ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទវណ្ណនា

៩៣. ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទេ ទិដ្ឋធម្មោតិ បច្ចក្ខធម្មោ វុច្ចតិ, តត្ថ តត្ថ បដិលទ្ធត្តភាវស្សេតំ អធិវចនំ. ទិដ្ឋធម្មេ និព្ពានំ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានំ, ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ ទុក្ខវូបសមនន្តិ អត្ថោ. តំ វទន្តីតិ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទា. បរមទិដ្ឋធម្មនិព្ពានន្តិ បរមំ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានំ ឧត្តមន្តិ អត្ថោ.

៩៤. បញ្ចហិ កាមគុណេហីតិ មនាបិយរូបាទីហិ បញ្ចហិ កាមកោដ្ឋាសេហិ ពន្ធនេហិ វា. សមប្បិតោតិ សុដ្ឋុ អប្បិតោ អល្លីនោ ហុត្វា. សមង្គីភូតោតិ សមន្នាគតោ. បរិចារេតីតិ តេសុ កាមគុណេសុ យថាសុខំ ឥន្ទ្រិយានិ ចារេតិ សញ្ចារេតិ ឥតោចិតោ ច ឧបនេតិ. អថ វា លឡតិ រមតិ កីឡតិ. ឯត្ថ ច ទុវិធា កាមគុណា – មានុសកា ចេវ ទិព្ពា ច. មានុសកា មន្ធាតុកាមគុណសទិសា ទដ្ឋព្ពា, ទិព្ពា បរនិម្មិតវសវត្តិទេវរាជស្ស កាមគុណសទិសាតិ. ឯវរូបេ កាមេ ឧបគតានញ្ហិ តេ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានសម្បត្តិំ បញ្ញបេន្តិ.

៩៥. ទុតិយវារេ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចា បដិបីឡនដ្ឋេន ទុក្ខា, បកតិជហនដ្ឋេន វិបរិណាមធម្មាតិ វេទិតព្ពា. តេសំ វិបរិណាមញ្ញថាភាវាតិ តេសំ កាមានំ វិបរិណាមសង្ខាតា អញ្ញថាភាវា, យម្បិ មេ អហោសិ, តម្បិ មេ នត្ថីតិ វុត្តនយេន ឧប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា. តត្ថ អន្តោនិជ្ឈាយនលក្ខណោ សោកោ, តន្និស្សិតលាលប្បនលក្ខណោ បរិទេវោ, កាយប្បដិបីឡនលក្ខណំ ទុក្ខំ, មនោវិឃាតលក្ខណំ ទោមនស្សំ, វិសាទលក្ខណោ ឧបាយាសោ, វិវិច្ចេវ កាមេហីតិអាទីនមត្ថោ វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តោ.

៩៦. វិតក្កិតន្តិ អភិនិរោបនវសេន បវត្តោ វិតក្កោ. វិចារិតន្តិ អនុមជ្ជនវសេន បវត្តោ វិចារោ. ឯតេនេតន្តិ ឯតេន វិតក្កិតេន ច វិចារិតេន ច ឯតំ បឋមជ្ឈានំ ឱឡារិកំ សកណ្ឌកំ វិយ ខាយតិ.

៩៧-៩៨. បីតិគតន្តិ បីតិយេវ. ចេតសោ ឧប្បិលាវិតត្តន្តិ ចិត្តស្ស ឧប្បិលភាវករណំ. ចេតសោ អាភោគោតិ ឈានា វុដ្ឋាយ តស្មិំ សុខេ បុនប្បុនំ ចិត្តស្ស អាភោគោ មនសិការោ សមន្នាហារោតិ. សេសមេត្ថ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទេ ឧត្តានមេវ.

ឯត្តាវតា សព្ពាបិ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិយោ កថិតា ហោន្តិ. យាសំ សត្តេវ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយោ, សេសា សស្សតទិដ្ឋិយោ.

១០០-១០៤. ឥទានិ – ‘‘ឥមេហិ ខោ តេ, ភិក្ខវេ’’តិ ឥមិនា វារេន សព្ពេបិ តេ អបរន្តកប្បិកេ ឯកជ្ឈំ និយ្យាតេត្វា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ វិស្សជ្ជេតិ. បុន – ‘‘ឥមេហិ, ខោ តេ ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា វារេន សព្ពេបិ តេ បុព្ពន្តាបរន្តកប្បិកេ ឯកជ្ឈំ និយ្យាតេត្វា តទេវ ញាណំ វិស្សជ្ជេតិ. ឥតិ ‘‘កតមេ ច តេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា’’តិអាទិម្ហិ បុច្ឆមានោបិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជមានោបិ សត្តានំ អជ្ឈាសយំ តុលាយ តុលយន្តោ វិយ សិនេរុបាទតោ វាលុកំ ឧទ្ធរន្តោ វិយ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ ឧទ្ធរិត្វា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ វិស្សជ្ជេតិ. ឯវមយំ យថានុសន្ធិវសេន ទេសនា អាគតា.

តយោ ហិ សុត្តស្ស អនុសន្ធី – បុច្ឆានុសន្ធិ, អជ្ឈាសយានុសន្ធិ, យថានុសន្ធីតិ. តត្ថ ‘‘ឯវំ វុត្តេ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – កិំ នុ ខោ, ភន្តេ, ឱរិមំ តីរំ, កិំ បារិមំ តីរំ, កោ មជ្ឈេ សំសីទោ, កោ ថលេ ឧស្សាទោ, កោ មនុស្សគ្គាហោ, កោ អមនុស្សគ្គាហោ, កោ អាវដ្ដគ្គាហោ, កោ អន្តោបូតិភាវោ’’តិ (សំ. និ. ៤.២៤១) ឯវំ បុច្ឆន្តានំ ភគវតា វិស្សជ្ជិតសុត្តវសេន បុច្ឆានុសន្ធិ វេទិតព្ពោ.

អថ ខោ អញ្ញតរស្ស ភិក្ខុនោ ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘ឥតិ កិរ ភោ រូបំ អនត្តា…, វេទនា…, សញ្ញា…, សង្ខារា …, វិញ្ញាណំ អនត្តា, អនត្តកតានិ កិរ កម្មានិ កមត្តានំ ផុសិស្សន្តី’’តិ. អថ ខោ ភគវា តស្ស ភិក្ខុនោ ចេតសា ចេតោ បរិវិតក្កមញ្ញាយ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខវេ, វិជ្ជតិ, យំ ឥធេកច្ចោ មោឃបុរិសោ អវិទ្វា អវិជ្ជាគតោ តណ្ហាធិបតេយ្យេន ចេតសា សត្ថុសាសនំ អតិធាវិតព្ពំ មញ្ញេយ្យ – ‘‘ឥតិ កិរ ភោ រូបំ អនត្តា…បេ… ផុសិស្សន្តី’’តិ. តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ (ម. និ. ៣.១០). ឯវំ បរេសំ អជ្ឈាសយំ វិទិត្វា ភគវតា វុត្តសុត្តវសេន អជ្ឈាសយានុសន្ធិ វេទិតព្ពោ.

យេន បន ធម្មេន អាទិម្ហិ ទេសនា ឧដ្ឋិតា, តស្ស ធម្មស្ស អនុរូបធម្មវសេន វា បដិបក្ខវសេន វា យេសុ សុត្តេសុ ឧបរិ ទេសនា អាគច្ឆតិ, តេសំ វសេន យថានុសន្ធិ វេទិតព្ពោ. សេយ្យថិទំ, អាកង្ខេយ្យសុត្តេ ហេដ្ឋា សីលេន ទេសនា ឧដ្ឋិតា, ឧបរិ ឆ អភិញ្ញា អាគតា. វត្ថសុត្តេ ហេដ្ឋា កិលេសេន ទេសនា ឧដ្ឋិតា, ឧបរិ ព្រហ្មវិហារា អាគតា. កោសម្ពកសុត្តេ ហេដ្ឋា ភណ្ឌនេន ឧដ្ឋិតា, ឧបរិ សារណីយធម្មា អាគតា. កកចូបមេ ហេដ្ឋា អក្ខន្តិយា ឧដ្ឋិតា, ឧបរិ កកចូបមា អាគតា. ឥមស្មិម្បិ ព្រហ្មជាលេ ហេដ្ឋា ទិដ្ឋិវសេន ទេសនា ឧដ្ឋិតា, ឧបរិ សុញ្ញតាបកាសនំ អាគតំ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯវមយំ យថានុសន្ធិវសេន ទេសនា អាគតា’’តិ.