វិវដ្ដកថាទិវណ្ណនា

១៤៥. ឯវំ ទិដ្ឋិគតិកាធិដ្ឋានំ វដ្ដំ កថេត្វា ឥទានិ យុត្តយោគភិក្ខុអធិដ្ឋានំ កត្វា វិវដ្ដំ ទស្សេន្តោ – ‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យតោតិ យទា. ឆន្នំ ផស្សាយតនានន្តិ យេហិ ឆហិ ផស្សាយតនេហិ ផុសិត្វា បដិសំវេទយមានានំ ទិដ្ឋិគតិកានំ វដ្ដំ វត្តតិ, តេសំយេវ ឆន្នំ ផស្សាយតនានំ. សមុទយន្តិអាទីសុ អវិជ្ជាសមុទយា ចក្ខុសមុទយោតិអាទិនា វេទនាកម្មដ្ឋានេ វុត្តនយេន ផស្សាយតនានំ សមុទយាទយោ វេទិតព្ពា. យថា បន តត្ថ ‘‘ផស្សសមុទយា ផស្សនិរោធា’’តិ វុត្តំ, ឯវមិធ, តំ ចក្ខាទីសុ – ‘‘អាហារសមុទយា អាហារនិរោធា’’តិ វេទិតព្ពំ. មនាយតនេ ‘‘នាមរូបសមុទយា នាមរូបនិរោធា’’តិ.

ឧត្តរិតរំ បជានាតីតិ ទិដ្ឋិគតិកោ ទិដ្ឋិមេវ ជានាតិ. អយំ បន ទិដ្ឋិញ្ច ទិដ្ឋិតោ ច ឧត្តរិតរំ សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិន្តិ យាវ អរហត្តា ជានាតិ. កោ ឯវំ ជានាតីតិ? ខីណាសវោ ជានាតិ, អនាគាមី, សកទាគាមី, សោតាបន្នោ, ពហុស្សុតោ, គន្ថធរោ ភិក្ខុ ជានាតិ, អារទ្ធវិបស្សកោ ជានាតិ. ទេសនា បន អរហត្តនិកូដេនេវ និដ្ឋាបិតាតិ.

១៤៦. ឯវំ វិវដ្ដំ កថេត្វា ឥទានិ ‘‘ទេសនាជាលវិមុត្តោ ទិដ្ឋិគតិកោ នាម នត្ថី’’តិ ទស្សនត្ថំ បុន – ‘‘យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ’’តិ អារភិ. តត្ថ អន្តោជាលីកតាតិ ឥមស្ស មយ្ហំ ទេសនាជាលស្ស អន្តោយេវ កតា. ឯត្ថ សិតា វាតិ ឯតស្មិំ មម ទេសនាជាលេ សិតា និស្សិតា អវសិតាវ. ឧម្មុជ្ជមានា ឧម្មុជ្ជន្តីតិ កិំ វុត្តំ ហោតិ? តេ អធោ ឱសីទន្តាបិ ឧទ្ធំ ឧគ្គច្ឆន្តាបិ មម ទេសនាជាលេ សិតាវ ហុត្វា ឱសីទន្តិ ច ឧគ្គច្ឆន្តិ ច. ឯត្ថ បរិយាបន្នាតិ ឯត្ថ មយ្ហំ ទេសនាជាលេ បរិយាបន្នា, ឯតេន អាពទ្ធា អន្តោជាលីកតា ច ហុត្វា ឧម្មុជ្ជមានា ឧម្មុជ្ជន្តិ, ន ហេត្ថ អសង្គហិតោ ទិដ្ឋិគតិកោ នាម អត្ថីតិ.

សុខុមច្ឆិកេនាតិ សណ្ហអច្ឆិកេន សុខុមច្ឆិទ្ទេនាតិ អត្ថោ. កេវដ្ដោ វិយ ហិ ភគវា, ជាលំ វិយ ទេសនា, បរិត្តឧទកំ វិយ ទសសហស្សិលោកធាតុ, ឱឡារិកា បាណា វិយ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតិកា. តស្ស តីរេ ឋត្វា ឱលោកេន្តស្ស ឱឡារិកានំ បាណានំ អន្តោជាលីកតភាវទស្សនំ វិយ ភគវតោ សព្ពទិដ្ឋិគតានំ ទេសនាជាលស្ស អន្តោកតភាវទស្សនន្តិ ឯវមេត្ថ ឱបម្មសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ.

១៤៧. ឯវំ ឥមាហិ ទ្វាសដ្ឋិយា ទិដ្ឋីហិ សព្ពទិដ្ឋីនំ សង្គហិតត្តា សព្ពេសំ ទិដ្ឋិគតិកានំ ឯតស្មិំ ទេសនាជាលេ បរិយាបន្នភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្តនោ កត្ថចិ អបរិយាបន្នភាវំ ទស្សេន្តោ – ‘‘ឧច្ឆិន្នភវនេត្តិកោ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស កាយោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ នយន្តិ ឯតាយាតិ នេត្តិ. នយន្តីតិ គីវាយ ពន្ធិត្វា អាកឌ្ឍន្តិ, រជ្ជុយា ឯតំ នាមំ. ឥធ បន នេត្តិសទិសតាយ ភវតណ្ហា នេត្តីតិ អធិប្បេតា. សា ហិ មហាជនំ គីវាយ ពន្ធិត្វា តំ តំ ភវំ នេតិ ឧបនេតីតិ ភវនេត្តិ. អរហត្តមគ្គសត្ថេន ឧច្ឆិន្នា ភវនេត្តិ អស្សាតិ ឧច្ឆិន្នភវនេត្តិកោ.

កាយស្ស ភេទា ឧទ្ធន្តិ កាយស្ស ភេទតោ ឧទ្ធំ. ជីវិតបរិយាទានាតិ ជីវិតស្ស សព្ពសោ បរិយាទិន្នត្តា បរិក្ខីណត្តា, បុន អប្បដិសន្ធិកភាវាតិ អត្ថោ. ន តំ ទក្ខន្តីតិ តំ តថាគតំ. ទេវា វា មនុស្សា វា ន ទក្ខិស្សន្តិ, អបណ្ណត្តិកភាវំ គមិស្សតីតិ អត្ថោ.

សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេតិ, ឧបមាយំ បន ឥទំ សំសន្ទនំ. អម្ពរុក្ខោ វិយ ហិ តថាគតស្ស កាយោ, រុក្ខេ ជាតមហាវណ្ដោ វិយ តំ និស្សាយ បុព្ពេ បវត្តតណ្ហា. តស្មិំ វណ្ដេ ឧបនិពទ្ធា បញ្ចបក្កទ្វាទសបក្កអដ្ឋារសបក្កបរិមាណា អម្ពបិណ្ឌី វិយ តណ្ហាយ សតិ តណ្ហូបនិពន្ធនា ហុត្វា អាយតិំ និព្ពត្តនកា បញ្ចក្ខន្ធា ទ្វាទសាយតនានិ អដ្ឋារស ធាតុយោ. យថា បន តស្មិំ វណ្ដេ ឆិន្នេ សព្ពានិ តានិ អម្ពានិ តទន្វយានិ ហោន្តិ, តំយេវ វណ្ដំ អនុគតានិ, វណ្ដច្ឆេទា ឆិន្នានិ យេវាតិ អត្ថោ; ឯវមេវ យេ ភវនេត្តិវណ្ដស្ស អនុបច្ឆិន្នត្តា អាយតិំ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ បញ្ចក្ខន្ធា ទ្វាទសាយតនានិ អដ្ឋារសធាតុយោ, សព្ពេ តេ ធម្មា តទន្វយា ហោន្តិ ភវនេត្តិំ អនុគតា, តាយ ឆិន្នាយ ឆិន្នា យេវាតិ អត្ថោ.

យថា បន តស្មិម្បិ រុក្ខេ មណ្ឌូកកណ្ដកវិសសម្ផស្សំ អាគម្ម អនុបុព្ពេន សុស្សិត្វា មតេ – ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ ឯវរូបោ នាម រុក្ខោ អហោសី’’តិ វោហារមត្តមេវ ហោតិ, ន តំ រុក្ខំ កោចិ បស្សតិ, ឯវំ អរិយមគ្គសម្ផស្សំ អាគម្ម តណ្ហាសិនេហស្ស បរិយាទិន្នត្តា អនុបុព្ពេន សុស្សិត្វា វិយ ភិន្នេ ឥមស្មិំ កាយេ, កាយស្ស ភេទា ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានា ន តំ ទក្ខន្តិ, តថាគតម្បិ ទេវមនុស្សា ន ទក្ខិស្សន្តិ, ឯវរូបស្ស នាម កិរ សត្ថុនោ ឥទំ សាសនន្តិ វោហារមត្តមេវ ភវិស្សតីតិ អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុំ បាបេត្វា ទេសនំ និដ្ឋបេសិ.

១៤៨. ឯវំ វុត្តេ អាយស្មា អានន្ទោតិ ឯវំ ភគវតា ឥមស្មិំ សុត្តេ វុត្តេ ថេរោ អាទិតោ បដ្ឋាយ សព្ពំ សុត្តំ សមន្នាហរិត្វា ឯវំ ពុទ្ធពលំ ទីបេត្វា កថិតសុត្តស្ស ន ភគវតា នាមំ គហិតំ, ហន្ទស្ស នាមំ គណ្ហាបេស្សាមីតិ ចិន្តេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច.

តស្មាតិហ ត្វន្តិអាទីសុ អយមត្ថយោជនា – អានន្ទ, យស្មា ឥមស្មិំ ធម្មបរិយាយេ ឥធត្ថោបិ បរត្ថោបិ វិភត្តោ, តស្មាតិហ ត្វំ ឥមំ ធម្មបរិយាយំ ‘‘អត្ថជាល’’ន្តិបិ នំ ធារេហិ; យស្មា បនេត្ថ ពហូ តន្តិធម្មា កថិតា, តស្មា ‘‘ធម្មជាល’’ន្តិបិ នំ ធារេហិ; យស្មា ច ឯត្ថ សេដ្ឋដ្ឋេន ព្រហ្មំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ វិភត្តំ, តស្មា ‘‘ព្រហ្មជាល’’ន្តិបិ នំ ធារេហិ; យស្មា ឯត្ថ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិយោ វិភត្តា, តស្មា ‘‘ទិដ្ឋិជាល’’ន្តិបិ នំ ធារេហិ; យស្មា បន ឥមំ ធម្មបរិយាយំ សុត្វា ទេវបុត្តមារម្បិ ខន្ធមារម្បិ មច្ចុមារម្បិ កិលេសមារម្បិ សក្កា មទ្ទិតុំ, តស្មា ‘‘អនុត្តរោ សង្គាមវិជយោតិបិ នំ ធារេហី’’តិ.

ឥទមវោច ភគវាតិ ឥទំ និទានាវសានតោ បភុតិ យាវ ‘‘អនុត្តរោ សង្គាមវិជយោតិបិ នំ ធារេហី’’តិ សកលំ សុត្តន្តំ ភគវា បរេសំ បញ្ញាយ អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋំ បរមគម្ភីរំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បកាសេន្តោ សូរិយោ វិយ អន្ធការំ ទិដ្ឋិគតមហន្ធការំ វិធមន្តោ អវោច.

១៤៩. អត្តមនា តេ ភិក្ខូតិ តេ ភិក្ខូ អត្តមនា សកមនា, ពុទ្ធគតាយ បីតិយា ឧទគ្គចិត្តា ហុត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ភគវតោ ភាសិតន្តិ ឯវំ វិចិត្រនយទេសនាវិលាសយុត្តំ ឥទំ សុត្តំ ករវីករុតមញ្ជុនា កណ្ណសុខេន បណ្ឌិតជនហទយានំ អមតាភិសេកសទិសេន ព្រហ្មស្សរេន ភាសមានស្ស ភគវតោ វចនំ. អភិនន្ទុន្តិ អនុមោទិំសុ ចេវ សម្បដិច្ឆិំសុ ច. អយញ្ហិ អភិនន្ទសទ្ទោ – ‘‘អភិនន្ទតិ អភិវទតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៥) តណ្ហាយម្បិ អាគតោ. ‘‘អន្នមេវាភិនន្ទន្តិ, ឧភយេ ទេវមានុសា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.៤៣) ឧបគមនេបិ.

‘‘ចិរប្បវាសិំ បុរិសំ, ទូរតោ សោត្ថិមាគតំ;

ញាតិមិត្តា សុហជ្ជា ច, អភិនន្ទន្តិ អាគត’’ន្តិ. (ធ. ប. ២១៩);

អាទីសុ សម្បដិច្ឆនេបិ. ‘‘អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២០៥) អនុមោទនេបិ. ស្វាយមិធ អនុមោទនសម្បដិច្ឆនេសុ យុជ្ជតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អភិនន្ទុន្តិ អនុមោទិំសុ ចេវ សម្បដិច្ឆិំសុ ចា’’តិ.

សុភាសិតំ សុលបិតំ, ‘‘សាធុ សាធូ’’តិ តាទិនោ;

អនុមោទមានា សិរសា, សម្បដិច្ឆិំសុ ភិក្ខវោតិ.

ឥមស្មិញ្ច បន វេយ្យាករណស្មិន្តិ ឥមស្មិំ និគ្គាថកសុត្តេ. និគ្គាថកត្តា ហិ ឥទំ វេយ្យាករណន្តិ វុត្តំ.

ទសសហស្សី លោកធាតូតិ ទសសហស្សចក្កវាឡបរិមាណា លោកធាតុ. អកម្បិត្ថាតិ ន សុត្តបរិយោសានេយេវ អកម្បិត្ថាតិ វេទិតព្ពា. ភញ្ញមានេតិ ហិ វុត្តំ. តស្មា ទ្វាសដ្ឋិយា ទិដ្ឋិគតេសុ វិនិវេឋេត្វា ទេសិយមានេសុ តស្ស តស្ស ទិដ្ឋិគតស្ស បរិយោសានេ បរិយោសានេតិ ទ្វាសដ្ឋិយា ឋានេសុ អកម្បិត្ថាតិ វេទិតព្ពា.

តត្ថ អដ្ឋហិ ការណេហិ បថវីកម្បោ វេទិតព្ពោ – ធាតុក្ខោភេន, ឥទ្ធិមតោ អានុភាវេន, ពោធិសត្តស្ស គព្ភោក្កន្តិយា, មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមនេន, សម្ពោធិប្បត្តិយា, ធម្មចក្កប្បវត្តនេន, អាយុសង្ខារោស្សជ្ជនេន, បរិនិព្ពានេនាតិ. តេសំ វិនិច្ឆយំ – ‘‘អដ្ឋ ខោ ឥមេ, អានន្ទ, ហេតូ អដ្ឋ បច្ចយា មហតោ ភូមិចាលស្ស បាតុភាវាយា’’តិ ឯវំ មហាបរិនិព្ពានេ អាគតាយ តន្តិយា វណ្ណនាកាលេ វក្ខាម. អយំ បន មហាបថវី អបរេសុបិ អដ្ឋសុ ឋានេសុ អកម្បិត្ថ – មហាភិនិក្ខមនេ, ពោធិមណ្ឌូបសង្កមនេ, បំសុកូលគ្គហណេ, បំសុកូលធោវនេ, កាឡការាមសុត្តេ, គោតមកសុត្តេ, វេស្សន្តរជាតកេ, ឥមស្មិំ ព្រហ្មជាលេតិ. តត្ថ មហាភិនិក្ខមនពោធិមណ្ឌូបសង្កមនេសុ វីរិយពលេន អកម្បិត្ថ. បំសុកូលគ្គហណេ ទ្វិសហស្សទីបបរិវារេ ចត្តារោ មហាទីបេ បហាយ បព្ពជិត្វា សុសានំ គន្ត្វា បំសុកូលំ គណ្ហន្តេន ទុក្ករំ ភគវតា កតន្តិ អច្ឆរិយវេគាភិហតា អកម្បិត្ថ. បំសុកូលធោវនវេស្សន្តរជាតកេសុ អកាលកម្បនេន អកម្បិត្ថ. កាឡការាមគោតមកសុត្តេសុ – ‘‘អហំ សក្ខី ភគវា’’តិ សក្ខិភាវេន អកម្បិត្ថ. ឥមស្មិំ បន ព្រហ្មជាលេ ទ្វាសដ្ឋិយា ទិដ្ឋិគតេសុ វិជដេត្វា និគ្គុម្ពំ កត្វា ទេសិយមានេសុ សាធុការទានវសេន អកម្បិត្ថាតិ វេទិតព្ពា.

ន កេវលញ្ច ឯតេសុ ឋានេសុយេវ បថវី អកម្បិត្ថ, អថ ខោ តីសុ សង្គហេសុបិ មហាមហិន្ទត្ថេរស្ស ឥមំ ទីបំ អាគន្ត្វា ជោតិវនេ និសីទិត្វា ធម្មំ ទេសិតទិវសេបិ អកម្បិត្ថ. កល្យាណិយវិហារេ ច បិណ្ឌបាតិយត្ថេរស្ស ចេតិយង្គណំ សម្មជ្ជិត្វា តត្ថេវ និសីទិត្វា ពុទ្ធារម្មណំ បីតិំ គហេត្វា ឥមំ សុត្តន្តំ អារទ្ធស្ស សុត្តបរិយោសានេ ឧទកបរិយន្តំ កត្វា អកម្បិត្ថ. លោហបាសាទស្ស បាចីនអម្ពលដ្ឋិកដ្ឋានំ នាម អហោសិ. តត្ថ និសីទិត្វា ទីឃភាណកត្ថេរា ព្រហ្មជាលសុត្តំ អារភិំសុ, តេសំ សជ្ឈាយបរិយោសានេបិ ឧទកបរិយន្តមេវ កត្វា បថវី អកម្បិត្ថាតិ.

ឯវំ យស្សានុភាវេន, អកម្បិត្ថ អនេកសោ;

មេទនី សុត្តសេដ្ឋស្ស, ទេសិតស្ស សយម្ភុនា.

ព្រហ្មជាលស្ស តស្សីធ, ធម្មំ អត្ថញ្ច បណ្ឌិតា;

សក្កច្ចំ ឧគ្គហេត្វាន, បដិបជ្ជន្តុ យោនិសោតិ.

ឥតិ សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ

ព្រហ្មជាលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.