១. បច្ចយចតុក្កំ

តត្ថ យទេតំ សព្ពបឋមេ អវិជ្ជាមូលកេ នយេ បច្ចយចតុក្កំ, តស្មិំ បឋមោ នាមរូបដ្ឋានេ នាមស្ស, សឡាយតនដ្ឋានេ ឆដ្ឋាយតនស្ស ច វុត្តត្តា អបរិបុណ្ណអង្គទ្វយយុត្តោ ទ្វាទសង្គិកវារោ នាម. ទុតិយោ នាមរូបដ្ឋានេ នាមស្សេវ, សឡាយតនដ្ឋានេ ច ន កស្សចិ វុត្តត្តា អបរិបុណ្ណឯកង្គយុត្តោ ឯកាទសង្គិកវារោ នាម. តតិយោ សឡាយតនដ្ឋានេ ឆដ្ឋាយតនស្ស វុត្តត្តា បរិបុណ្ណឯកង្គយុត្តោ ទ្វាទសង្គិកវារោ នាម. ចតុត្ថោ បន បរិបុណ្ណទ្វាទសង្គិកោយេវ.

តត្ថ សិយា – អយម្បិ ឆដ្ឋាយតនបច្ចយា ផស្សោតិ វុត្តត្តា អបរិបុណ្ណេកង្គយុត្តោយេវាតិ? ន, តស្ស អនង្គត្តា. ផស្សោយេវ ហេត្ថ អង្គំ, ន ឆដ្ឋាយតនំ. តស្មា តស្ស អនង្គត្តា នាយំ អបរិបុណ្ណេកង្គយុត្តោតិ. អដ្ឋកថាយំ បន វុត្តំ – ‘‘បឋមោ សព្ពសង្គាហិកដ្ឋេន, ទុតិយោ បច្ចយវិសេសដ្ឋេន, តតិយោ គព្ភសេយ្យកសត្តានំ វសេន, ចតុត្ថោ ឱបបាតិកសត្តានំ វសេន គហិតោ. តថា បឋមោ សព្ពសង្គាហិកដ្ឋេន, ទុតិយោ បច្ចយវិសេសដ្ឋេន, តតិយោ អបរិបុណ្ណាយតនវសេន, ចតុត្ថោ បរិបុណ្ណាយតនវសេន គហិតោ. តថា បឋមោ សព្ពសង្គាហិកដ្ឋេន, ទុតិយោ មហានិទានសុត្តន្តវសេន (ទី. និ. ២.៩៥ អាទយោ), តតិយោ រូបភវវសេន, ចតុត្ថោ កាមភវវសេន គហិតោ’’តិ.

តត្ថ បឋមោ ឥមេសុ ទុតិយាទីសុ តីសុ វារេសុ ន កត្ថចិ ន បវិសតីតិ សព្ពសង្គាហិកោតិ វុត្តោ. សេសានំ វិសេសោ បរតោ អាវិភវិស្សតិ. តស្សាវិភាវត្ថំ –

យំ យត្ថ អញ្ញថា វុត្តំ, អវុត្តញ្ចាបិ យំ យហិំ;

យំ យថា បច្ចយោ យស្ស, តំ សព្ពមុបលក្ខយេ.

តត្រាយំ នយោ – អវិសេសេន តាវ ចតូសុបិ ឯតេសុ សុត្តន្តភាជនិយេ វិយ សង្ខារាតិ អវត្វា សង្ខារោតិ វុត្តំ, តំ កស្មាតិ? ឯកចិត្តក្ខណិកត្តា. តត្រ ហិ នានាចិត្តក្ខណិកោ បច្ចយាការោ វិភត្តោ. ឥធ ឯកចិត្តក្ខណិកោ អារទ្ធោ. ឯកចិត្តក្ខណេ ច ពហូ ចេតនា ន សន្តីតិ សង្ខារាតិ អវត្វា សង្ខារោតិ វុត្តំ.

បឋមវារេ បនេត្ថ ឯកចិត្តក្ខណបរិយាបន្នធម្មសង្គហណតោ សព្ពដ្ឋានសាធារណតោ ច រូបំ ឆឌ្ឌេត្វា ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាម’’ន្ត្វេវ វុត្តំ. តញ្ហិ ឯកចិត្តក្ខណបរិយាបន្នំ សព្ពដ្ឋានសាធារណញ្ច, ន កត្ថចិ វិញ្ញាណប្បវត្តិដ្ឋានេ ន បវត្តតិ. យស្មា ច ឯកចិត្តក្ខណបរិយាបន្នោ ឯកោវេត្ថ ផស្សោ, តស្មា តស្សានុរូបំ បច្ចយភូតំ អាយតនំ គណ្ហន្តោ សឡាយតនដ្ឋានេ ‘‘នាមបច្ចយា ឆដ្ឋាយតន’’ន្តិ ឯកំ មនាយតនំយេវ អាហ. តញ្ហិ ឯកស្ស អកុសលផស្សស្ស អនុរូបំ បច្ចយភូតំ. កាមញ្ចេតំ សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណន្តិ ឯត្ថាបិ វុត្តំ, ហេតុផលវិសេសទស្សនត្ថំ បន អង្គបុណ្ណត្ថញ្ច បុន ឥធ គហិតំ. តត្រ ហិ ឯតស្ស វិសេសេន សង្ខារោ ហេតុ, អវិសេសេន នាមំ ផលំ. ឥធ បនស្ស អវិសេសេន នាមំ ហេតុ, វិសេសេន ផស្សោ ផលន្តិ. សោកាទយោ បន យស្មា សព្ពេ ឯកចិត្តក្ខណេ ន សម្ភវន្តិ, សព្ពស្មិញ្ច ចិត្តប្បវត្តិដ្ឋានេ ចេវ ចិត្តេ ច ន បវត្តន្តិ, តស្មា ន គហិតា. ជាតិជរាមរណានិ បន អចិត្តក្ខណមត្តានិបិ សមានានិ ចិត្តក្ខណេ អន្តោគធត្តា អង្គបរិបូរណត្ថំ គហិតានិ. ឯវំ តាវេត្ថ ‘យំ អញ្ញថា វុត្តំ. យញ្ច អវុត្តំ’ តំ វេទិតព្ពំ.

យំ បនេត្ថ ឥតោ បរេសុ វារេសុ វុត្តំ, តស្សត្ថោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. យស្មិំ យស្មិំ បន វារេ យោ យោ វិសេសោ អាគតោ, តំ តំ តត្ថ តត្ថេវ បកាសយិស្សាម.

‘យំ យថា បច្ចយោ យស្សា’តិ ឯត្ថ បន សង្ខារស្ស អវិជ្ជា សម្បយុត្តធម្មសាធារណេហិ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយេហិ ឆហិ ហេតុបច្ចយេន ចាតិ សត្តធា បច្ចយោ. តត្ថ យស្មា បរតោ ហេតុចតុក្កាទីនិ តីណិ ចតុក្កានិ អវិគតសម្បយុត្តអញ្ញមញ្ញបច្ចយវសេន វុត្តានិ, តស្មា ឥធ តានិ អបនេត្វា អវសេសានំ វសេន អវិជ្ជា សង្ខារស្ស ចតុធា បច្ចយោតិ វេទិតព្ពោ.

សង្ខារោ វិញ្ញាណស្ស សាធារណេហិ ឆហិ, កម្មាហារបច្ចយេហិ ចាតិ អដ្ឋធា បច្ចយោ. ឥធ បន តេយេវ តយោ អបនេត្វា បញ្ចធា. វិញ្ញាណំ នាមស្ស សាធារណេហិ ឆហិ, ឥន្ទ្រិយាហារាធិបតីហិ ចាតិ នវធា. ឥធ បន តយោ អបនេត្វា ឆធា. នាមំ ឆដ្ឋាយតនស្ស សាធារណេហិ ឆហិ. កិញ្ចិ បនេត្ថ អធិបតិបច្ចយេន, កិញ្ចិ អាហារបច្ចយាទីហីតិ អនេកធា. ឥធ បន តេយេវ តយោ អបនេត្វា តិធា ចតុធា បញ្ចធា វា. ឆដ្ឋាយតនំ ផស្សស្ស យថា វិញ្ញាណំ នាមស្ស. ឯវំ ផស្សោ វេទនាយ សាធារណេហិ ឆហិ អាហារបច្ចយេន ចាតិ សត្តធា. ឥធ បន តេយេវ តយោ អបនេត្វា ចតុធា. វេទនា តណ្ហាយ សាធារណេហិ ឆហិ ឈានិន្ទ្រិយបច្ចយេហិ ចាតិ អដ្ឋធា. ឥធ បន តេយេវ តយោ អបនេត្វា បញ្ចធា. តណ្ហា ឧបាទានស្ស, យថា អវិជ្ជា សង្ខារស្ស. ឯវំ ឧបាទានំ ភវស្ស សាធារណេហិ ឆហិ មគ្គបច្ចយេន ចាតិ សត្តធា. ឥធ បន តេយេវ តយោ អបនេត្វា ចតុធា. ភវោ ជាតិយា, យស្មា ជាតីតិ ឥធ សង្ខតលក្ខណំ អធិប្បេតំ, តស្មា បរិយាយេន ឧបនិស្សយបច្ចយេនេវ បច្ចយោ. តថា ជាតិ ជរាមរណស្សាតិ.

យេ បន ឯវំ វទន្តិ – ‘‘ឥមស្មិំ ចតុក្កេ សព្ពេសម្បិ សង្ខារាទីនំ អវិជ្ជាទយោ សហជាតបច្ចយេន បច្ចយា ហោន្តិ. សហជាតបច្ចយវសេនេវ ហិ បឋមវារោ អារទ្ធោ’’តិ, តេ ភវាទីនំ តថា អភាវំ សេសបច្ចយានញ្ច សម្ភវំ ទស្សេត្វា បដិក្ខិបិតព្ពា. ន ហិ ភវោ ជាតិយា សហជាតបច្ចយោ ហោតិ, ន ជាតិ ជរាមរណស្ស. យេ ចេតេសំ សង្ខរាទីនំ អវសេសា បច្ចយា វុត្តា, តេបិ សម្ភវន្តិយេវ. តស្មា ន សក្កា ឆឌ្ឌេតុន្តិ. ឯវំ តាវ បឋមវារេ យំ យត្ថ អញ្ញថា វុត្តំ, អវុត្តញ្ចាបិ យំ យហិំ, យញ្ច យថា យស្ស បច្ចយោ ហោតិ, តំ វេទិតព្ពំ. ទុតិយវារាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

អយំ បន វិសេសោ – ទុតិយវារេ ‘‘នាមបច្ចយា ផស្សោ’’តិ វត្វា សឡាយតនដ្ឋានេ ន កិញ្ចិ វុត្តំ, តំ កិមត្ថន្តិ? បច្ចយវិសេសទស្សនត្ថញ្ចេវ មហានិទានទេសនាសង្គហត្ថញ្ច. ផស្សស្ស ហិ ន កេវលញ្ច ឆដ្ឋាយតនមេវ បច្ចយោ, វេទនាក្ខន្ធាទយោ បន តយោ ខន្ធាបិ បច្ចយាយេវ. មហានិទានសុត្តន្តេ ចស្ស ‘‘អត្ថិ ឥទប្បច្ចយា ផស្សោតិ ឥតិ បុដ្ឋេន សតា, អានន្ទ, អត្ថីតិស្ស វចនីយំ. កិំ បច្ចយា ផស្សោតិ? ឥតិ ចេ វទេយ្យ, នាមបច្ចយា ផស្សោតិ ឥច្ចស្ស វចនីយ’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៩៦). ឯវំ សឡាយតនំ ឆឌ្ឌេត្វា ឯកាទសង្គិកោ បដិច្ចសមុប្បាទោ វុត្តោ. តស្មា ឥមស្ស បច្ចយវិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ ឥមិស្សា ច មហានិទានសុត្តន្តទេសនាយ បរិគ្គហត្ថំ ទុតិយវារេ ‘‘នាមបច្ចយា ផស្សោ’’តិ វត្វា សឡាយតនដ្ឋានេ ន កិញ្ចិ វុត្តន្តិ. ឯស តាវ ទុតិយវារេ វិសេសោ.

តតិយវារេ បន ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ សុត្តន្តភាជនីយេ អាគតមេវ ចតុត្ថមង្គំ វុត្តំ, តំ ឯកចិត្តក្ខណិកត្តា បច្ចយាការស្ស ឥធ អយុត្តន្តិ ចេ? តំ នាយុត្តំ. កស្មា? សកក្ខណេ បច្ចយភាវតោ. សចេបិ ហិ តត្ថ រូបំ ចិត្តក្ខណតោ ឧទ្ធំ តិដ្ឋតិ, តថាបិស្ស តំ វិញ្ញាណំ សកក្ខណេ បច្ចយោ ហោតិ. កថំ? បុរេជាតស្ស តាវ ចិត្តសមុដ្ឋានស្ស អញ្ញស្ស វា បច្ឆាជាតបច្ចយេន. វុត្តញ្ចេតំ ‘‘បច្ឆាជាតា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា បុរេជាតស្ស ឥមស្ស កាយស្ស បច្ឆាជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១១). សហជាតស្ស បន ចិត្តសមុដ្ឋានស្ស និស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ. យថាហ ‘‘ចិត្តចេតសិកា ធម្មា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ និស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៨).

យទិ ឯវំ, បុរិមវារេសុ កស្មា ឯវំ ន វុត្តន្តិ? រូបប្បវត្តិទេសំ សន្ធាយ ទេសិតត្តា. អយញ្ហិ បច្ចយាការោ រូបប្បវត្តិទេសេ កាមភវេ គព្ភសេយ្យកានញ្ចេវ អបរិបុណ្ណាយតនឱបបាតិកានញ្ច រូបាវចរទេវានញ្ច វសេន ទេសិតោ. តេនេវេត្ថ ‘‘នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិ អវត្វា ឆដ្ឋាយតនន្តិ វុត្តំ. តត្ថ នាមំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. រូបំ បន ហទយរូបំ វេទិតព្ពំ. តំ បនេតស្ស ឆដ្ឋាយតនស្ស និស្សយបច្ចយេន ចេវ បុរេជាតបច្ចយេន ចាតិ ទ្វិធា បច្ចយោ ហោតីតិ ឯស តតិយវារេ វិសេសោ.

ចតុត្ថវារោ បន យោនិវសេន ឱបបាតិកានំ, អាយតនវសេន បរិបុណ្ណាយតនានំ, ភវវសេន កាមាវចរសត្តានំ វសេន វុត្តោ. តេនេវេត្ថ ‘‘នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ នាមំ ឆដ្ឋាយតនស្ស សហជាតាទីហិ, ចក្ខាយតនាទីនំ បច្ឆាជាតបច្ចយេន. រូបេ ហទយរូបំ ឆដ្ឋាយតនស្ស និស្សយបច្ចយបុរេជាតបច្ចយេហិ, ចត្តារិ មហាភូតានិ ចក្ខាយតនាទីនំ សហជាតនិស្សយអត្ថិអវិគតេហិ. យស្មា បនេស ឯកចិត្តក្ខណិកោ បច្ចយាការោ, តស្មា ឯត្ថ សឡាយតនបច្ចយាតិ អវត្វា ‘‘ឆដ្ឋាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’តិ វុត្តោតិ អយំ ចតុត្ថវារេ វិសេសោ.

ឯវមេតេសំ នានាករណំ ញត្វា បុន សព្ពេស្វេវ តេសុ វិសេសេន បឋមកា ទ្វេ វារា អរូបភវេ បច្ចយាការទស្សនត្ថំ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. អរូបភវស្មិញ្ហិ រូបេន អសម្មិស្សានិ បដិច្ចសមុប្បាទង្គានិ បវត្តន្តិ. តតិយោ រូបភវេ បច្ចយាការទស្សនត្ថំ វុត្តោ. រូបភវស្មិញ្ហិ សតិបិ រូបសម្មិស្សត្តេ សឡាយតនំ ន បវត្តតិ. ចតុត្ថោ កាមភវេ បច្ចយាការទស្សនត្ថំ វុត្តោ. កាមភវស្មិញ្ហិ សកលំ សឡាយតនំ បវត្តតិ. តតិយោ វា រូបភវេ ចេវ កាមភវេ ច អបរិបុណ្ណាយតនានំ អកុសលប្បវត្តិក្ខណំ សន្ធាយ វុត្តោ. ចតុត្ថោ វា កាមភវេ បរិបុណ្ណាយតនានំ. បឋមោ វា សព្ពត្ថគាមិតំ សន្ធាយ វុត្តោ. សោ ហិ ន កត្ថចិ ចិត្តប្បវត្តិទេសេ ន បវត្តតិ. ទុតិយោ បច្ចយវិសេសំ សន្ធាយ វុត្តោ. ឯកាទសង្គិកត្តញ្ហេត្ថ ផស្សស្ស ច នាមបច្ចយត្តំ បច្ចយវិសេសោ. តតិយោ បុរិមយោនិទ្វយំ សន្ធាយ វុត្តោ. បុរិមាសុ ហិ ទ្វីសុ យោនីសុ សោ សម្ភវតិ, តត្ថ សទា សឡាយតនស្ស អសម្ភវតោ. ចតុត្ថោ បច្ឆិមយោនិទ្វយំ សន្ធាយ វុត្តោ. បច្ឆិមាសុ ហិ សោ ទ្វីសុ យោនីសុ សម្ភវតិ, តត្ថ សទា សឡាយតនស្ស សម្ភវតោតិ.

ឯត្តាវតា ច យំ វុត្តំ ចតូសុបិ វារេសុ –

យំ យត្ថ អញ្ញថា វុត្តំ, អវុត្តញ្ចាបិ យំ យហិំ;

យំ យថា បច្ចយោ យស្ស, តំ សព្ពមុបលក្ខយេតិ.

គាថាយ អត្ថទីបនា កតា ហោតិ.

ឯតេនេវានុសារេន, សព្ពមេតំ នយំ ឥតោ;

វិសេសោ យោ ច តំ ជញ្ញា, ចតុក្កេសុ បរេសុបិ.