២. ហេតុចតុក្កំ

២៤៤. តត្ថ យោ តាវ ឥធ វុត្តោ នយោ, សោ សព្ពត្ថ បាកដោយេវ. វិសេសោ បន ឯវំ វេទិតព្ពោ – ហេតុចតុក្កេ តាវ អវិជ្ជា ហេតុ អស្សាតិ អវិជ្ជាហេតុកោ. អវិជ្ជា អស្ស សហវត្តនតោ យាវភង្គា បវត្តិកា គមិកាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា’’តិ ច ឯត្តាវតា សហជាតាទិបច្ចយវសេន សាធារណតោ សង្ខារស្ស អវិជ្ជា បច្ចយោតិ ទស្សេត្វា, បុន ‘‘អវិជ្ជាហេតុកោ’’តិ ឯតេនេវ វិសេសតោ អវិគតបច្ចយតា ទស្សិតា. សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ សង្ខារហេតុកន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

កស្មា បន ភវាទីសុ ហេតុកគ្គហណំ ន កតន្តិ? អវិគតបច្ចយនិយមាភាវតោ អភាវតោ ច អវិគតបច្ចយស្ស. ‘‘តត្ថ កតមោ ឧបាទានបច្ចយា ភវោ? ឋបេត្វា ឧបាទានំ វេទនាក្ខន្ធោ សញ្ញាក្ខន្ធោ សង្ខារក្ខន្ធោ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ – អយំ វុច្ចតិ ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’’តិ វចនតោ ឧបាទានបច្ចយា ចតុន្នំ ខន្ធានំ ឥធ ភវោតិ នាមំ. សង្ខារក្ខន្ធេ ច ‘‘ជាតិ ទ្វីហិ ខន្ធេហិ សង្គហិតា’’តិអាទិវចនតោ (ធាតុ. ៧១) ជាតិជរាមរណានិ អន្តោគធានិ.

តត្ថ យាវ ឧបាទានំ តាវ ជាតិជរាមរណានំ អនុបលព្ភនតោ ឧបាទានំ ភវស្ស ន និយមតោ អវិគតបច្ចយោ ហោតិ. ‘‘យា តេសំ តេសំ ធម្មានំ ជាតី’’តិ អាទិវចនតោ សង្ខតលក្ខណេសុ ជាតិយា ជរាមរណសង្ខាតស្ស ភវស្ស ជាតិក្ខណមត្តេយេវ អភាវតោ អវិគតបច្ចយភាវោ ន សម្ភវតិ. តថា ជាតិយា ជរាមរណក្ខណេ អភាវតោ. ឧបនិស្សយបច្ចយេនេវ បន ភវោ ជាតិយា. ជាតិ ជរាមរណស្ស បច្ចយោតិ សព្ពថាបិ អវិគតបច្ចយនិយមាភាវតោ អភាវតោ ច អវិគតបច្ចយស្ស ភវាទីសុ ហេតុកគ្គហណំ ន កតន្តិ វេទិតព្ពំ.

កេចិ បនាហុ – ‘‘ភវោ ទុវិធេនា’’តិ វចនតោ ឧបបត្តិមិស្សកោ ភវោ, ន ច ឧបបត្តិភវស្ស ឧបាទានំ អវិគតបច្ចយោ ហោតីតិ ‘‘ឧបាទានបច្ចយា ភវោ ឧបាទានហេតុកោ’’តិ អវត្វា ‘‘ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’’តិ វុត្តោ. ឥធ បច្ឆិន្នត្តា បរតោបិ ន វុត្តន្តិ. តំ ឥធ ឧបបត្តិមិស្សកស្ស ភវស្ស អនធិប្បេតត្តា អយុត្តំ. អរូបក្ខន្ធា ហិ ឥធ ភវោតិ អាគតា.

ភវបច្ចយា ជាតីតិ ឯត្ថ ច ឋបេត្វា ជាតិជរាមរណានិ អវសេសោ ភវោ ជាតិយា បច្ចយោតិ វេទិតព្ពោ. កស្មា? ជាតិអាទីនំ ជាតិយា អប្បច្ចយត្តា. យទិ ឯវំ, ឋបេត្វា ជាតិជរាមរណានិ ភវោ ជាតិយា បច្ចយោតិ វត្តព្ពោតិ? អាម វត្តព្ពោ, វត្តព្ពបទេសាភាវតោ បន ន វុត្តោ. ទសមង្គនិទ្ទេសេ ហិ ឧបាទានបច្ចយសម្ភូតោ ភវោ វត្តព្ពោ. ឯកាទសមង្គនិទ្ទេសេ ជាតិ វត្តព្ពា. យោ បន ភវោ ជាតិយា បច្ចយោ, តស្ស វត្តព្ពបទេសោ នត្ថីតិ វត្តព្ពបទេសាភាវតោ ន វុត្តោ. អវុត្តោបិ បន យុត្តិតោ គហេតព្ពោតិ. វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបន្តិអាទីសុ ច វិញ្ញាណាទីនំ អវិគតបច្ចយភាវសម្ភវតោ វិញ្ញាណហេតុកាទិវចនំ កតន្តិ ឯស ហេតុចតុក្កេ វិសេសោ.