាទេន្តិ, ឯវរូបំ ឧច្ឆាទនំ ន វដ្ដតិ. បុញ្ញវន្តេ បន ទារកេ ឩរូសុ និបជ្ជាបេត្វា តេលេន មក្ខេត្វា ហត្ថបាទឩរុនាភិអាទីនំ សណ្ឋានសម្បាទនត្ថំ បរិមទ្ទន្តិ, ឯវរូបំ បរិមទ្ទនំ ន វដ្ដតិ.

ន្ហាបនន្តិ តេសំយេវ ទារកានំ គន្ធាទីហិ ន្ហាបនំ. សម្ពាហនន្តិ មហាមល្លានំ វិយ ហត្ថបាទេ មុគ្គរាទីហិ បហរិត្វា ពាហុវឌ្ឍនំ. អាទាសន្តិ យំ កិញ្ចិ អាទាសំ បរិហរិតុំ ន វដ្ដតិ. អញ្ជនន្តិ អលង្ការញ្ជនមេវ. មាលាតិ ពទ្ធមាលា វា អពទ្ធមាលា វា. វិលេបនន្តិ យំ កិញ្ចិ ឆវិរាគករណំ. មុខចុណ្ណំ មុខលេបនន្តិ មុខេ កាឡបីឡកាទីនំ ហរណត្ថាយ មត្តិកកក្កំ ទេន្តិ, តេន លោហិតេ ចលិតេ សាសបកក្កំ ទេន្តិ, តេន ទោសេ ខាទិតេ តិលកក្កំ ទេន្តិ, តេន លោហិតេ សន្និសិន្នេ ហលិទ្ទិកក្កំ ទេន្តិ, តេន ឆវិវណ្ណេ អារូឡ្ហេ មុខចុណ្ណកេន មុខំ ចុណ្ណេន្តិ, តំ សព្ពំ ន វដ្ដតិ.

ហត្ថពន្ធាទីសុ ហត្ថេ វិចិត្រសង្ខកបាលាទីនិ ពន្ធិត្វា វិចរន្តិ, តំ វា អញ្ញំ វា សព្ពម្បិ ហត្ថាភរណំ ន វដ្ដតិ, អបរេ សិខំ ពន្ធិត្វា វិចរន្តិ. សុវណ្ណចីរកមុត្តលតាទីហិ ច តំ បរិក្ខិបន្តិ; តំ សព្ពំ ន វដ្ដតិ. អបរេ ចតុហត្ថទណ្ឌំ វា អញ្ញំ វា បន អលង្កតទណ្ឌកំ គហេត្វា វិចរន្តិ, តថា ឥត្ថិបុរិសរូបាទិវិចិត្តំ ភេសជ្ជនាឡិកំ សុបរិក្ខិត្តំ វាមបស្សេ ឱលគ្គិតំ; អបរេ កណ្ណិករតនបរិក្ខិត្តកោសំ អតិតិខិណំ អសិំ, បញ្ចវណ្ណសុត្តសិព្ពិតំ មករទន្តកាទិវិចិត្តំ ឆត្តំ, សុវណ្ណរជតាទិវិចិត្រា មោរបិញ្ឆាទិបរិក្ខិត្តា ឧបាហនា, កេចិ រតនមត្តាយាមំ ចតុរង្គុលវិត្ថតំ កេសន្តបរិច្ឆេទំ ទស្សេត្វា មេឃមុខេ វិជ្ជុលតំ វិយ នលាដេ ឧណ្ហីសបដ្ដំ ពន្ធន្តិ, ចូឡាមណិំ ធារេន្តិ, ចាមរវាលពីជនិំ ធារេន្តិ, តំ សព្ពំ ន វដ្ដតិ.

១៧. អនិយ្យានិកត្តា សគ្គមោក្ខមគ្គានំ តិរច្ឆានភូតា កថាតិ តិរច្ឆានកថា. តត្ថ រាជានំ អារព្ភ មហាសម្មតោ មន្ធាតា ធម្មាសោកោ ឯវំ មហានុភាវោតិអាទិនា នយេន បវត្តា កថា រាជកថា. ឯស នយោ ចោរកថាទីសុ. តេសុ អសុកោ រាជា អភិរូបោ ទស្សនីយោតិអាទិនា នយេន គេហស្សិតកថាវ តិរច្ឆានកថា ហោតិ. សោបិ នាម ឯវំ មហានុភាវោ ខយំ គតោតិ ឯវំ បវត្តា បន កម្មដ្ឋានភាវេ តិដ្ឋតិ. ចោរេសុ មូលទេវោ ឯវំ មហានុភាវោ, មេឃមាលោ ឯវំ មហានុភាវោតិ តេសំ កម្មំ បដិច្ច អហោ សូរាតិ គេហស្សិតកថាវ តិរច្ឆានកថា. យុទ្ធេបិ ភារតយុទ្ធាទីសុ អសុកេន អសុកោ ឯវំ មារិតោ, ឯវំ វិទ្ធោតិ កាមស្សាទវសេនេវ កថា តិរច្ឆានកថា. តេបិ នាម ខយំ គតាតិ ឯវំ បវត្តា បន សព្ពត្ថ កម្មដ្ឋានមេវ ហោតិ. អបិ ច អន្នាទីសុ ឯវំ វណ្ណវន្តំ គន្ធវន្តំ រសវន្តំ ផស្សសម្បន្នំ ខាទិម្ហ ភុញ្ជិម្ហាតិ កាមស្សាទវសេន កថេតុំ ន វដ្ដតិ. សាត្ថកំ បន កត្វា បុព្ពេ ឯវំ វណ្ណាទិសម្បន្នំ អន្នំ បានំ វត្ថំ សយនំ មាលំ គន្ធំ សីលវន្តានំ អទម្ហ, ចេតិយេ បូជំ ករិម្ហាតិ កថេតុំ វដ្ដតិ. ញាតិកថាទីសុ បន ‘‘អម្ហាកំ ញាតកា សូរា សមត្ថា’’តិ វា ‘‘បុព្ពេ មយំ ឯវំ វិចិត្រេហិ យានេហិ វិចរិម្ហា’’តិ វា អស្សាទវសេន វត្តុំ ន វដ្ដតិ. សាត្ថកំ បន កត្វា ‘‘តេបិ នោ ញាតកា ខយំ គតា’’តិ វា ‘‘បុព្ពេ មយំ ឯវរូបា ឧបាហនា សង្ឃស្ស អទម្ហា’’តិ វា កថេតុំ វដ្ដតិ. គាមកថាបិ សុនិវិដ្ឋទុន្និវិដ្ឋសុភិក្ខទុព្ភិក្ខាទិវសេន វា ‘‘អសុកគាមវាសិនោ សូរា សមត្ថា’’តិ វា ឯវំ អស្សាទវសេន ន វដ្ដតិ. សាត្ថកំ បន កត្វា ‘‘សទ្ធា បសន្នា’’តិ វា ‘‘ខយវយំ គតា’’តិ វា វត្តុំ វដ្ដតិ. និគមនគរជនបទកថាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឥត្ថិកថាបិ វណ្ណសណ្ឋានាទីនិ បដិច្ច អស្សាទវសេន ន វដ្ដតិ, សទ្ធា បសន្នា ខយវយំ គតាតិ ឯវមេវ វដ្ដតិ. សូរកថាបិ ‘នន្ទិមិត្តោ នាម យោធោ សូរោ អហោសី’តិ អស្សាទវសេន ន វដ្ដតិ. សទ្ធោ អហោសិ ខយំ គតោតិ ឯវមេវ វដ្ដតិ. វិសិខាកថាបិ ‘‘អសុកា វិសិខា សុនិវិដ្ឋា ទុន្និវិដ្ឋា សូរា សមត្ថា’’តិ អស្សាទវសេន ន វដ្ដតិ. សទ្ធា បសន្នា ខយវយំ គតាតិ ឯវមេវ វដ្ដតិ.

កុម្ភដ្ឋានកថាតិ ឧទកដ្ឋានកថា, ឧទកតិត្ថកថាតិបិ វុច្ចតិ, កុម្ភទាសិកថា វា, សាបិ ‘‘បាសាទិកា នច្ចិតុំ គាយិតុំ ឆេកា’’តិ អស្សាទវសេន ន វដ្ដតិ; សទ្ធា បសន្នាតិអាទិនា នយេនេវ វដ្ដតិ. បុព្ពបេតកថាតិ អតីតញាតិកថា. តត្ថ វត្តមានញាតិកថាសទិសោ វិនិច្ឆយោ.

នានត្តកថាតិ បុរិមបច្ឆិមកថាហិ វិមុត្តា អវសេសា នានាសភាវា និរត្ថកកថា. លោកក្ខាយិកាតិ អយំ លោកោ កេន និម្មិតោ, អសុកេន នាម និម្មិតោ. កាកោ សេតោ, អដ្ឋីនំ សេតត្តា; ពលាកា រត្តា. លោហិតស្ស រត្តត្តាតិ ឯវមាទិកា លោកាយតវិតណ្ឌសល្លាបកថា.

សមុទ្ទក្ខាយិកា នាម កស្មា សមុទ្ទោ សាគរោ? សាគរទេវេន ខតោ, តស្មា សាគរោ. ខតោ មេតិ ហត្ថមុទ្ទាយ សយំ និវេទិតត្តា ‘‘សមុទ្ទោ’’តិ ឯវមាទិកា និរត្ថកា សមុទ្ទក្ខាយនកថា. ភវោតិ វុឌ្ឍិ. អភវោតិ ហានិ. ឥតិ ភវោ, ឥតិ អភវោតិ យំ វា តំ វា និរត្ថកការណំ វត្វា បវត្តិតកថា ឥតិភវាភវកថា.

១៨. វិគ្គាហិកកថាតិ វិគ្គហកថា, សារម្ភកថា. តត្ថ សហិតំ មេតិ មយ្ហំ វចនំ សហិតំ សិលិដ្ឋំ អត្ថយុត្តំ ការណយុត្តន្តិ អត្ថោ. អសហិតំ តេតិ តុយ្ហំ វចនំ អសហិតំ អសិលិដ្ឋំ. អធិចិណ្ណំ តេ វិបរាវត្តន្តិ យំ តុយ្ហំ ទីឃរត្តាចិណ្ណវសេន សុប្បគុណំ, តំ មយ្ហំ ឯកវចនេនេវ វិបរាវត្តំ បរិវត្តិត្វា ឋិតំ, ន កិញ្ចិ ជានាសីតិ អត្ថោ.

អារោបិតោ តេ វាទោតិ មយា តវ ទោសោ អារោបិតោ. ចរ វាទប្បមោក្ខាយាតិ ទោសមោចនត្ថំ ចរ, វិចរ; តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា សិក្ខាតិ អត្ថោ. និព្ពេឋេហិ វា សចេ បហោសីតិ អថ សយំ បហោសិ, ឥទានិមេវ និព្ពេឋេហីតិ.

១៩. ទូតេយ្យកថាយំ ឥធ គច្ឆាតិ ឥតោ អសុកំ នាម ឋានំ គច្ឆ. អមុត្រាគច្ឆាតិ តតោ អសុកំ នាម ឋានំ អាគច្ឆ. ឥទំ ហរាតិ ឥតោ ឥទំ នាម ហរ. អមុត្រ ឥទំ អាហរាតិ អសុកដ្ឋានតោ ឥទំ នាម ឥធ អាហរ. សង្ខេបតោ បន ឥទំ ទូតេយ្យំ នាម ឋបេត្វា បញ្ច សហធម្មិកេ រតនត្តយស្ស ឧបការបដិសំយុត្តញ្ច គិហីសាសនំ អញ្ញេសំ ន វដ្ដតិ.

២០. កុហកាតិអាទីសុ តិវិធេន កុហនវត្ថុនា លោកំ កុហយន្តិ, វិម្ហាបយន្តីតិ កុហកា. លាភសក្ការត្ថិកា ហុត្វា លបន្តីតិ លបកា. និមិត្តំ សីលមេតេសន្តិ នេមិត្តិកា. និប្បេសោ សីលមេតេសន្តិ និប្បេសិកា. លាភេន លាភំ និជិគីសន្តិ មគ្គន្តិ បរិយេសន្តីតិ លាភេន លាភំ និជិគីសិតារោ. កុហនា, លបនា, នេមិត្តិកតា, និប្បេសិកតា, លាភេន លាភំ និជិគីសនតាតិ ឯតាហិ សមន្នាគតានំ បុគ្គលានំ ឯតំ អធិវចនំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារេន បនេតា កុហនាទិកា វិសុទ្ធិមគ្គេ សីលនិទ្ទេសេយេវ បាឡិញ្ច អដ្ឋកថញ្ច អាហរិត្វា បកាសិតាតិ.

ឯត្តាវតា មជ្ឈិមសីលំ និដ្ឋិតំ ហោតិ.