ទិដ្ឋិគតិកាធិដ្ឋានវដ្ដកថាវណ្ណនា

១៤៤. ឥទានិ តត្រ ភិក្ខវេ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា សស្សតវាទា សស្សតំ អត្តានញ្ច លោកញ្ច បញ្ញបេន្តិ ចតូហិ វត្ថូហិ, យេបិ តេ សមណព្រាហ្មណា ឯកច្ចសស្សតិកាតិអាទិនា នយេន សព្ពទិដ្ឋិវេទយិតានិ សម្បិណ្ឌេតិ. កស្មា? ឧបរិ ផស្សេ បក្ខិបនត្ថាយ. កថំ? សព្ពេ តេ ឆហិ ផស្សាយតនេហិ ផុស្ស ផុស្ស បដិសំវេទេន្តីតិ. តត្ថ ឆ ផស្សាយតនានិ នាម – ចក្ខុផស្សាយតនំ, សោតផស្សាយតនំ, ឃានផស្សាយតនំ, ជិវ្ហាផស្សាយតនំ, កាយផស្សាយតនំ, មនោផស្សាយតនន្តិ ឥមានិ ឆ. សញ្ជាតិ-សមោសរណ-ការណ-បណ្ណត្តិមត្តត្ថេសុ ហិ អយំ អាយតនសទ្ទោ បវត្តតិ. តត្ថ – ‘‘កម្ពោជោ អស្សានំ អាយតនំ, គុន្នំ ទក្ខិណាបថោ’’តិ សញ្ជាតិយំ បវត្តតិ, សញ្ជាតិដ្ឋានេតិ អត្ថោ. ‘‘មនោរមេ អាយតនេ, សេវន្តិ នំ វិហង្គមា’’តិ (អ. និ. ៥.៣៨) សមោសរណេ. ‘‘សតិ សតិអាយតនេ’’តិ (អ. និ. ៣.១០២) ការណេ. ‘‘អរញ្ញាយតនេ បណ្ណកុដីសុ សម្មន្តី’’តិ (សំ. និ. ១.២៥៥) បណ្ណត្តិមត្តេ. ស្វាយមិធ សញ្ជាតិអាទិអត្ថត្តយេបិ យុជ្ជតិ. ចក្ខាទីសុ ហិ ផស្សបញ្ចមកា ធម្មា សញ្ជាយន្តិ សមោសរន្តិ, តានិ ច តេសំ ការណន្តិ អាយតនានិ. ឥធ បន ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ’’តិ (សំ. និ. ២.៤៣) ឥមិនា នយេន ផស្សសីសេនេវ ទេសនំ អារោបេត្វា ផស្សំ អាទិំ កត្វា បច្ចយបរម្បរំ ទស្សេតុំ ផស្សាយតនាទីនិ វុត្តានិ.

ផុស្ស ផុស្ស បដិសំវេទេន្តីតិ ផុសិត្វា ផុសិត្វា បដិសំវេទេន្តិ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ អាយតនានំ ផុសនកិច្ចំ វិយ វុត្តំ, តថាបិ ន តេសំ ផុសនកិច្ចតា វេទិតព្ពា. ន ហិ អាយតនានិ ផុសន្តិ, ផស្សោវ តំ តំ អារម្មណំ ផុសតិ, អាយតនានិ បន ផស្សេ ឧបនិក្ខិបិត្វា ទស្សិតានិ; តស្មា សព្ពេ តេ ឆ ផស្សាយតនសម្ភវេន ផស្សេន រូបាទីនិ អារម្មណានិ ផុសិត្វា តំ ទិដ្ឋិវេទនំ បដិសំវេទយន្តីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

តេសំ វេទនាបច្ចយា តណ្ហាតិអាទីសុ វេទនាតិ ឆ ផស្សាយតនសម្ភវា វេទនា. សា រូបតណ្ហាទិភេទាយ តណ្ហាយ ឧបនិស្សយកោដិយា បច្ចយោ ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេសំ វេទនាបច្ចយា តណ្ហា’’តិ. សា បន ចតុព្ពិធស្ស ឧបាទានស្ស ឧបនិស្សយកោដិយា ចេវ សហជាតកោដិយា ច បច្ចយោ ហោតិ. តថា ឧបាទានំ ភវស្ស. ភវោ ជាតិយា ឧបនិស្សយកោដិយា បច្ចយោ ហោតិ.

ជាតីតិ បនេត្ថ សវិការា បញ្ចក្ខន្ធា ទដ្ឋព្ពា, ជាតិ ជរាមរណស្ស ចេវ សោកាទីនញ្ច ឧបនិស្សយកោដិយា បច្ចយោ ហោតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បន បដិច្ចសមុប្បាទកថា វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តា. ឥធ បនស្ស បយោជនមត្តមេវ វេទិតព្ពំ. ភគវា ហិ វដ្ដកថំ កថេន្តោ – ‘‘បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជាយ, ‘ឥតោ បុព្ពេ អវិជ្ជា នាហោសិ, អថ បច្ឆា សមភវី’តិ ឯវញ្ចេតំ, ភិក្ខវេ, វុច្ចតិ, អថ ច បន បញ្ញាយតិ ‘‘ឥទប្បច្ចយា អវិជ្ជា’’តិ (អ. និ. ១០.៦១) ឯវំ អវិជ្ជាសីសេន វា, បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ ភវតណ្ហាយ…បេ… ‘‘ឥទប្បច្ចយា ភវតណ្ហា’’តិ (អ. និ. ១០.៦២) ឯវំ តណ្ហាសីសេន វា, បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ ភវទិដ្ឋិយា…បេ… ‘‘ឥទប្បច្ចយា ភវទិដ្ឋី’’តិ ឯវំ ទិដ្ឋិសីសេន វា កថេសិ’’. ឥធ បន ទិដ្ឋិសីសេន កថេន្តោ វេទនារាគេន ឧប្បជ្ជមានា ទិដ្ឋិយោ កថេត្វា វេទនាមូលកំ បដិច្ចសមុប្បាទំ កថេសិ. តេន ឥទំ ទស្សេតិ – ‘‘ឯវមេតេ ទិដ្ឋិគតិកា, ឥទំ ទស្សនំ គហេត្វា តីសុ ភវេសុ ចតូសុ យោនីសុ បញ្ចសុ គតីសុ សត្តសុ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ នវសុ សត្តាវាសេសុ ឥតោ ឯត្ថ ឯត្តោ ឥធាតិ សន្ធាវន្តា សំសរន្តា យន្តេ យុត្តគោណោ វិយ, ថម្ភេ ឧបនិពទ្ធកុក្កុរោ វិយ, វាតេន វិប្បន្នដ្ឋនាវា វិយ ច វដ្ដទុក្ខមេវ អនុបរិវត្តន្តិ, វដ្ដទុក្ខតោ សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន សក្កោន្តី’’តិ.